المیزان جلد۱۷ بخش۲
«بیان آیات»
بعد از آن که در آيه قبلى، به وضع ملائکه - که واسطه هايى بين خالق و خلق اند - در رساندن نعمت به خلق اشاره اى فرمود، اينک در اين آيات، به خود نعمت ها اشاره کلى نموده، مى فرمايد:
عموم نعمت ها، از خداى سبحان است، نه غير او. پس تنها رازق خدا است و احدى در رازقيت، شريک او نيست. آنگاه از طريق رازقيت، استدلال کرده بر ربوبيت، و سپس بر مسأله معاد، و اين که وعدۀ خدا، به بعث و عذاب دادن کفار، و آمرزش مؤمنان صالح، حق است. البته در اين آيات، تسليتى هم براى رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هست.
عطاء نعمت و منع از آن، فقط با اراده خداى تعالى است
«مَّا يَفْتَح اللَّهُ لِلنَّاسِ مِن رَّحْمَةٍ فَلا مُمْسِک لَهَا وَ مَا يُمْسِک فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِن بَعْدِهِ ...»
معناى آيه چنين است که: آنچه را که خدا از نعمت هايش، يعنى از ارزاق که به بندگانش مى دهد، در همه عالَم کسى نيست که بتواند از آن جلوگيرى کند؛ و آنچه را که او از بندگانش دريغ مى کند و نمى دهد، کسى نيست که به جاى خدا، آن نعمت را به بندگان خدا بدهد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۷
و چون معناى آيه اين است، مقتضاى ظاهر اين بود که بفرمايد: «مَا يُرسِلُ اللّهُ لِلنّاس...»، همچنان که در جملۀ دوم فرمود: «فَلَا مُرسِلَ»، وليکن اين طور نفرمود، و به جاى «يُرسِلُ»، «يفتح» آورد، تا اشاره کند به اين که رحمت خدا، خزينه ها دارد. همچنان که در مواردى ديگر، اين معنا را صريحا بيان کرده، و از آن جمله فرموده: «أم عِندَهُم خَزَائِنُ رَحمَةِ رَبّکَ العَزِيزِ الوَهَّابِ». و نيز فرموده: «قُل لَو أنتُم تَملِکُونَ خَزَائِنَ رَحمَةِ رَبّى إذاً لَأمسَکتُم خَشيَةَ الإنفَاق».
و معلوم است که تعبير به «گشودن خزينه»، از تعبير به «إرسال» مناسب تر است، و لذا تعبير به «فتح» کرد، تا بفهماند آن رحمتى که خداوند به مردم مى دهد، در خزانه هايى مخزون است محيط به مردم، و بهره مند شدن مردم از آن خزانه ها، تنها و تنها محتاج به اين است که خدا درِ آن خزانه ها را به رويشان بگشايد. نه اين که در نقطۀ دورى باشد، تا از آن جا به سوى مردم ارسالش بدارد.
و اگر از «رزق»، و يا به عبارت ديگر از «نعمت»، تعبير به «رحمت» کرد، براى اين بود که دلالت کند بر اين که افاضۀ حق تعالى، ناشى از صرف رحمت است و بس، و توقع هيچ سود و کمالى براى خود ندارد. نه مى خواهد از افاضۀ نعمت به بندگان سودى ببرد، و نه کمالى به دست آورد.
و در جملۀ: «وَ مَا يُمسِکُ فَلَا مُرسِلَ لَهُ مِن بَعدِهِ» - تعبير به «بعد از او» اشاره به اين است که: خداى تعالى در «منع»، اول است، همان طور که در «إعطاء»، اول است.
و جملۀ «وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم»، حکمى را که در آيه شريفه آمده بود، به دو اسم «عزيز» و «حکيم»، تقرير مى کند و مى فرمايد: خدا هرگز شکست نمى خورد، نه در وقتى که اعطا مى کند، کسى هست که جلو اعطايش را بگيرد، و نه در وقتى که منع مى کند، کسى هست که منع کردۀ او را اعطا کند. براى اين که «عزيز» و «غالب» است.
و از سوى ديگر، در آن جا که إعطاء مى کند، إعطايش ناشى از حکمت و مصلحتى است که مى بيند، و منع هم که مى کند، باز ناشى از حکمت و مصلحتى است که در منع مى بيند. و خلاصۀ کلام: إعطاء و منعش، همه از روى حکمت است. به دليل اين که او، «حکيم» است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۸
استدلال بر يگانگى خدا در ربوبيت، با بيان اين که فقط او، خالق است
«يَا أَيُّهَا النَّاس اذْکُرُوا نِعْمَت اللَّهِ عَلَيْکمْ هَلْ مِنْ خَالِقٍ غَيرُ اللَّهِ يَرْزُقُکُم مِنَ السّمَاءِ وَ الاَرْضِ ...»:
بعد از آن که در آيه سابق، إعطاء و منع را مختص به خداى تعالى کرد، و فرمود: کسى در اين کار، شريک خدا نيست، اينک در اين آيه، بر يگانگى خدا در ربوبيت استدلال مى کند.
