المیزان جلد۱۶ بخش۴۵
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۵۹
معناى اين که فرمود: «آلهۀ مشرکان، توان شفاعت ندارند»
«وَ لا تَنفَعُ الشفَاعَةُ عِندَهُ إِلّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ»:
مشرکان درباره آلهه خود قائل به شفاعت بودند، همچنان که خداى تعالى عقيده آنان را در آيه «هَؤُلَاءِ شُفَعَاؤُنَا عِندَ الله» حکايت نموده است، و منظورشان از «شفاعت»، شفاعت در روز قيامت - که قرآن آن را اثبات کرده - نبوده. چون به طور کلى، مشرک به قيامت اعتقاد ندارد، بلکه مراد آنان، شفاعت آلهه در دنيا بوده، که براى بر آورده شدن حوائج دنيايى، پرستندگان خود را نزد خدا شفاعت مى کردند، و به اين وسيله، سعادت دنيايى آنان را تأمين، و امورشان را اصلاح مى کردند.
آيه شريفه اين را نيز باطل نموده، مى فرمايد: آلهه، مخلوق و مملوک خدايند. آن هم مملوک از هر جهت. پس از پيش خود مالک شفاعتى نيستند، و چنين نيست که در اين اثر مستقل از خدا باشند، مگر آن که خدا چنين اجازه اى به آن ها داده باشد، و چنين قدرتى را تمليک آن ها کرده باشد.
پس اصل شفاعت آلهه، به فرضى هم که شفاعت داشته باشند، با اذن خدا است.
«إلّا لِمَن أذِنَ لَهُ» - احتمال دارد حرف «لام» در کلمۀ «لِمَن»، لام ملک باشد، و مراد از «مَن أذِنَ لَهُ» ملائکه باشد، و معنى اين باشد که: شفاعت فايده اى ندارد، مگر آن که خداوند شفاعت را به شافع داده باشد، و به اذن او شفاعت کند.
احتمال هم دارد «لام» مزبور لام تعليل باشد، و آن وقت مراد از «مَن أذِنَ لَهُ»، صاحب حاجت بوده، و معنا چنين باشد: «شفاعت سودى نمى دهد، مگر براى آن صاحب حاجتى که خدا به شافع ،اجازه شفاعت در کار آنان داده باشد». در تفسير کشاف گفته: اين احتمال، يعنى احتمال دوم، وجه لطيفى است، و آيه را بايد همين طور معنا کرد.
از نظر ما نيز همين احتمال متعين است. براى اين که ملائکه - به طورى که از کلام خداى تعالى بر مى آيد - واسطه هايى هستند براى انفاذ و اجراى اوامر الهى. چون مى فرمايد: «لَا يَسبِقُونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِأمرِهِ يَعمَلُون». و نيز مى فرمايد: «جَاعِلُ المَلَائِکَة رُسُلاً أُولِى أجنِحَة»، و وساطت نامبرده، خود نوعى از شفاعت است، که بيانش در جلد اول اين کتاب گذشت.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۰
بنابراين، ملائکه همه شان شفيع هستند، اما نه در هر امرى، و براى هر کسى، بلکه در امورى که خدا اجازه داده باشد، و براى کسانى که باز خدا اجازه داده باشد. بنابراين، اگر در آيه مورد بحث، شفاعت را جز در صورت اذن نفى کرده، اين نفى، با شفاعت صاحبان حاجت مناسب است، نه با شفيعان. چون گفتيم شفيعان هميشه شفيع هستند، و هيچ وقت خالى از شفاعت نيستند. اين صاحبان حاجت اند که گاهى شفيعان اجازه شفاعت در حاجت آنان پيدا مى کنند، و گاهى پيدا نمى کنند.
پس آيه مورد بحث، در معناى آيه: «وَ لَا يَشفَعُونَ إلّا لِمَن ارتَضَى» است، نه در معناى آيه: «مَا مِن شَفِيعٍ إلّا مِن بَعدِ إذنِهِ».
حکايت تذلل و خشيت فرشتگان، در برابر خدای تعالی
«حَتّى إِذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَا ذَا قَالَ رَبُّکُمْ قَالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلىُّ الْکَبِيرُ»:
کلمۀ «فُزِّعَ»، ماضى مجهول از «تفزيع» است، و «تفزيع»، به معناى از بين بردن فزع و وحشت از دل هاست. و ضميرهاى جمع که در آيه است - به طورى که از سياق بر مى آيد - به «شُفَعاء»، يعنى ملائکه بر مى گردد.
و لازمۀ جمله «حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِم» - با در نظر داشتن اين که نتيجه و غايت است - اين است که: چيزى در بين باشد که غايت و آخرش تفزيع قلوب و راحت شدن دل ها باشد، و آن، اين است که: دل ها دچار فزع و اضطرابى ممتد، در انتظار امر خداى سبحان باشد، تا وقتى که با صدور امر خدا، فزع دل ها، تمام شود.
