المیزان جلد۱۷ بخش۳
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۲۹
مراد از «کَلِم طَيِّب»، و صعود آن به سوى خدا
به هرحال مراد از «کَلِم»، آن سخنى است که از نظر عبارت معنايى تمام داشته باشد. به شهادت اين که در آيه آن را توصيف کرده به «طيّب». پس «کَلِم طيّب»، آن سخنى است که با نفس شنونده و گوينده سازگار باشد، به طورى که از شنيدن آن، انبساط و لذتى در او پيدا شود، و نيز کمالى را که نداشت دارا گردد، و اين همه، وقتى است که کلام، معناى حقى را افاده کند. معنايى که متضمن سعادت و رستگارى نفس باشد.
با اين معنايى که براى «کَلِم طيّب» کرديم، روشن مى شود که مراد از آن، صرف لفظ نيست، بلکه لفظ بدان جهت که معنايى طيّب دارد، منظور است. پس در نتيجه مراد از اين «کَلِم طيّب»، عقايد حقى مى شود که انسان اعتقاد به آن را زيربناى اعمال خود قرار دهد، و قدر يقينى از چنين عقايدى، کلمۀ «توحيد» است، که برگشت ساير اعتقادات حق نيز به آن است.
و اين کلمۀ «توحيد»، همان است که آيه «ألَم تَرَ کَيفَ ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً کَلِمَةٍ طَيّبَةٍ کَشَجَرَةٍ طَيّبَةٍ أصلُهَا ثَابِتٌ وَ فَرعُهَا فِى السّمَاءِ * تُؤتِى أُکُلَهَا کُلّ حِينٍ بِإذنِ رَبّهَا»، متضمن آن است. و اين که اعتقاد را قول و کلمه خوانده، بدين جهت است که اين استعمال در عرب شايع بوده است.
و صعود کردن «کَلِم طيّب» به سوى خداى تعالى، عبارت است از تقرب آن به سوى خدا. چون چيزى که به درگاه خدا تقرب يابد، اعتلا يافته. براى اين که خدا، «علىّ أعلى» و «رَفِيعُ الدّرَجَات» است، و چون اعتقاد، قائم به معتقدش مى باشد، در نتيجه تقرب اعتقاد به خدا، تقرب معتقد نيز هست.
مفسران ديگر، صعود کردن «کَلِم طيّب» را معنا کرده اند به اين که: خدا آن را قبول مى کند. و اين، معناى صعود «کَلِم طيّب» نيست، بلکه از لوازم معناى آن است.
البته اين هم معلوم است که وقتى اعتقاد و ايمان، حق و صادق بود، قهرا عمل صاحبش هم، آن را تصديق مى کند، نه تکذيب. يعنى عملى که از او سر مى زند، مطابق با آن عقايد است. پس معلوم شد که عمل از فروع علم و آثار آن است. آثارى که هيچ گاه از آن جدا شدنى نيست، و هرچه عمل مکرر شود، اعتقاد راسخ تر و روشن تر، و در تأثيرش قوى تر مى گردد.
پس عمل صالح، عملى است که سزاوار هست مورد قبول خدا واقع شود. چون مُهر ذلّت عبوديت و اخلاص به آن خورده، و چنين عملى، اعتقاد حق را در مؤثر گشتن، يعنى در صعود به سوى خدا کمک مى کند. و منظور از «يَرفَعُهُ»، همين کمک است. پس عمل صالح، «کَلِم طيّب» را بلند مى کند. و به عبارت ديگر، در صعود آن کمک مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۰
پس از آنچه گذشت، معناى جملۀ «إلَيهِ يَصعَدُ الکَلِمُ الطّيِّبَ وَ العَمَلُ الصّالِحَ يَرفَعُهُ» روشن گرديد، و معلوم شد که ضمير در «إليه»، به خداى سبحان بر مى گردد. و مراد از «کَلِم طيّب»، عقايد حق از قبيل توحيد است، و مراد از صعود آن، تقرّبش به خداى تعالى است. و مراد از «عمل صالح»، هر عملى است که بر طبق عقايد حق صادر شود و با آن سازگار باشد. و فاعل در جملۀ «يَرفَعُهُ»، ضميرى است مستتر، که به عمل صالح بر مى گردد، و ضمير مفعول، به «کَلِم طيّب» رجوع مى کند.