و بيان استدلال چنين است که:
إله و معبود، تنها بدين جهت معبود است که داراى ربوبيت است. و معناى «ربوبيت»، اين است که مالک تدبير امور مردم، و همه موجودات باشد. و آن کسى که مالک تدبير امور خلق است، و اين نعمت ها را که مردم و غير مردم در آن غوطه ورند، و از آن ارتزاق مى کنند، در اختيارشان قرار مى دهد، خداى تعالى است. نه اين آلهه اى که مردم، إله خود گرفته اند. چون پديد آورندۀ آن نعمت ها، و نعمت خواران، خدا است، وخلقت هم منفک از تدبير نيست - پس هرگز ممکن نيست که خدا از تدبير منفک باشد -
بنابراين، تنها خداى سبحان، إله شماست، و هيچ إله ديگرى، جز او نيست. چون او پروردگار شماست، و با اين نعمت ها که در آن غوطه وريد، امر شما را تدبير مى کند. و دليل اين که به خاطر اين نعمت ها، ربّ و مدبّر شماست، اين است که پديد آورنده و خالق نعمت ها او است، و نيز خالق آن نظامى که در اين نعمت ها جريان دارد، او است.
با اين بيانى که براى حجت مزبور ذکر شد، روشن مى شود که مخاطب در آيه شريفه، وثنى ها و غير وثنى ها مى باشند، که براى خدا شريک قائل شده اند. و در جملۀ «أُذکُرُوا نِعمَتَ اللّه عَلَيکُم»، مراد از «ذکر»، ورد زبانى نيست، بلکه مقابل نسيان، و به معناى ياد داشتن است.
و مراد از «رزق» در جملۀ «هَل مِن خَالِقٍ غَيرُ اللّه يَرزُقُکُم مِنَ السّمَاءِ وَ الأرض»، هر چيزى است که بقاى هستى مرزوق را امتداد مى دهد، که مبدأ آن، آسمان و زمين است. آسمان با اشعۀ اجرام نورانى و با باران هايش، و زمين با گرفتن آن اشعه و آن باران ها و رويانيدن گياه و حيوان و ساير پديده هايش.
و نيز با اين تقرير، روشن مى شود که در آيه شريفه، ايجاز (مختصر گويى) لطيفى به کار رفته. چون اوّلا رحمتى را که در آيه قبلى بود، برداشته، به جايش در اين آيه کلمۀ «نعمت» آورده. و ثانيا همين کلمۀ «نعمت» را مبدّل به «رزق» کرده.
و با اين که مقتضاى سياق دو آيه، اين بود که بفرمايد: «هَل مِن رَازِقٍ»، و يا بفرمايد «هَل مِن مُنعِمٍ»، و يا «هَل مِن رَاحِمٍ»، هيچ يک از اين تعبيرها را نفرمود، و به جاى همۀ آن ها فرمود: «هَل مِن خَالِقٍ»، تا اشاره باشد به برهان دوم. برهانى که خصومت و لجاجت را از بين مى برد. چون مشرکان، تدبير عالَم را کار آلهه خود مى دانستند، و مى گفتند اين آلهه هستند که به اذن خدا، عالَم را اداره مى کنند، و اگر از ايشان بپرسند: آيا رازق و يا منعمى غير از خدا هست؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۹
خصومت و نزاع خاتمه نمى يابد. چون ممکن است در پاسخ بگويند: بله آلهه، رازق و منعم اند. چون خدا تدبير امور عالَم را به آن ها واگذار کرده است. ولى اگر از ايشان پرسيده شود: «آيا خالقى غير از خدا هست»؟ ديگر جز اعتراف به توحيد، چاره اى ندارند. چون با وصف «خالق»، اشاره شده به اين که «رازق» و «مدبّر»، تنها کسى است که خالق رزق باشد، و غير خالق، نمى تواند رازق باشد. در نتيجه، خصومت از بين مى رود، و ديگر نمى توانند بگويند: آلهه هم خالق اند. چون خود مشرکان اعتراف دارند به اين که غير از خدا، کسى خالق نيست، تا بتواند از آسمان و زمين، رزق ايشان را برساند.
«لا إله إلّا هُو» - اين جمله، متعرض مسأله توحيد است، و تعظيم خدا را افاده مى کند. نظير جملۀ «قَالُوا اتّخَذَ اللّهُ وَلَداً سُبحَانَهُ»، که مى فهماند جز خدا، کسى معبود به حق نيست. چون کسى مستحق عبادت است که بر شما انعام مى کند، و روزی تان مى دهد، و او، غير از خدا نيست.
«فَأنّى تُؤفَکُون» - اين جمله توبيخى است متفرع بر برهان قبلى. يعنى حال که امر بدين منوال است، و شما هم به آن اعتراف داريد، پس تا کى از حق روگردانى مى کنيد، و به سوى باطل مى گراييد، و از توحيد به سوى شرک مى رويد.