بنابراين آيه مورد بحث، در معناى آيه: «وَ لِلهِ يَسجُدُ... وَ المَلَائِکَةُ وَ هُم لَا يَستَکبِرُونَ * يَخَافُونَ رَبَّهُم مِن فَوقِهِم وَ يَفعَلُونَ مَا يُؤمَرُونَ» خواهد بود. چون هم آيه مورد بحث و هم آيه سوره «نحل»، هر دو براى ملائکه، اثبات ترس و فزع مى کنند.
و «فزع» به معناى تأثّر و انقباض دل از ترس است. و مراد از سجده شان، سجدۀ تذلّل و ترسى است که از پروردگار و مافوق خود دارند.
از همين جا روشن مى شود، که مراد از «فزع ملائکه»، و برطرف شدن آن از ايشان، تذلّل و احساس حقارتى است که دل هايشان را پُر کرده، چون که خود را اسباب و شفعاء، و وسيله اجراى امر الهى مى دانند، و همواره دلواپسى اين را دارند که اوامر الهى بر طبق آنچه صادر شده و خواسته، عملى بشود.
و بر طرف شدن «فزع ملائکه»، به اين است که اوامر الهى را تحويل گرفته، و مشغول انجام آن بشوند، به طورى که از سراپاى وجودشان، چيزى جز انجام امر خدا ظهور نکند، و بين خدا و انجام خواسته هايش، چيزى جز امرش واسطه نشده باشد. (دقت بفرماييد).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۱
و اگر فزع و تفزيع را به دل هاى آنان نسبت داده، براى اين است که دلالت کند بر اين که آن چنان از خود بى خود، و از هر چيز ديگرى منصرف هستند، که غير از پروردگارشان، به هيچ چيز ديگر توجه ندارند. و اين بى توجهى همچنان ادامه دارد، تا وقتى که فزع دلشان به امر الهى برطرف شود، که البته بدون درنگ و بلافاصله برطرف مى شود، و تخلف پذير هم نيست. چون امر الهى تعطيل و تأخير نمى پذيرد.
همچنان که فرموده: «إنَّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ». پس نظر به اين معنا، از آيه شريفه استفاده مى شود که ملائکه همچنان در فزع هستند، تا با صدور امر الهى، فزعشان زايل شود.
بيان اختلاف مراتب و مقامات فرشتگان
«قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُم قَالُوا الحَقَّ» - اين جمله دلالت دارد بر اين که ملائکه طوایفى مختلف و بسيارند، که بعضى از بعضى ديگر، از امر الهى بعد از صدور آن و بعد از آن که فزع از دل هاى پرسش کنندگان زايل شده باشد، مى پرسند که چه فرموده. و اگر طوائف مختلف نبوده باشند، بعد از صدور امر الهى، و زايل شدن فزع از دل ها، بايد همه آن امر را فهميده باشند. نه اين که طايفه اى از طایفه ديگر بپرسد، که خداى تعالى چه فرمود؟
از اين جا معلوم مى شود که زايل شدن فزع از دل ها، و نزول امر الهى، نسبت به بعضى جلوتر انجام مى شود، تا بعضى ديگر. و به همين جهت است آن هايى که بعدا آرامش قلبى پيدا مى کنند، از آن هايى که قبلا آرامش پيدا کرده اند، مى پرسند: امر الهى چه بود. چون طبق قاعده، بايد مسؤول قبل از سائل اطلاع پيدا کرده باشد.
پس معلوم مى شود همان طور که گفتيم، ملائکه مراتب مختلف و مقامات متفاوتى دارند. بعضى مافوق بعضى ديگرند. آن ها که در مرتبه پايين ترند، امر الهى را از آن ها که عالى ترند، دريافت مى کنند. البته بدون فاصله و بدون تخلف، و اين خود اطاعت طبقه پايين از طبقه بالا است. همچنان که از دقت در آيه: «وَ مَا مِنَّا إلّا لَهُ مَقَامٌ مَعلُومٌ». و آيه: «ذِى قُوَّةٍ عِندَ ذِى العَرشِ مَکِينٍ * مُطَاعٍ ثَمَّ أمِينٍ»، که در وصف روح الامين است، اين اختلاف مراتب استفاده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۲
پس در بين ملائکه، بعضى مطاع اند، و بعضى مطيع اند. البته اطاعت مافوق، اطاعت خداى سبحان است. چون مافوق ايشان، شأنى و وظيفه اى جز رساندن امر الهى به مطيع و مادون خود ندارد. پس اطاعت مادون از مافوق، در حقيقت، همان اطاعت خدا است.