البته مفسران، در تفسير آيه اقوال ديگرى دارند. مثلا بعضى - به طورى که قبلا هم اشاره کرديم - گفته اند: «مراد از صعود کردن کَلِم طيّب، اين است که: خدا آن را قبول مى کند، و در برابر پاداش مى دهد».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد آن است که: ملائکه با نامه عملى که از ايمان و اطاعت بنده نوشته اند، به سوى خداى تعالى صعود مى کنند».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد صعود به آسمان است که مجازا، آن را صعود به سوى خدا خوانده».
بعضى گفته اند: فاعل جملۀ «يَرفَعُهُ»، ضميرى است که به «کَلِم طيّب» بر مى گردد، و ضمير مفعول که در آخر اين جمله است، به «عمل صالح» رجوع مى کند. و معناى جمله، اين است که: «کَلِم طيّب، عمل صالح را بالا مى برد، به اين معنا که عمل صالح هيچ فايده اى ندارد، مگر آن که از توحيد ناشى شود».
بعضى ديگر گفته اند: «فاعل» در «يَرفَعُهُ»، ضميرى است مستتر، که به خداى تعالى بر مى گردد، و معناى عبارت اين است که: عمل صالح را خدا بالا مى برد.
ليکن هيچ يک از اين وجوه، خالى از بُعد نيست، و آنچه به ذهن نزديک تر است، همان معنايى است که ما ذکر کرديم.
«وَ الَّذِينَ يَمْکُرُونَ السيِّئَاتِ لهَُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ وَ مَکْرُ أُولَئک هُوَ يَبُورُ»:
گفته اند: کلمۀ «سَيّئات» در اين جا، وصفى است که در جاى موصوف نشسته، و آن، عبارت است از کلمۀ «مکرات»، و اسم اشاره هم در «مَکرُ أولَئِکَ» در جاى ضميرى که بايد به «الّذین» بر گردد، به کار
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۱
رفته، تا دلالت کند بر اين که منظور خود آنان است، و چنان نيست که به ديگران مشتبه و مختلط شده باشند. در نتيجه معناى آيه، چنين مى شود: کسانى که مکرهايى زشت مى کنند، عذابى شديد دارند، و مکر اينان که مکر مى کنند، بى نتيجه و نابود است، و اثر زنده اى که مايه سعادت و عزتشان باشد، ندارد.
پس به خوبى روشن گرديد که مراد از «سيئات»، انواع مکرها و حيله هايى است که مشرکان، آن ها را وسيلۀ کسب عزّت مى پنداشتند. و چون آيه شريفه مطلق است، شامل همه مکرها که مشرکان عليه رسول خدا «صلى اللّه عليه و آله و سلم» کردند، و مکرهايى که ساير مشرکان عليه دين خدا مى کنند، مى شود. هرچند بعضى از مفسران گفته اند:
«منظور، خصوص آن حيله هايى است که قريش عليه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، در «دارالندوه» و غير آن، طرح ريزى مى کردند. از قبيل: حبس و اخراج و قتل، و خدا، کيد آن ها را به خودشان برگردانيد، و از مکه به سوى چاه بدر بيرونشان آورده، و در آن جا، به کشتنشان داد، و در چاهشان افکند. پس همان حبس و اخراج و قتل، به خودشان برگشت. هرچند که اين وجه خوبى است، ليکن - همان طور که گفتيم - آيه شريفه، مطلق است.
و وجه اتصال صدر آيه، يعنى جملۀ «مَن کَانَ يُرِيدُ العِزّةَ فَلِلّهِ العِزّةُ جَمِيعاً» به ذيل آن، يعنى جملۀ «إلَيهِ يَصعَدُ الکَلِمُ الطيّب» اين است که: مشرکان قريش، آلهۀ خود را وسيلۀ عزّت و شوکت خود مى گرفتند، همچنان که قرآن کريم، در اين باره فرموده: «وَ اتّخَذُوا مِن دُونِ اللّهِ آلِهَةً لِيَکُونُوا لَهُم عِزّاً».