مفسران، در اعراب جملۀ «هَل مِن خَالِقٍ غَيرُ اللّه...»، از آيه مزبور مشاجراتى طولانى دارند، و آنچه که با تقرير برهان سابق مناسبت دارد، اين است که بگوييم:
کلمۀ «مِن» زايده است، که تنها براى عموميت مطلب استعمال مى شود. و کلمۀ «غَيرُ اللّه»، صفت خالق است، که از نظر اعراب، تابع محلّ آن (خالق) است. به عبارت ساده تر، اين که کلمۀ «غير» را با ضمه مى خوانيم، به خاطر موصوف آن، يعنى کلمۀ «خالق» است، هرچند در ظاهر، مجرور «مِن» است، ولى در باطن مرفوع است. چون گفتيم کلمۀ «مِن» زايده است.
و همچنين، جملۀ «يَرزُقُکُم...»، صفت خالق است. و کلمۀ «مِن خَالِقٍ»، مبتدايى است که خبرش حذف شده، و آن عبارت است از کلمۀ «موجود». و جملۀ «لا إله إلّا هُو»، معترضه است. و جملۀ «فَأنّى تُؤفَکُون»، تفريع بر ماقبل است.
«وَ إِن يُکَذِّبُوک فَقَدْ کُذِّبَت رُسُلٌ مِّن قَبْلِک وَ إِلى اللَّهِ تُرْجَعُ الاُمُورُ»:
اين آيه شريفه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» تسليت مى دهد، که اگر مردم بعد از شنيدن اين برهان هاى روشن باز تکذيب مى کنند، غصه مخور، که اين رفتار مردم، چيز نوظهورى نيست، بلکه قبل از تو نيز چنين بوده، که هر پيغمبرى به سوى قومش مبعوث مى شده، همان قوم و امت، او را تکذيب مى کردند، و سرانجام همۀ امور، به سوى خدا است. او مردم را به آنچه مستحق اند، جزا مى دهد، و آن هايى را که حق را بعد از ظهورش تکذيب کردند، مجازات خواهد کرد، و چنان نيست که با تکذيب خود، خدا را عاجز کنند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۰
از اين جا روشن مى شود که: جملۀ «فَقَد کُذّبَت رُسُلٌ مِن قَبلِکَ»، از باب به کار بردن سبب در جاى مسبّب است. (چون بايد مى فرمود: «و إن يُکَذّبُوکَ فَلا تَحزَن»، و جملۀ «لا تَحزَن»، مسبّب از علم به اين معنا است که پيش از تو نيز چنين بوده. مسبّب در آيه حذف شده، و جملۀ «فَقَد کُذّبَت...» که سبب غصه نخوردن است، به جاى مسبّب نشسته).
و جملۀ «وَ إلَى اللّهِ تُرجَعُ الأُمُور»، عطف است بر جملۀ «قَد کُذّبَت...».
«يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقُّ فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الحَْيَوةُ الدُّنْيَا وَ لا يَغُرَّنَّکُم بِاللَّهِ الْغَرُورُ»:
خطابى است عمومى به همۀ مردم، در خصوص مسأله معاد، و آن را به يادشان مى آورد، همچنان که خطاب عمومى سابق، يگانگى خداى تعالى را در ربوبيت و الوهيت به يادشان مى آورد.
پس معناى جملۀ «إنّ وَعدَ اللّهِ حَقٌّ» اين است که: وعده اى که داده که شما را زنده مى کند، و هر عاملى را به سزاى اعمالش مى رساند، اگر خير بوده خير، و اگر شر بوده شر، «حق» است. يعنى ثابت و واقع شدنى است. و در آيه بعدى که مى فرمايد: «الّذِينَ کَفَرُوا لَهُم عَذَابٌ شَدِيدٌ وَ الّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَهُم مَغفِرَةٌ وَ أجرٌ کَبِيرٌ»، به اين وعده تصريح مى کند.
و جملۀ «فَلا تَغُرَّنّکُمُ الحَيَوةُ الدُّنيَا»، هرچند نهى را متوجه به حيات دنيا مى کند، به اين صورت که حيات دنيا نبايد شما را مغرور کند، وليکن اين نهى، در حقيقت متوجه مردم است، و معنايش اين است که:
وقتى وعدۀ خدا، حق و ثابت بود، پس زنهار، که به حيات دنيا مغرور نشويد، و اشتغال شما به زينت هاى آن، چنان نباشد که شما را از روز حساب غافل سازد، و لذّت هاى دنيا و سرگرمی هايش، آن چنان دل شما را نبرد، که همواره در طلبش مستغرق شويد، و از حق اعراض کنيد.