ممکن است اين اختلاف مراتب از توصيف «قول»، به حق نيز استفاده شود. چون مى پرسند: «پروردگار شما چه گفت؟ مى گويند: حق گفت». يعنى چيزى گفت که ثابت است، و براى بطلان و تبديل، راهى به سوى آن نيست.
و چقدر لطيف است ختم شدن آيه به جملۀ «وَ هُوَ العَلِىّ الکَبِير». چون مى رساند که ملائکه مکرمين، و آن هايى که مافوق ساير ملائکه هستند، جز تلقى و دريافت سخن حق از خدا، و امتثال و اطاعت وى، کارى و پستى ندارند. زيرا هر چند مافوق ديگرانند، اما آن مافوقى که خود اين ملائکه نيز مادون اويند، و آن کبيرى که همه چيز در برابرش صغير است، تنها و تنها خدا است.
پس از آيه کريمه مورد بحث، اين معنا به دست آمد که:
ملائکه در دل هايشان دچار پريشانى و فزع اند، و در ذاتشان، آن چنان تذلّل و خضوع هست، که جز از پروردگارشان، از هر چيز ديگر در غفلت اند. تنها يادى که در دل هاى آنان است، ياد خدا است، و تنها کارى که مى کنند، پروانه وار چرخيدن در پيرامون ساحت عظمت و کبريايى اوست. و تنها انتظارى که دارند، صدور اوامر الهى است. و اين فزع دل هايشان همچنان هست، تا اين که با صدور امرى از ناحيه خدا، فزع دل هايشان زايل شود.
و نيز اين معنا به دست آمد که: ملائکه طوایف مختلف و داراى مقامات متفاوت هستند. بعضى بالاتر، و بعضى پايين ترند، و هر طبقه اى، واسطه رساندن امر خدا به مادون خويش است.
پس ملائکه با اين که شفعاء و اسبابى هستند که هر يک وساطت بين دو طبقه مافوق و مادون را دارند، در عين حال، شفاعت و وساطت در هيچ حادثى از حوادث خلق و تدبير نمى کنند، مگر به اذن خاص از پروردگارشان.
نخست امر نازل از پروردگارشان را دريافت مى کنند، و سپس آن حادث را پديد مى آورند. نه اين که خود در امرى از امور، و حادثى از حوادث مستقل از پروردگارشان باشند، و يا استبداد در رأى داشته باشند، و کسى که وضعش چنين باشد، جز اطاعت پروردگارش، چيزى ديگر نمى داند، و نمى فهمد. آن وقت چگونه خودش ربّى و معبودى مستقل مى شود؟! چطور ممکن است عطاء و منعى به دلخواه خود داشته باشد؟!
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۳
در تفسير اين آيه، اقوال ديگرى نيز هست:
اول اين که: ضمير در «قُلُوبهم» و در «قَالُوا» ى دومى به مشرکان بر مى گردد، نه به ملائکه، و ضمير «قَالُوا» ى اول، به ملائکه بر گردد. و معنا چنين باشد:
تا آن که فزع از قلوب مشرکان زايل شود. آن وقت ملائکه به ايشان مى گويند: پروردگارتان چه گفت؟ مشرکان در پاسخ به ملائکه مى گويند: هرچه گفت، حق بود. و خلاصه اعتراف مى کنند که اوامر خدا در دنيا همه حق بود، و ما به ناحق آن را انکار مى کرديم.
دوم اين که: ضمير در «قُلُوبهم» به ملائکه برگردد، و مراد اين باشد که:
ملائکۀ موکّل بر اعمال بندگان، وقتى اعمال را به آسمان مى برند، غوغا و سر و صدايى دارند. ملائکه ديگر، دچار فزع مى شوند، که نکند قيامت به پا شده. از شدت فزع به سجده مى افتند، تا آن که فزع از دل هايشان زايل شود، و بفهمند که قيامت قيام نکرده، آن وقت از آورندگان اعمال مى پرسند: پروردگارتان چه گفت؟ مى گويند: حق گفت.
سوم اين که: خداى تعالى، وقتى رسول گرامى خود «صلى الله عليه و آله و سلم» را بعد از فترت تا زمان مسيح مبعوث کرد، جبرئيل را براى آوردن وحى نازل کرد، و اين اولين بار بود که بعد از چند صد سال گذشتن از زمان مسيح «عليه السلام»، جبرئيل به زمين نازل مى شد.
لذا ملائکه خيال کردند که مقدمات قيام قيامت فرا رسيده، دچار فزع شدند. ناگزير جبرئيل به هر آسمانى که مى رسيد، با گزارش آنچه واقع شده، فزع از دل هاى ملائکه زايل مى کرد، و ملائکه آن آسمان، سرها بلند کرده، به يکديگر مى گفتند: پروردگارتان چه امرى پديد آورده؟ مى گفتند: حق، يعنى وحى.