از اين رو، خداى سبحان اين طالبان عزّت را به سوى خودش دعوت کرد، و اين چنين تذکرشان داد که عزّت، همه اش از خدا است. و در توضيح و بيان آن فرمود: براى اين که يگانه پرستى به سوى او صعود مى کند، و عمل صالح هم، آن را در صعود کردن کمک مى دهد. در نتيجه، انسان به خدا نزديک مى شود، و در اثر نزديک شدن از منبع عزّت، کسب عزّت مى کند.
و اما کسانى که مکر مى کنند، و به هر مکرى دست مى زنند، تا به خيال خود عزّتى کسب کنند، بر عکس عذابى شديد دارند، و مکرهايى که مى کنند، همه نابود و بى نتيجه مى شود. نه به جايى مى رسد و نه عزتى برايشان کسب مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۲
«وَ اللَّهُ خَلَقَکُم مِّن تُرَابٍ ثُمَّ مِن نُّطفَةٍ ثُمَّ جَعَلَکُمْ أَزْوَاجاً ...»:
اين آيه شريفه، به خلقت انسان اشاره مى کند، که خداى تعالى، نخست او را از «خاک» - که مبدأ دور اوست - و خلقتش به آن منتهى مى شود، بيافريد، و سپس، او را از «نطفه» - که مبدأ نزديک اوست - خلق کرد.
وجوه مختلف درباره خلقت انسان از خاک
بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از خلقت آنان از خاک، خلقت پدر بزرگ ايشان آدم است. چون هر چيزى به اصلش نسبت داده مى شود».
بعضى ديگر گفته اند: «اصلا مقصود از کلام، بيان خلقت آدم به تنهايى است».
بعضى ديگر گفته اند: «مراد خلقت همه انسان ها است، اما به طور اجمال و تفصيل، به اين معنا که هم به خلقت اجمالى انسان ها از خاک در ضمن خلقت آدم اشاره مى کند، و هم به خلقت تفصيلى ايشان که از نطفه است، همچنان که فرمود: «ثُمّ مِن نُطفَةٍ».
و فرق بين اين سه وجه، آن است که:
در وجه اول، نسبت خلقت انسان ها از خاک، يک نسبت مجازى عقلى است. (چون خود انسان ها از خاک خلق نشده اند، بلکه پدر بزرگشان خلق شده).
و در وجه دوم، مراد از خلقت آنان، خلقت آدم به تنهايى است مجازا، ولى نه مجاز در نسبت، بلکه مجاز در کلمه.
و در وجه سوم، مراد از خلقت فرد فرد انسان از خاک، به طور حقيقت است، نه مجاز، الّا اين که اين خلقت، خلقت اجمالى است نه تفصيلى. و با همين نکته، وجه سوم با وجهى که ما گفتيم، فرق پيدا مى کند.
و ممکن است وجه اول را با جملۀ «خَلَقَ الإنسَانَ مِن صَلصَالٍ کَالفَخّار»، و وجه دوم را با امثال آيه «وَ بَدَءَ خَلقَ الإنسَان مِن طِينٍ ثُمّ جَعَلَ نَسلَهُ مِن سُلَالَةٍ مِن مَاءٍ مَهِين»، و وجه سوم را با آيه «وَ لَقَد خَلَقنَاکُم ثُمّ صَوّرنَاکُم ثُمّ قُلنَا لِلمَلَائِکَةِ اسجُدُوا لآدَمَ» تأييد نمود، و براى هر يک از سه وجه مزبور، وجهى است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۳
«ثُمّ جَعَلَکُم أزوَاجاً» - يعنى شما را مرد و زن قرار داد. بعضى از مفسران گفته اند: «يعنى زوجيت را بين شما تقدير نمود، و بعضى را همسر بعضى ديگر کرد». ولى اين معنا به طورى که مى بينيد، دلچسب نيست. بعضى ديگر گفته اند: «معنايش اين است که: خداوند شما را اصناف و تيره هاى مختلف کرد». و اين معنا هم، مثل معناى سابق است.
و در جملۀ «وَ مَا تَحمِلُ مِن أثنَى وَ لَا تَضَعُ إلّا بِعِلمِهِ»، حرف «مِن» زايده است که براى تأکيد نفى آورده شده، و حرف «باء» در کلمۀ «بِعِلمِهِ»، براى مصاحبت است، و کلمۀ «بِعِلمِهِ»، حال از «حمل» و «وضع»، هر دو است. و معنايش اين است که: هيچ انثى (ماده) حامله نمى شود، و وضع حمل نمى کند، مگر آن که علم خدا، مصاحب با حمل او و وضع اوست.