و در جملۀ «وَ لا يَغُرَّنَّکُم بِاللّهِ الغَرُور»، کلمۀ «غَرُور» - به فتحۀ غين - مبالغه از «غُرُور» - به ضمۀ غين - است و آن، عبارت است از: اغفالگرى که بسيار اغفال مى کند، و ظاهرا - به طورى که گفته اند - منظور از آن شيطان است. و اين، خود احتمالى است که تعليل در آيه بعدى، يعنى جملۀ «إنّ الشَّيطَانَ لَکُم عَدُوٌّ...»، آن را تأييد مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۱
و معناى اين که فرمود: «زنهار که غرور، شما را به خدا مغرور نکند»، اين است که شيطان، نظر مردم را يکسره به حلم و عفو خدا از يک سو، و به مظاهر امتحان و استدراج و کيدش از سوى ديگر، متوجه سازد. از يک سو، به ايشان تلقين کند که خدا حليم و بخشنده است، و از سوى ديگر بگويد: به دنياپرستان بنگريد که چگونه از عذاب خدا ايمن اند، هرچه بيشتر در طلب دنيا مى کوشند، و بيشتر از خدا غافل و در لجنزار گناه مستغرق مى شوند، زندگى شان بهتر و راحت تر، و در بين مردم، داراى مقامى رفيع تر مى شوند.
اين جاست که شيطان از وسوسه هاى خود نتيجه مى گيرد، و به دل آنان مى افکند که اصلا هيچ احترام و ارزشى نيست، مگر در پيشرفت زندگى دنيا، و در ماوراى اين زندگى خبرى نيست، و اين وعده و وعيد و قيامت و حساب و بهشت و دوزخى که دعوت هاى دينى از آن خبر مى دهند، مشتى خرافات است.
در نتيجه مى توان گفت: مراد از غرور و فريب دادن شيطان انسان را نسبت به خدا، اين است که: انسان را از آن معامله اى که خداوند در برابر غفلت و ظلم انسان، با انسان مى کند، غافل سازد.
چه بسا بعضى از مفسران گفته اند که: مراد از «غَرور» - به فتحۀ غين - دنياى حيله گر است، که انسان ها را فريب مى دهد، و جملۀ «وَ لَا يَغُرَّنَّکُم بِاللّهِ الغَرُور»، تأکيد جملۀ «فَلا تَغُرَّنَّکُمُ الحَيَوةُ الدُّنيَا» است، که معناى همان جمله را تکرار کرده.
«إِنَّ الشّيْطانَ لَکُمْ عَدُوُّ فَاتّخِذُوهُ عَدُواًّ...»:
اين جمله، تعليل نهى قبلى است، که مى فرمود: «وَ لا يَغُرَّنَّکُم بِاللّهِ الغَرُور»، و مراد از دشمنى شيطان، اين است که: او، به جز اغواء و گمراه ساختن انسان ها کارى ندارد. تمامى همّ او، در اين است که نگذارد حتى يک انسان به سعادت زندگى و حُسن عاقبت برسد.
و مراد از اين که فرمود: «شما هم او را دشمن خود بگيريد»، اين است که: از پذيرفتن دعوتش به سوى باطل اجتناب کنيد، و او را در آنچه به عنوان دايه مهربان تر از مادر به شما پيشنهاد مى کند، اطاعت مکنيد. و به همين جهت، دشمنى او را با جملۀ «إنّمَا يَدعُوا حِزبَهُ» تعليل نمود.
پس جملۀ «إنّمَا يَدعُوا حِزبَهُ لِيَکُونُوا مِن أصحَابِ السّعِير»، در مقام تعليل دو جملۀ قبل است. يکى جملۀ «شيطان دشمن شما است»، و يکى هم «شما هم او را دشمن خود بگيريد».
و کلمۀ «حزب»، به معناى عدّه اى از مردم است که غرض واحد، آن ها را جمع کرده و يکى ساخته، و «لام» در جملۀ «لِيَکوُنُوا»، لام تعليل است. چون دوزخى شدن مردم، هدف نهايى براى دعوت شيطان است. و کلمۀ «سعير»، به معناى آتش افروخته است، و يکى از نام هايى است که در قرآن، براى دوزخ ذکر شده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۲
«الَّذِينَ کَفَرُوا لهَُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لهَُم مَّغْفِرَةٌ وَ أَجْرٌ کَبِير»:
اين آيه، بيانگر همان وعده حقى است که خداى سبحان داد. و اگر کلمۀ «عذاب» را نکره - بدون الف و لام - آورد، براى اين است که به اهميت آن عذاب اشاره کند. افزون بر اين، عذاب جهنم يک جور نيست، تا آن را با الف و لام بياورد. چون درکات جهنم، به خاطر اختلافى که مردم در کفر و فسق دارند، داراى مراتب مختلفى است، و بدين جهت، نکره آوردن «عذاب» مناسب تر است، چون مبهم و سربسته است. و عين اين دو علت که براى نکره آوردن عذاب گفتيم، در نکره آمدن «مغفرت» و «أجر» نيز مى آيد.