چهارم اين که ضمير مزبور به ملائکه برگردد، و مراد اين باشد، که:
خداى سبحان، وقتى به بعضى از ملائکه وحى مى فرستاد، آن ملک از شنيدن وحى دچار فزع مى شد، و بى اختيار فرياد مى کرد، و از عظمت آن آيت، به سجده مى افتاد، و چون فزع از دل ها مى رفت، ملائکه از اين ملک مى پرسيدند: خدا چه چيز وحى کرده؟ مى گفت حق را وحى کرده. و يا از يکديگر مى پرسيدند: خدا چه وحى کرده، و مى فهميدند آنچه وحى کرده، مربوط به انسان ها، و ساکنان زمين است، و مربوط به ايشان نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۴
ولى خواننده عزيز بعد از تدبر و دقت در آيه شريفه، و بيانى که ما در تفسير آن گفتيم، به خوبى به ضعف اين اقوال متوجه مى شود و مى داند که هيچ يک از آن ها، هرچند که در جاى خود صحيح باشد، نمى تواند تفسير آيه باشد.
احتجاج ديگرى عليه مشرکان: چه کسی روزى شما را، از آسمان و زمین، فراهم می کند
«قُل مَن يَرزُقُکُم مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضِ قُلِ اللهُ...»:
اين آيه، احتجاج ديگرى است عليه مشرکان، از ناحيه رزق، که ملاک عمده بت پرستى ايشان است. چون مشرکان در پرستش بت، اين مستمسک را براى خود درست کرده بودند که پرستش بت، مايه خوشنودى آلهه است، و وقتى از ما راضى شدند، رزق ما را توسعه مى دهند، و در نتيجه سعادتمند مى شويم.
لذا به رسول گرامى خود، دستور مى دهد از ايشان بپرسد: چه کسى از آسمان و زمين، رزق ايشان را فراهم مى کند؟
و خودش از اين سؤال پاسخ دهد:
خداى سبحان رزق مى دهد. چون «رزق»، خودش مخلوقى از مخلوقات خدا است، و در نظر خود مشرکان هم، جز خدا کسى خالق نيست. چيزى که هست، مشرکان از اعتراف به اين معتقد خود استنکاف مى ورزيدند، با اين که در دل به آن ايمان داشتند.
به همين جهت بود که خداى سبحان، دستور داد رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، از طرف ايشان پاسخ دهد. پس فرمود: «قُلِ اللهُ: بگو خدا».
«وَ إنَّا أو إيَّاکُم لَعَلَى هُدىً أو فِى ضَلَالٍ مُبِينٍ» - اين جمله، تتمه کلامى است که رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» مأمور شده بعد از القاى حجت و وضوح حق در مسأله الوهيت، آن را با مشرکان در ميان بگذارد، و اساس اين کلام، مبنى بر انصاف خواستن از خصم است.
و مفادش اين است که: هر سخنى و اعتقادى، ممکن است يکى از دو حال را داشته باشد: يا «هدايت» باشد و يا «ضلالت»، و ديگر شق سوم ندارد. نه نفيا، و نه اثباتا.
نه ممکن است سخنى هيچ يک از آن دو نباشد، و نه ممکن است هر دو باشد. و ما و شما که دو اعتقاد مختلف داريم، ممکن نيست هر دوى ما در هدايت، و يا هر دو در ضلالت باشيم، و ناچار يکى از ما، سخنش «هدايت»، و از ديگرى «ضلالت» است.
حالا يا سخن و اعتقاد ما هدايت، و از شما ضلالت است و يا به عکس، از شما هدايت و از ما ضلالت است. اکنون خودتان با نظر انصاف بنگريد، آيا اين حجتى که من عليه شما اقامه کردم، حق است؟ يا حجت شما، آن وقت خودتان گمراه را از راه يافته تشخيص دهيد، و اذعان کنيد کدام يک از ما، مُحق و کدام مُبطليم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۵
در اين جا، سؤالى است و آن، اين است که:
چرا در دو جملۀ «عَلَى هُدىً» و «فِى ضَلَالٍ»، تعبير مختلف شد. در اولى با کلمۀ «عَلَى»، و در دومى کلمۀ «فِى» آمد، با اين که مى توانست در هر دو بفرمايد: «لَعَلَى هُدىً أو عَلَى ضَلَالٍ»؟
بعضى در پاسخ اين سؤال گفته اند:
اختلاف تعبير، براى اشاره به اين نکته بوده که مُهتدى و راه يافته، مثل کسى مى ماند که بر بالاى مناره قرار دارد، و راه و پايانش را مى بيند، و مى بيند که راه به سعادت او منتهى مى شود. لذا فرمود: «لَعَلَى هُدىً: بر بالاى هدايت است». ولى گمراه از آن جا که فرو رفته در ظلمت است، حتى جاى پاى خود را نمى بيند، که کجا قدم بگذارد، تا چه رسد به اين که منتهى اليه راه خود را ببيند، و بفهمد که چه وظيفه اى دارد. لذا در طرف ضلالت فرمود: «أو فِى ضَلَالٍ».