بعضى از مفسران گفته اند: «جملۀ «إلّا بِعِلمِهِ»، حال از فاعل است، و حال بودنش از حمل و وضع و همچنين از دو مفعول آن دو، يعنى از محمول و موضوع خلاف ظاهر است». وليکن اين حرف مورد قبول نيست.
کم و زياد عمر انسان ها، در «لوح محفوظ»، مضبوط است
«وَ مَا يُعَمَّرُ مِن مُعَمّرٍ وَ لا يُنقَصُ مِن عُمُرِهِ إلّا فِى کِتَاب» - يعنى: عمر احدى امتداد نمى يابد، و زياد نمى شود، و در نتيجه کسى معمّر نمى گردد، و از عمر احدى کاسته نمى شود، مگر آن که همه اش، در کتابى ضبط است.
در نتيجه، جملۀ «وَ مَا يُعَمّرُ مِن مُعَمّرٍ: و هيچ معمّرى، عمر داده نمى شود»، از قبيل اين تعبير است که آن زندانى به يوسف گفت: «إنّى أرَينِى أعصِرُ خَمراً». (همان طور که در اين تعبير، بعد از بيدار شدن از خواب مى گويد من خود را مى بينم، و گرنه در خواب تنها مشغول به گرفتن آب انگور بوده، نه تماشاى خود).
همچنين در جمله مورد بحث، بعد از عمر دادن خدا به کسى، آن کس «معمّر» مى شود، نه قبل از آن. چون اگر فرضا کسى قبل از عمر دادن معمّر باشد، ديگر فرض ندارد که دوباره عمر داده شود. پس کلمۀ «معمّر» به جاى نايب فاعل، يعنى کلمۀ «احد» نشسته است، و تقدير «وَ مَا يُعَمّرُ مِن أحَدٍ» است.
«وَ لا يُنقَصُ مِن عُمُرِه» - ضمير در «عُمُرِهِ»، به کلمۀ «مُعَمّر» بر مى گردد. البته به اعتبار همان موصوف «احد» که حذف شده، و معناى جمله اين است که: از عمر احدى کم نمى شود (مگر آن که...). و گرنه ناقص شدن عمر کسى که فرض کرده ايم معمّر است، تناقض و خلاف فرض است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۴
«إلّا فِى کِتَاب» - منظور از اين کتاب، «لوح محفوظ» است، که دگرگونى بدان راه ندارد، و در آن نوشته شده: عمر فلان شخص به پاداش فلان عملش زياد مى شود، و عمر آن ديگرى به خاطر فلان عملش، کم مى گردد. و خلاصه کتابى که نوشته هايش تغيير نمى يابد، «لوح محفوظ» است، نه کتاب محو و اثبات که آن مورد تغيير است.
و سياق آيه مى فهماند که در مقام توصيف علم ثابت است. و مفسران در تفسير دو جملۀ «وَ مَا يُعَمّرُ مِن مُعَمّرٍ وَ لا يُنقَصُ مِن عُمُرِهِ»، وجوهى ديگر ذکر کرده اند، که همه اش ضعيف است. و چون در نقل آن ها فايده اى نديديم، از نقل آن گذشتيم.
«إنّ ذَلِکَ عَلَى اللّهِ يَسِير» - اين جمله، هم تعليل و هم بيانگر مضمون آيه است، که کيفيت خلقت انسان و پديد آوردن و بقاء دادن به آن را توصيف مى کرد، و معنايش اين است که:
اين تدبير دقيق و متين و مسلط بر کليات حوادث و جزئيات آن، که هر چيز و هر حادثه را در جاى خود قرار داده، بر خدا آسان است. چون خدا هم «عليم» است، و هم «قدير». و با علم و قدرتش، بر هر چيزى محيط است. پس او ربّ انسان ها است، همان طور که ربّ هر چيز ديگر است.