بر ضلالت کافران اندوه مخور
«أَ فَمَن زُيِّنَ لَهُ سوءُ عَمَلِهِ فَرَءَاهُ حَسناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَن يَشاءُ وَ يهْدِى مَن يَشاءُ ...»:
اين آيه، تقرير و بيان آن تقسيمى است که آيه قبلى، متضمن آن بود. يعنى تقسيم مردم را به کافرى که عذابى شديد دارد، و مؤمنى که به صالحات عمل مى کند، و مغفرت و اجرى کبير دارد. و منظور آيه، اين است که: اين دوجور مردم، عاقبت امرشان يکسان نيست.
بنابراين، جملۀ «أفَمَن زُيّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً»، مبتدايى است که خبرش حذف شده، و آن، عبارت است از جملۀ «کَمَن لَيسَ کَذَلِک». يعنى: آيا کسى که عمل زشتش در نظرش زيبا شده، مثل کسى است که اين طور نيست؟ و حرف «فاء» که بر سرِ کلمۀ «مِن» در آمده، فاى تفريع است، که جمله را بر معناى آيه قبلى تفريع مى کند، و اين را نتيجه آن مى سازد. و استفهامى که در آيه شده، استفهام انکارى است.
و مراد از «کسى که عمل زشتش، در نظرش زيبا شده»، کافر است. مى خواهد اشاره کند به اين که کافر، فهمش منکوس و وارونه، و عقلش مغلوب شده، عمل خود را بر خلاف آنچه که هست، مى بيند. و معناى آيه اين است که: آن کس که عمل زشت خود را زيبا مى بيند، با آن کس که بد را بد و خوب را خوب تشخيص مى دهد، يکسان نيست.
و جملۀ «فَإنّ اللّهَ يُضِلُّ مَن يَشَاءُ وَ يَهدِى مَن يَشَاءُ»، انکار مساوات سابق را تعليل مى کند. مى فرمايد: کافرى که وضعش چنين است، و مؤمنى که بر خلاف اوست، مساوى نيستند. براى اين که خدا، يکى از آن دو را به مشيت خود گمراه کرده، و آن کافر است، که به خاطر همين گمراهى، بد را خوب مى بيند. و ديگرى را به مشيت خود هدايت فرموده، و آن، مؤمن است که عمل صالح را دوست مى دارد و انجام مى دهد، و عمل زشت را، زشت مى داند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۳
البته بايد دانست که اين گمراه کردن خدا، ابتدايى نيست (براى اين که به حکم آيات بسيارى از قرآن، خداوند موجودات را عموما و انسان را بخصوص، به سوى کمالش هدايت فرموده)، بلکه اين، «اضلال مجازاتى» است، که وقتى کسى در برابر حق خضوع نکند، و لجبازى و مقاومت نمايد، خدا او را گمراه تر مى سازد، و نسبت دادن چنين اضلالى به خدا، هيچ مانعى ندارد.
و کوتاه سخن اين که: اختلاف کافر و مؤمن از نظر عاقبتشان، به حسب وعدۀ الهى که اولى را به عذاب و دومى را به رحمت وعده داده، به خاطر اختلافى است که آن دو، از نظر اضلال و هدايت الهى دارند، و نشانه اين اختلاف، آن است که طرز ديد آن دو مختلف است. يکى، زشت را زيبا مى بيند و ديگرى، زشت را زشت، و زيبا را زيبا مى بيند.
«فَلا تَذهَب نَفسُکَ عَلَيهِم حَسَرَاتٍ» - کلمۀ «حَسَرات»، جمع «حسرت» است، که به معناى اندوه از چيزى است که فوت شده، و پشيمانى از آن است. و اين کلمه در آيه منصوب است. چون «مفعولٌ له» است. و مراد از اين که فرمود: «نفست بر ايشان نرود»، اين است که تو خود را با اندوه از اين که چرا اينان ايمان نمى آورند، هلاک مکن.
و اين جمله، فرع و نتيجۀ فرق سابق است، و معناى مجموع آن، چنين است:
«حالا که معلوم شد اين دو طايفه، به خاطر اضلال و هدايتى که از جانب خدا دارند، مختلف اند، پس ديگر جا ندارد به خاطر اين که به تو کافر شدند و تو را تکذيب کردند، از شدت اندوه، خود را هلاک کنى. چون اين خدا است که به کيفر کفرشان و اين که بد را خوب ديدند، نمى گذارد ايمان بياورند، و خدا به آنچه که مى کنند، داناست. امر، بر او مشتبه نمى شود، و با آن ها، جز به حق رفتار نمى کند، و جز به حق کيفرشان نمى دهد».