«قُل لَا تُسئَلُونَ عَمَّا أجرَمنَا وَ لَا نُسئَلُ عَمَّا تَعمَلُونَ»:
يعنى: عمل و مخصوصا عمل شرّ و جرم، از عامل خود به ديگرى جاوز نمى کند، و وبال عمل زشت کسى، به غير او نمى رسد. پس غير او، کسى از آن بازخواست نمى شود. بنابراين، نه شما مسؤول جرم ماييد، و نه ما مسؤول کارهاى شماييم، بلکه خود شما مسؤول کار خويش ايد.
اين جمله، مقدمه و زمينه است براى آيه بعدى که متعرض مسأله «جمع» و «فتح» است. چون دو طايفه، وقتى از نظر عمل با هم مختلف شدند، يکى عمل خير کرد، ديگرى شر، واجب است که بين آنان فتحى پديد آيد. يعنى اين دو طايفه از هم متمايز شوند، تا جزاى عمل هر طايفه به خود او برگردد. چه خير و چه شر، چه سعادت و شقاوت. و آن کسى که چنين فتحى پديد مى آورد، پروردگار متعال است.
و اگر در آيه شريفه، از عمل خود تعبير به «جرم»، و از عمل مشرکان تعبير به «عمل» کرد، و هر دو را جرم نخواند و نفرمود: «عَمَّا أجرَمنَا وَ عَمَّا تُجرِمُونَ»، براى اين است که در مناظره، رعايت ادب را کرده باشد.
روز قيامت، روز «جمع» و «فتح» است
«قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنَا رَبُّنَا ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنَا بِالْحَقِّ وَ هُوَ الْفَتَّاحُ الْعَلِيمُ»:
از آن جايى که واجب است جزاى عمل هر کسى از نيکوکاران و بدکاران به خود او برگردد، و لازمۀ اين قاعده آن است که نخست هر دو طايفه يک جا جمع شده، و سپس بين آنان جدايى بيفتد، و هر يک در يکسو قرار گيرند، ناگزير اين کار، جز از کسى که مدبّر امور انسان هاست، بر نمى آيد، و او، پروردگار متعال است.
لذا در اين آيه، به رسول خود دستور مى دهد به ايشان تذکر دهد که: آن کسى که بين ما و شما «جمع» نموده، سپس محق را در يکسو، و مبطل را در سويى ديگر قرار مى دهد، خدا است. پس همو ربّ هر دو طايفه است، و هر يک، ربّى جداگانه ندارند. و اوست که «فتّاح عليم» است.
«فتّاح» است، چون با خلقت و تدبير، هر چيزى را از ماسواى آن جدا مى کند. همچنان که فرموده: «إنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الأرضَ کَانَتَا رَتقاً فَفَتَقنَاهُمَا». و هم «عليم» است، چون داناى به هر چيز است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۶
پس آيه مورد بحث، دو چيز را اثبات مى کند:
يکى «بعث» و «قيامت» را، تا همه يک جا جمع شده، سپس هر طايفه اى در صفى جداگانه قرار گيرند. نيکوکاران در صفى و بدکاران در صفى ديگر.
و دوم: انحصار اين جداسازى براى خداى تعالى، و اين را از راه انحصار ربوبيت براى او اثبات مى کند، و از اين طريق، ربوبيت ارباب مشرکان را ابطال مى نمايد.
کلمۀ «فتّاح»، يکى از اسماء حُسناى خدا است، و «فَتح»، به معناى فاصله و جدايى انداختن بين دو چيز است، به منظور اثرى که بر اين جدايى مترتب مى شود. مثلا فتح باب، براى داخل شدن به اين است که بين دو لنگه در جدايى بيندازيم، تا هر يک از ديگرى جدا شده، و ما داخل خانه بشويم. و همچنين فتح بين دو چيز، جدايى انداختن بين آن دو است، تا از هم متمايز شوند. هم به ذات، و هم به صفات و هم به افعال.
احتجاج ديگر: خدايان خود را به من نشان بدهيد...