تمثيل حال مؤمن و کافر، به درياى شيرين و درياى شور
«وَ مَا يَستَوِى الْبَحْرَانِ هَذَا عَذْبٌ فُرَاتٌ سائغٌ شرَابُهُ وَ هَذَا مِلْحٌ أُجَاجٌ ...»:
بعضى گفته اند: کلمۀ «عَذب»، به معناى آب پاکيزه است، و کلمۀ «فُرات»، به معناى آبى است که سوز عطش را مى شکند، و يا آبى است که خنک باشد. و کلمۀ «سائغ»، آن آبى را گويند که از گوارايى، با سهولت به حلق فرو رود. و کلمۀ «أُجَاج»، به معناى آبى است که به خاطر شورى و يا تلخى، حلق را مى سوزاند.
«وَ مِن کُلٍّ تَأکُلُونَ لَحماً طَرِيّاً وَ تَستَخرِجُونَ حِليَةً تَلبِسُونَهَا» - «لحم طرى» به معناى گوشت تازه و لطيف است، و منظور از آن، گوشت ماهى، و يا هم آن و هم گوشت مرغابى دريايى است. و مراد از «حليه» که از دريا استخراج مى کنند، لؤلؤ، مرجان و انواع صدف ها است، همچنان که در جاى ديگر فرموده: «يَخرُجُ مِنهُمَا اللُؤلُؤُ وَ المَرجَان».
در اين آيه شريفه، مؤمن و کافر را به درياى «شيرين» و «شور» مَثَل مى زند، و يکسان نبودن آن دو را در کمال فطرى بيان مى کند، هرچند که در بسيارى از خواص انسانى و آثار آن، مثل هم اند، ولى مؤمن به همان فطرت اولى و اصلى خودش باقى است، و در نتيجه، به سعادت حيات آخرت و دايمى خود
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۵
می رسد، ولى کافر از آن فطرت اصلى منحرف شده، و وضعى به خود گرفته که فطرت انسانى، آن را پاک و خوشايند نمى داند، و به زودى صاحبش به کيفر اعمالش معذّب مى شود.
پس مَثَل اين دو قسم انسان، مَثَل دو درياى شور و شيرين است، که يکى بر فطرت آب اصلى اش، که همان گوارايى باشد، باقى است، و ديگرى (به خاطر اختلاط با املاح)، شور شده است. هرچند که در بعضى از آثار نافع شريک اند. چون مردم از هر دوى آن ها ماهى مى گيرند، و يا مرغابى شکار مى کنند، و يا زيور مرواريد استخراج مى نمايند، و يا صدف و مرجان مى گيرند.
پس ظاهر آيه، اين است که: زيور استخراج شده از دريا، مشترک بين درياى شور و شيرين است.
ولى جمعى از مفسران، به اين ظاهر اشکال کرده اند، که لؤلؤ و مرجان، تنها از درياى شور استخراج مى شود، و درياى شيرين، نه لؤلؤ دارد و نه مرجان.
و بعضى ديگر، پاسخ هايى از اين اشکال داده اند. از آن جمله گفته اند:
آيه شريفه در مقام بيان مطلق فوايد مشترک بين دو جور دريا است، و اين منافات ندارد که بعضى از درياها اختصاص به بعضى از فوايد داشته باشد. گويا فرموده: شما از هر يک انتفاعى مى بريد، و استفاده اى مى کنيد. مثلا گوشت تازه از آن ها مى گيريد، و زيور آلات از آن ها، استخراج مى نماييد، و کشتى ها را مى بينيد که در آن ها حرکت مى کنند، و اين منافات ندارد با اين که زيور، تنها از درياى شور استخراج بشود.