از اين جا روشن مى شود که جملۀ «إنّ اللّهَ عَلِيمٌ بِمَا يَصنَعُون»، در موضع تعليل است براى جملۀ «پس تو خودت را از غصه آنان، هلاک مکن». و مى فرمايد: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، نبايد خود را از اندوه بر ضلالت کفار، و حتمى شدن عذاب آنان هلاک کند. براى اين که اين خدا است که آن ها را گمراه کرد، وخود او به آنچه مى کند، داناست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۴
آيات ۹ - ۱۴ سوره فاطر
وَ اللَّهُ الَّذِى أَرْسلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سحَاباً فَسقْنَاهُ إِلى بَلَدٍ مَّيِّتٍ فَأَحْيَيْنَا بِهِ الاَرْض بَعْدَ مَوْتهَا کَذَلِک النُّشُورُ(۹)
مَن کانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَللَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً إِلَيْهِ يَصعَدُ الْکلِمُ الطيِّب وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ يَرْفَعُهُ وَ الَّذِينَ يَمْکُرُونَ السيِّئَاتِ لهَُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ وَ مَکْرُ أُولَئک هُوَ يَبُورُ(۱۰)
وَ اللَّهُ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوَاجاً وَ مَا تحْمِلُ مِنْ أُنثى وَ لا تَضعُ إِلّا بِعِلْمِهِ وَ مَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَ لا يُنقَص مِنْ عُمُرِهِ إِلّا فى کِتَابٍ إِنَّ ذَلِک عَلى اللَّهِ يَسِيرٌ(۱۱)
وَ مَا يَستَوِى الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سائغٌ شرَابُهُ وَ هَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ وَ مِن کُلٍّ تَأْکلُونَ لَحْماً طرِيًّا وَ تَستَخْرِجُونَ حِلْيَةً تَلْبَسونَهَا وَ تَرَى الْفُلْک فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشکُرُونَ(۱۲)
يُولِجُ الَّيْلَ فى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فى الَّيْلِ وَ سخَّرَ الشّمْس وَ الْقَمَرَ کُلُّ يجْرِى لاَجَلٍ مُّسمًّى ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ وَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِن دُونِهِ مَا يَمْلِکُونَ مِن قِطمِيرٍ(۱۳)
إِن تَدْعُوهُمْ لا يَسمَعُوا دُعَاءَکُمْ وَ لَوْ سمِعُوا مَا استَجَابُوا لَکُمْ وَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَکْفُرُونَ بِشِرْککُمْ وَ لا يُنَبِّئُک مِثْلُ خَبِيرٍ(۱۴)
«ترجمه آیات»
خداست آن که بادها را مى فرستد تا ابرها را برانگيزد. پس ما آن ابرها را به سوى زمين مى فرستيم و به وسيله آن، آن سرزمين مزبور را بعد از آن که مُرده بود، زنده مى کنيم، قيامت شما هم، همين طور است(۹).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۵
کسى که در پى کسب عزت درآيد، بداند که عزت، همه اش نزد خدا است، و کلمۀ طيّب به سوى او بالا مى رود و عمل صالح آن را در بالاتر رفتن، مدد مى دهد و کسانى که با گناهان خود با خدا نيرنگ مى کنند، عذابى سخت دارند و مکر آنان بى نتيجه خواهد بود (۱۰).
و خداست که شما را از خاک و سپس از نطفه خلق کرد و آنگاه شما را نر و ماده کرد و هيچ ماده اى حامله نمى شود و وضع حمل نمى کند، مگر به علم خدا و هيچ سالخورده اى عمر طولانى نمى کند و هيچ مقدارى از عمرش کم نمى شود، مگر آن که همه در کتابى ثبت است و اين کار، بر خدا آسان است (۱۱).
اين دو دريا با هم يکسان نيستند. يکى شيرين و گوارا و ديگرى شور و تلخ، و شما از هر دوى آن ها، گوشت تازه گرفته، مى خوريد و اشياى زينتى استخراج نموده، مى پوشيد و کشتى ها را مى بينى که در دريا آب را مى شکافند، تا شما از فضل خدا، چيزى به کف آوريد و تا شايد شکرگزار وى شويد (۱۲).
خداست که شب را در روز و روز را در شب فرو مى برد، و خورشيد و ماه را مسخّر کرده، تا هر يک براى مدتى معين حرکت کنند. همين خداست پروردگار شما، که مُلک عالَم از آنِ اوست، و خدايانى که شما به جاى او مى خوانيد، حتى روکشى از هسته خرما را مالک نيستند(۱۳).
علاوه بر اين، اگر آن ها را بخوانيد، دعاهايتان را نمى شنوند، و اگر هم بشنوند، استجابتتان نمى کنند و روز قيامت، به شرک شما کافر مى شوند، و هيچ کس مانند خداى خبير، تو را خبردار نمى کند (۱۴).
«بیان آیات»
در اين آيات، چندين احتجاج است بر وحدانيت خداى تعالى در الوهيت، و اين احتجاج ها را بعد از شمردن چند نعمت آسمانى و زمينى که انسان از آن ها متنعم است، و جز خدا کسى خالق و مدبّر امر آن نعمت ها نيست، بيان نموده، در خلال بحث اشاره اى هم به مسأله قيامت دارد.