«قُلْ أَرُونىَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُم بِهِ شُرَکاءََ کَلّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَکِيمُ»:
در اين آيه، دستورى ديگر به رسول گرامى اش «صلى الله عليه و آله و سلم» مى دهد، و آن، اين است که از مشرکان بپرسد و بخواهد خدايان خود را به وى نشان دهند تا آن جناب ببيند، آيا آن صفاتى که واجب است در يک خدا و معبود باشد، در خدايان ايشان هست يا نه؟
مثلا آيا استقلال در حيات دارند؟ و آيا علم و قدرت و سمع و بصر دارند، يا خير؟ و معناى آيه، اين است که: «به ايشان بگو: به من نشان دهيد آن خدايانى که ملحق به خدا کرديد، و شريک او پنداشتيد».
آنگاه خودش اين تقاضا را رد نموده و فرموده: «کَلّا: نه»، بت ها، شرکاى خدا نيستند. چون مشرکان، يا بت ها را به عنوان معبود خود به وى نشان مى دهند، که يک مشت سنگ و چوب، و خالى از حيات و علم و قدرت اند. و يا ارباب آن بت ها را که ملائکه و غير از ملائکه مى باشد، نشان مى دهند و مى گويند:
ما ملائکه را مى پرستيم، و بت ها، عنوان تماثيلى از آن ارباب دارند، که در اين صورت، هرچند خدايان ايشان خالى از حيات و علم و قدرت نيستند، وليکن هرچه از صفات کمال دارند، خداى سبحان به ايشان افاضه فرموده، و خودشان در داشتن آن صفات، استقلال ندارند. و حتى در کارهايشان که اثر آن صفات است، مستقل نيستند، و با اين حال، ديگر آن استقلال در تدبير که براى ارباب خود ادعا مى کنند، کجا است؟
پس وجود واجبى با کمال بى منتهايش، مانع از آن است که يکى از مخلوقاتش در يکى از صفاتش، با او شريک شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۷
مگر آن که بگويند: خداى تعالى، آن آلهه را در بعضى از شؤون خدايى، يعنى در «تدبير خلق» شرکت داده، نه اين که خودشان صلاحيت ذاتى داشته باشند، و اين هم با حکمت خداى تعالى، منافات دارد.
و به همين جهت، در جملۀ «بَل هُوَ اللهُ العَزِيزُ الحَکِيمُ»، به اين جواب پاسخ داده، و به اين حجت اشاره فرموده. چون «عزّت خدا» عبارت است از منيع بودن جانب او، از اين که متجاوزى به حريم کمال او تجاوز کند، بى انتها است، و به هيچ حدى محدود نيست. و اين «عزّت»، مانع از آن است که کسى يا چيزى، در صفات کمال او، از قبيل ربوبيت و الوهيت ذاتى، شریک بشود.
پس کلمۀ «عزيز»، شرکت شريک را که ناشى از صلاحيت ذاتى او باشد، نفى مى کند. و اما اين که کسى بدون صلاحيت ذاتى، بلکه به تمليک خدا شريک خدا شود، اين هم از آن جايى که مستلزم اراده گزافى است، منافى با حکمت خدا است، و کلمۀ «حکيم»، آن را نفى مى کند.
با اين بيان، روشن شد که آيه شريفه، متضمن برهان و حجتى قاطع است. پس سزاوار است که در آن دقت بيشترى بفرماييد.
عمومیت رسالت پيامبر«ص»، حجتی است بر توحيد و نفى آلهۀ مشرکان
«وَ مَا أَرْسلْنَاک إِلّا کافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِيراً وَ نَذِيراً وَ لَکِنَّ أَکثرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»:
راغب، در مفردات مى گويد: کلمۀ «کف»، به معناى دست آدمى، يعنى آن عضوى است که با آن دفع مى کند و مى گيرد. و «کَفَفتُهُ»، معنايش اين است که: «من مچ او را گرفتم». و هم به اين معنا است که: «من با دست خود، او را دفع کردم».
و متعارف شده که دفع را به هر وسيله که باشد، هرچند با غير کف باشد، «کف» مى گويند. حتى به کسى هم که نابينا شده، «مکفوف» مى گويند، و در قرآن کريم آمده که: «وَ مَا أرسَلنَاکَ إلّا کَافَّةً لِلنَّاس». يعنى: «من تو را نفرستاده ام، مگر براى اين که جلوگير مردم از گناه باشى»، که البته در اين آيه، حرف «تاء» در آخر «کافّه»، تاى مبالغه است. نظير «تايى» که در آخر کلمات «راوية» و «علامة» و «نسّابة»، در مى آيد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۸
مؤيّد گفتار وى، اين است که: در آيه شريفه، رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» را، به دو صفت «بشير» و «نذير» توصيف فرموده، و در نتيجه، اين دو کلمه دو «حال» اند، که صفت «کَافّة» را بيان مى کنند.