يکى ديگر از پاسخ ها اين است که:
آيه شريفه، کافر و مؤمن را به آب تلخ و شيرين تشبيه کرده، و آنگاه آب تلخ و شور را بر کافر ترجيح داده، که آب تلخ و شور، ماهى و زيور دارد، ولى کافر هيچ فايده اى در وجودش نيست. پس آيه شريفه، همان را بيان مى کند که آيه: «ثُمّ قَسَت قُلُوبُکُم مِن بَعدِ ذَلِکَ فَهِىَ کَالحِجَارَةِ أو أشَدُّ قَسوَةً»، و ذيلش که مى فرمايد: «وَ إنّ مِنَ الحِجَارَةِ لَمَا يَتَفَجّرُ مِنهُ الأنهَارُ وَ إنّ مِنهَا لَمَا يَشَقَّقُ فَيَخرُجُ مِنهُ المَاءُ وَ إنّ مِنهَا لَمَا يَهبِطُ مِن خَشيَةِ اللّه»، در صدد بيان آن است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۶
پاسخ ديگرى که داده اند، اين است که:
جملۀ «وَ تَستَخرِجُونَ حِليَةً تَلبِسُونَهَا»، تتمۀ تمثيل است و مى خواهد بفرمايد هرچند اين دو دريا - که در بعضى منافع، مثل هم اند - ولى در آنچه که مقصود بالذات است، با هم تفاوت دارند. چون يکى از آن دو، با چيزى آميخته شده که آن صفاى فطرى و خلقى خود را از دست داده. مؤمن و کافر هم، اين چنين هستند. هرچند احيانا در پاره اى مکارم اخلاقى مثل هم اند، مثلا هر دو داراى شجاعت و سخاوت مى شوند، ولى در آنچه که مقصود اصلى از خلقت آن دو است، اختلاف دارند. مؤمن بر آن صفاى اصلى و فطرى خود باقى است، ولى کافر آن صفا را از دست داده.
بعضى ديگر، پاسخ داده اند به اين که: اصلا چه کسى گفته که لؤلؤ و مرجان در آب شيرين توليد نمى شود، و صرف اين که ما آن را نديده ايم، دليل بر عدم آن نمى شود. پس اشکال به این که «حليه»، مختص به آب شور است، از اصل ممنوع است.
بعضى ديگر گفته اند: اصل ادعا که آيه شريفه «وَ مَا يَستَوِى البَحرَان ...»، تمثيل براى مؤمن و کافر است، صحيح نيست، بلکه اين آيه در سياق برشمردن نعمت ها به منظور اثبات ربوبيت خدا است. مانند آيه اى که جلوتر مى فرمود: «اللّهُ الّذِى أرسَلَ الرّيَاح ...». و نيز مى فرمود: «يُولِجُ اللّيلَ فِى النّهَار...». پس آيه شريفه در اين مقام است که نعمت هاى درياهاى مختلف، و شور و شيرين را، و منافع مشترک و مختص آن ها را بيان کند، و کارى به مؤمن و کافر ندارد، تا آن اشکال پيش بيايد.
مؤيد اين وجه، اين است که: نظير همين آيه در سوره «نحل»، در سياق آياتى آمده که نعمت هاى خدا را مى شمارد. در آن جا مى فرمايد: «وَ هُوَ الّذِى سَخّرَ البَحرَ لِتَأکُلُوا مِنهُ لَحماً طَرِيّاً وَ تَستَخرِجُوا مِنهُ حِليَةً تَلبِسُونَهَا وَ تَرَى الفُلکَ مَواخِرَ فِيهِ وَ لِتَبتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلّکُم تَشکُرُون».
ليکن حق مطلب اين است که: اشکال از اصل بى مورد است، و دو دريا، در داشتن «حليه»، مشترک اند. همچنان که کتاب هايى که در اين گونه مسائل بحث مى کنند، وجود «حليه» در هر دو نوع دريا را مسلّم دانسته اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۷
«وَ تَرَى الْفُلْک فِيهِ مَوَاخِرَ لِتَبْتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلَّکُمْ تَشکُرُونَ»:
ضمير در کلمۀ «فيه» به «بحر» بر مى گردد. و کلمۀ «مَوَاخِر»، جمع «مَأخره» است، که از ماده «مخر»، به معناى شکافتن گرفته شده. و کشتى را «مأخره» ناميده اند، چون که آب دريا را با سينه اش مى شکافد، و پيش مى رود.
بعضى از مفسران گفته اند: اگر ضمير خطاب را مفرد آورد، و فرمود: «تَرَى: مى بينى»، با اين که خطاب هاى قبل و بعدش همه جمع است، براى اين است که: خطاب هاى قبل (تَستَخرِجُونَ و غير آن)، و بعد (لِتَبتَغُوا و غير آن)، مخصوص کسانى است که با منافع دريا سر و کار دارند. به خلاف خطاب در جملۀ مورد بحث، که به هر کسى که مى تواند ببيند، متوجه است.