تشبيه مسئله بعثت در روز قيامت و زنده شدن مردگان به احياء زمين
«وَ اللَّهُ الَّذِى أَرْسلَ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سحَاباً فَسُقْنَاهُ إِلى بَلَدٍ مَّيِّتٍ ...»:
نظير اين آيه در سورۀ «روم»، آيه ۴۸ آمده که مى فرمايد: «اللّهُ الّذِى يُرسِلُ الرّيَاحَ». حال بايد ديد فرق بين اين دو تعبير چيست؟
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۶
در آيه مورد بحث، عنايت در تحقق وقوع باران ها و روييدن گياهان به وسيلۀ آن ها است، و به همين جهت فرموده: «اللّهُ الّذِى أرسَلَ الرّيَاح»، ولى در سورۀ «روم»، معنا چنين است: «اين خدا است که بادها را مى فرستد، تا ابرها را به حرکت درآورند».
جملۀ «فَتُثِيرُ سَحَاباً»، عطف است بر جملۀ «أرسَلَ». و ضمير در «تُثِيرُ» به کلمۀ «رِيَاح» بر مى گردد. يعنى رياح، سحاب را به حرکت در مى آورند. و اگر در جملۀ «تُثِيرُ»، مطلب با صيغۀ مضارع اداء شده، براى اين است که حال گذشته را حکايت مى کند، و معمولا وقتى بخواهند حال گذشته را حکايت کنند، به صيغۀ مضارع تعبير مى آورند.
و کلمۀ «تُثِيرُ» از مصدر «إثَارَه» است، و «إثاره» باب إفعال، از «ثَارَ الغُبارُ يَثُورُ ثَورَاناً» است، که: معنايش برخاستن غبار به سوى آسمان است، زمانى که بادها دارند ابر را به سوى آسمان مى برند.
«فَسُقنَاهُ إلَى بَلَدٍ مَيّت» - يعنى: ما آن ابرها را به سوى سرزمينى بدون گياه سوق مى دهيم، «فَأحيَينَا بِهِ الأرضَ بَعدَ مَوتِهَا». پس آن زمين را بعد از مُردنش، زنده مى کنيم. يعنى بعد از آن که گياهى نداشت، داراى گياه مى کنيم.
و نسبت «زنده کردن» را به زمين دادن، نسبتى است «مجازى»، و نسبتش را به گياه دادن، نسبتى است «حقيقى». خلاصه هرچند در اثر آمدن باران گياه زنده مى شود، اما مجازا مى گويند زمين زنده شد. و تغذيه و نمو و توليد مثل و هر عمل ديگرى که مربوط به اين اعمال حياتى است، همه اعمالى است که از اصل حيات سرچشمه مى گيرد.
و به همين جهت، بعثت در روز قيامت و زنده شدن مُردگان را به احياى زمين تشبيه کرد، تا بفهماند همان طور که زمين در سال، يک دوره زندگى را شروع مى کند، و در آخر مى ميرد، يعنى بعد از آن که در زمستان از جنب و جوش افتاده بود، دوباره در بهار و تابستان، جنب و جوش خود را از سر مى گيرد و در پایيز، رو به خزان مى رود، و در زمستان، به کلّى از عمل مى ايستد؛ انسان ها هم همين طورند. وقتى دوران زندگى شان در زمين به سر رسيد و مُردند، دوباره در روز قيامت، بعد از آن که زنده شدند، و از قبرها در آمدند، روى زمين منتشر مى شوند. لذا فرمود: «کَذَلِکَ النُّشُور».
در جملۀ «فَسُقنَاهُ إلَى بَلَدٍ مَيّت»، التفاتى از غيبت به تکلم با غير به کار رفته. به اين معنا که در جملۀ «اللّهُ الّذِى أرسَلَ»، خداى سبحان غايب فرض شده بود، و در جملۀ «فَسُقنَاهُ»، متکلم مع الغير فرض شده، و بعيد نيست نکته اش، اين باشد که:
بعد از آن که در جملۀ «اللّهُ أرسَلَ الرّيَاح»، خداى سبحان خود را غايب حساب کرد، و به دنبالش، عمل فرستادن «رياح» را به خود نسبت داد، و عمل شخص غايب هم، مثل خودش غايب است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۷
و نيز از آن جا که به دنبالش فرمود: «فَتُثِيرُ سَحَاباً»، و از حال گذشته بادها حکايت کرد که ابرها را به آسمان مى برند، لذا مخاطب، مخاطبى شد که گويى عمل بادها را مى بيند. يعنى مى بيند که دارند ابرها را به طرف بالا مى برند، و در نتيجه، گويا مى بيند خداى تعالى بادها را فرستاده، که اين طور کار کنند.
چون مشاهدۀ فعل، گويا مثل مشاهدۀ فاعل است، و چون خداوند در اين جا مشهود و حاضر شد، ناگزير جا دارد که سياق هم تغيير کند، و خدا که تا اين جا غايب حساب شده بود، حاضر حساب شود، و خودش سخن بگويد. و اگر نفرمود: «فَسُقتُهُ إلى بَلَدٍ»: من، آن را به سوى شهر مُرده راندم و در عوض فرمود: «ما آن را به سوى شهر مُرده رانديم»، براى اين است که بر عظمت گوينده دلالت کند.