و چه بسا گفته شده که: تقدير آيه «وَ مَا أرسَلنَاکَ إلّا إرسَالَةً کَافّةً لِلنَّاسِ» بوده. يعنى: ما تو را ارسال نکرديم، مگر ارسالى که براى کافّۀ مردم باشد. ولى اين تفسير خالى از بُعد نيست و بيهوده خود را به زحمت افکندن است.
و اما اين که «کَافّة»، به معناى همگى و «حال» از کلمۀ «ناس» باشد، و معنا اين باشد که: «ما تو را نفرستاديم، مگر براى همگى مردم»، صحيح نيست. چون علماى ادب، جايز نمى دانند «حال»، از «صاحب حال»، آن هم صاحب حالى که مجرور است، مقدّم بيفتد.
و بدان که منطوق آيه، هرچند درباره مسأله «نبوت» است، و در حقيقت از آيات قبل که راجع به توحيد بود، به مسأله نبوت منتقل شده است، و ليکن مدلول آن، حجتى ديگر بر مسأله «توحيد» است. چون رسالت از لوازم ربوبيت است، که شأنش، تدبير امور مردم در طريق سعادتشان، و مسيرشان به سوى غايات وجودشان مى باشد.
پس عموميت رسالت خاتم المرسلين - که رسول اوست، نه رسول غير از او - خود دليل است بر اين که ربوبيت نيز، منحصر در اوست. چون اگر غير از او ربّى ديگر بود، او هم به مقتضاى ربوبيتش، رسولى مى فرستاد، و ديگر رسالت رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، عمومى و براى همه نمى بود، و مردم با بودن او، به رسول ديگر محتاج مى شدند که از ناحيه آن ربّ ديگر بيايد.
و اين، همان معنايى است که على «عليه السلام» - به طورى که روايت شده - بدان اشاره نموده، و فرموده: «اگر براى پروردگار تو شريکى مى بود، رسولان آن شريک نيز، براى رساندن پيام هايش، نزد شما مى آمدند».
مؤيّد اين معنا، جمله اى است که در ذيل آيه آمده، و فرموده: «وَلَکِنَّ أکثَرَ النَّاسِ لَا يَعلَمُون». چون اگر معناى آيه، تنها همان بود که «راغب» در معناى کلمۀ «کافّة» گفت، چيزى نبود که اکثر مردم آن را نفهمند، ولى دلالت انحصار رسالت در رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» بر انحصار ربوبيت در خداى عزّ اسمه، چيزى است که اکثر مردم آن را نمى فهمند.
بنابراين مفاد آيه، اين مى شود:
مشرکان نمى توانند شريکى براى خدا نشان دهند، در حالى که ما تو را نفرستاديم، مگر بازدارندۀ جميع مردم، در حالى که «بشير» و «نذير» باشى. و اگر براى مشرکان خدايانى ديگر بود، ما نمى توانستيم تو را به سوى همه مردم بفرستيم، با اين که عده اى بسيار از ايشان بندگان خدايى ديگرند - و خدا داناتر است -
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۶۹
«و يقولون متى هذا الوعد ان کنتم صادقين»:
در اين جمله، از وقت «جمع» و «فتح»، يعنى قيامت سؤال شده. بنابراين آيه مورد بحث، متصل است به آيه ماقبل، که مى فرمود: «قُل يَجمَعُ بَينَنَا رَبُّنَا...»، و اين، خود يکى از شواهدى است بر معنايى که ما براى آيه: «وَ مَا أرسَلنَاکَ إلّا کَافَّةً لِلنَّاس» کرديم. چون اگر معنا غير از آن بود که ما گفتيم، آيه مورد بحث و آيه بعدى اش، دو تا جمله متعرضه مى شدند، که بين آيه: «وَ مَا أرسَلنَاکَ» و آيات بعد که متعرض مسأله «نبوت» اند، فاصله شده اند.
«قُل لَّکُم مِّيعَادُ يَوْمٍ لا تَستَئْخِرُونَ عَنْهُ سَاعَةً وَ لا تَستَقْدِمُونَ»:
دستورى است از خداى تعالى، به رسول گرامى اش، به اين که پاسخشان دهد به اين که:
ميعادى حتمى و معين دارند، که ممکن نيست تخلف بپذيرد، بلکه قطعا واقع خواهد شد. به اين معنا که خدا به آمدن آن وعده اى داده که خُلف آن نمى کند. چيزى که هست، وقت وقوع آن پوشيده است، و کسى جز خود او، از آن خبر ندارد.
و اين که بعضى مفسران گفته اند: مراد از «ميعاد»، روز مرگ است، صحيح نيست. چون مشرکان از روز مرگ سؤال نکرده بودند، زيرا قبلا هم وعدۀ مرگ به ايشان نداده بود، تا بپرسند روز مرگ چه روزى است، بلکه وعدۀ «جمع» و «فتح» داده بود، که از خصائص معاد است، نه روز مرگ.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام»، در ذيل آيه: «حَتَّى إذَا فُزِّعَ عَن قُلُوبِهِم قَالُوا مَا ذَا قَالَ رَبُّکُم قَالُوا الحَقَّ وَ هُوَ العَلِىُّ الکَبِير» آمده که فرمود:
چون اهل آسمان ها از روز بعثت عيسى بن مريم تا روز بعثت محمد بن عبدالله «صلى الله عليه و آله و سلم»، هيچ وحيى نشنيده بودند، همين که خداى تعالى، جبرئيل را به سوى محمّد «صلى الله عليه و آله و سلم» فرستاد، اهل آسمان ها صوت وحى را شنيدند، که چون افتادن آهن بر روى سنگى صاف و محکم صدا کرد. پس همه تکان خوردند.
و همين که از وحى فارغ شد، جبرئيل نازل شد. به اهل هر آسمانى برخورد، پريشانى و فزع از دل هاى اهل آن آسمان زايل گشت. آن وقت به خود آمده، از يکديگر پرسيدند: پروردگارتان چه مى گفت؟ و در پاسخ گفتند: خدا حق را گفت، و او، «علىّ» و «کبير» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۰
مؤلف: نظير اين روايت، از طرق اهل سنت نقل شده که سند بعضى از آن ها، تا رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» هست، و بعضى ديگر سندش موقوف است، و همه اش ذکر نشده. و به هرحال، کلام رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم»، مصداقى از مصاديق آيه است، ولى به هيچ وجه، صلاحيت براى تفسير آن ندارد.
و در الدر المنثور، از ابن مردويه، از ابن عباس، و در مجمع البيان، از ابن عباس، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» روايت کرده اند که فرمود:
به من پنج چيز داده اند، که به احدى از انبياى قبل از من ندادند:
اول اين که: من مبعوث شده ام به کافّۀ مردم. چه سرخ پوست، و چه سياه پوست. و اما ساير انبياء، هر يک مبعوث مى شد به قوم خودش.
دوم اين که: خداى تعالى، مرا به وسيلۀ رعب و وحشت يارى فرمود. دشمن من از مسافت يک ماه راه، از من مرعوب مى شود.
سوم اين که: غنيمت براى من حلال شد.
چهارم اين که: تمام روى زمين، برايم «مسجد» و هم «طهور» شد.
پنجم اين که: به من «شفاعت» دادند، و من آن را براى امتم، در روز قيامت ذخيره کرده ام، و امتم، إن شاء الله، اگر چيزى را شريک خدا نسازد، بدان نائل مى شود.
مؤلف: اين معنا از ابن منذر، از ابوهريره، از رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» نيز، روايت شده.
ليکن روايت مزبور، معارض است با روايات بسيارى که مى گويند: نوح «عليه السلام» نيز مبعوث بود براى رسالت به سوى تمام بشر، که در بعضى از آن روايات، نام ابراهيم «عليه السلام»، و در بعضى ديگر، همه انبياى اولوالعزم نيز برده شده.
و از سوى ديگر، اين که «شفاعت» را يکى از خصائص رسول خدا «صلى الله عليه و آله و سلم» دانست، مخالف است با روايات زيادى که براى ساير انبياء هم، شفاعت را اثبات مى کند.
خداى تعالى هم، در قرآن، «شفاعت» را خاصّ عموم کسانى دانسته که در دنيا «شهيد» و «گواه بر حق» باشند، و فرموده: «وَ لَا يَملِکُ الَّذِينَ يَدعُونَ مِن دُونِهِ الشَّفَاعَةَ إلّا مَن شَهِدَ بِالحَقِّ وَ هُم يَعلَمُونَ».
و قرآن کريم، گواهى داده به اين که حضرت عيسى «عليه السلام»، از شهداء است و فرموده: «وَ يَومَ القِيَامَةِ يَکُونُ عَلَيهِم شَهِيداً».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۶ صفحه ۵۷۱
و روايات از طرق عامه و خاصه، در عموميت رسالت رسول اسلام بسيار است. و از ظاهر بسيارى از آن روايات بر مى آيد که کلمۀ «کافّة» را در جملۀ «وَ مَا أرسَلنَاکَ إلّا کَافّةً لِلنَّاسِ»، حال از «ناس» گرفته، و «حال» را بر «صاحب حال» مقدم داشته، در حالى که علماى نحو در آن اختلاف دارند. بصرى ها، آن را جايز ندانسته و کوفى ها، جايزش مى دانند.
رده:تفسیر المیزان