«فَأحيَينَا بِهِ الأرضَ» - در اين جا ممکن بود تنها بفرمايد: «فَأحيَينَاهُ»: ما آن را زنده کرديم، ليکن اين طور نفرمود، بلکه دوباره نام زمين را برد، تا صريح تر سخن گفته باشد، و جايى براى شک و ترديد باقى نگذارد.
معناى عزت در آيه: «مَن کَانَ يُرِيدُ العِزّةَ فَلِلّهِ العِزّةُ جَمِيعاً»
«مَن کانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَللَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً»:
راغب، در کتاب مفردات گفته: کلمۀ «عزّت» به معناى آن حالتى است که نمى گذارد انسان شکست بخورد، و مغلوب واقع شود. و از همين قبيل است که مى گويند: «أرض عزاز: زمينى سخت»، و در قرآن فرموده: «أيَبتَغُونَ عِندَهُمُ العِزّةَ فَإنّ العِزّةَ لِلّهِ جَمِيعاً».
پس صلابت، اصل در معناى عزت است. چيزى که هست از باب توسعه در استعمال، به کسى هم که قاهر است و مقهور نمى شود، «عزيز» گفته اند، مانند: «يَا أيُّهَا العَزِيزُ». و همچنين در معنى غلبه استعمال کرده اند، مانند: «وَ عَزّنِى فِى الخِطَاب». و در قلّت و صعوبت منال استعمال کرده اند، مانند: «وَ إنّهُ لَکِتَابٌ عَزِيزٌ».
و در مطلق صعوبت و سختى به کار برده اند، مانند: «عَزِيزٌ عَلَيهِ مَا عَنِتُّم». و عزّت، به معناى غيرت و حميت نيز آمده، مانند آيه: «بَلِ الّذِينَ کَفَرُوا فِى عِزّةٍ وَ شِقَاقٍ»، و آياتى ديگر.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۸
حال که معناى لغوى کلمۀ «عزّت» معلوم شد، مى گوييم: «عزّت» به معناى اول، يعنى اين که چيزى قاهر باشد و نه مقهور، يا غالب باشد و شکست ناپذير، مختص به خداى عزّوجلّ است. چون غير از خداى عزّوجلّ، هر کسى را فرض کنى، در ذاتش فقير، و در نفسش ذليل است، و چيزى را که نفعش در آن باشد، مالک نيست، مگر آن که خدا به او ترحم کند، و سهمى از عزت به او بدهد.
همچنان که همين کار را با مؤمنان به خود کرده، و فرموده: «وَ لِلّهِ العِزّةَ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلمُؤمِنِين: عزّت، خاصّ خدا و رسول خدا و مؤمنان است».
با اين بيان، روشن شد که: جملۀ «مَن کَاَنَ يُرِيدُ العِزّةَ فَلِلّهِ العّزّةُ جَمِيعاً»، سياقش آن نيست که بخواهد اختصاص عزّت به خدا را بيان کند، به طورى که غير از خدا کسى دستش به آن نرسد، و نمى خواهد بفرمايد: هر کس در طلب عزّت بر آيد، چيزى را طلب کرده که وجود ندارد، و ناشدنى است، بلکه معنايش اين است که هر کس عزّت مى خواهد، بايد از خداى تعالى بخواهد. زيرا عزّت، همه اش، مِلک خدا است، و هيچ موجودى نيست که خودش بالذات، عزّت داشته باشد.
در نتيجه، به کار رفتن جملۀ «فَلِلّهِ العِزّةُ جَمِيعاً» در جزاى شرط، از قبيل به کار بستن سبب در جاى مسبّب است، که عبارت است از: درخواست عزّت از خداوند (چون علم به اين که عزّت، همه اش مِلک خدا است، سبب است، و درخواست عزّت از خدا مسبّب. در آيه، به جاى اين که بفرمايد: هر کس عزّت مى خواهد، از خدا بخواهد، جملۀ «از خدا بخواهد» را برداشته، سبب آن را به جايش گذاشته، و فرموده: هر کس عزّت بخواهد، عزّت، همه اش از خدا است). يعنى به وسيلۀ عبوديت که آن هم حاصل نمى شود مگر با داشتن ايمان و عمل صالح، عزّت را از خدا بگيرد.
«إِلَيْهِ يَصعَدُ الْکلِمُ الطيِّب وَ الْعَمَلُ الصّالِحُ يَرْفَعُهُ»:
لفظ «کَلِم» - به طورى که گفته اند - اسم جنس جمعى است، و مذکر و مؤنث آن تفاوتى ندارد. در مجمع البيان مى گويد: «کَلِم»، جمع «کلمه» است. مى گويند: «هَذَا کَلِمٌ»، و «هَذِهِ کَلِمً». پس در مذکر و مؤنث، يکى است و اين اختصاص به لفظ «کَلِم» ندارد هر جمعى که مابين آن و مفردش به جز حرف «ة» فرقى نباشد (مانند: تمر، تمرة، کَلِم، کلمة)، مذکر و مؤنثش يکسان است.
رده:تفسیر المیزان