و معناى اين که فرمود: «لِتَبتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلّکُم تَشکُرُون»، اين است که: اگر کشتى ها دريا را مى شکافند، و خداى تعالى آن را مسخّر شما کرده، براى اين است که شما از عطاى پروردگارتان جستجو کنيد، از اين سو به آن سوى دنيا برويد، و روزى به دست بياوريد، شايد شکرگزار او شويد.
در سابق گفتيم که: اظهار اميدى که کلمۀ «لعلّ» آن را افاده مى کند، هرجا که در کلام خداى تعالى بود و از خدا حکايت مى کرد، قائم به مقام است، نه به خود خداى تعالى.
بعضى از مفسران در تفسير جملۀ «وَ تَرَى الفُلکَ فِيهِ مَوَاخِرَ...»، که در اين سوره است و جملۀ «وَ تَرَى الفُلکَ مَوَاخِرَ فيِهِ» که در سوره «نحل» است، گفته اند:
شايد نکته اين که در اين سوره، کلمه «فيه» قبل از مواخر، و در سوره «نحل» بعد از مواخر آمده، و کلمۀ «لِتَبتَغُوا» در اين سوره بدون «واو» عاطفه و در سوره «نحل» با واو عاطفه آمده، اين باشد که: آيه نحل در آغاز، از تسخير سخن گفته، و فرموده: «وَ هُوَ الّذِى سَخّرَ البَحرَ لِتَأکُلُوا مِنهُ لَحماً طَرِيّاً وَ تَستَخرِجُوا مِنهُ حِليَةً تَلبِسُونَهَا وَ تَرَى الفُلکَ مَوَاخِرَ فِيهِ وَ لِتَبتَغُوا مِن فَضلِهِ وَ لَعَلّکُم تَشکُرُون»، و بدين جهت سياق آيه در مقام بيان کيفيت تسخير است، و مناسب با آن، اين است که: کلمۀ «فيه» بعد از «مواخر» بيايد، تا متعلق به مواخر شود، و اشاره کند به شکافتن دريا، تا کلمۀ «تسخير» با صراحت بيشتر معنا شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۸
به خلاف آيه مورد بحث، که در آن سخنى از «تسخير» به ميان نيامده، نمى خواهد کيفيت تسخير را بيان کند. از سوى ديگر، تسخير نتايج بسيار دارد، که يکى از آن ها، اين است که مردم دريا را وسيلۀ سفر و تلاش روزى قرار دهند، و مناسب با چنين مقامى اين است که: «واو» عاطفه بياورد، تا جملۀ «لَتَبتَغُوا» را بر محذوف عطف کند و بفهماند که فايده تسخير دريا، منحصر در تحصيل روزى نيست، فوايد ديگرى هم دارد که نگفتيم.
به خلاف آيه مورد بحث، که تنها مى خواهد بفرمايد رازق و مدبّر، خدا است، تا کفارى که آيات خدا را تکذيب مى کنند - و در سابق سخن از تکذيبشان رفت - دست بردارند. و براى افادۀ اين غرض، ذکر همين يک نتيجه کافى بود، که بفرمايد: خدا دريا را وسيلۀ روزى شما کرد و ديگر حاجتى نبود که «واو» عاطفه بياورد، و اين نتيجه را عطف به ساير فوايد دريا، که ذکر نشده، بکند. (و خدا داناتر است).
صاحب تفسير روح المعانى، در اين مقام گفته: آنچه براى من در اين باره روشن است، اين است که آيه «نحل»، در مقام شمردن نعمت ها است، همچنان که آيات قبل و بعدش، بدين معنا گواهى مى دهد، و در آخر همۀ آن ها مى فرمايد: «وَ إن تَعُدُّوا نِعمَةَ اللّهِ لا تُحصُوهَا: هرچه نعمت هاى خدا را بشماريد، به آخر نمى رسيد».
و در چنين مقامى، آن نعمتى مهم تر است که جلوتر ذکر شود. و لذا شکافتن دريا که نعمت است، جلوتر از کلمۀ «فيه» ذکر شده، به خلاف آيه مورد بحث، که يا اصلا سياقش از باب استطراد (حرف حرف مى آورد) مى باشد، و يا از باب تتمۀ تمثيلى است که قبلا بيانش گذشت، و به همين جهت کلمۀ «فيه» را جلوتر ذکر کرد تا اعلام کند که مقصود بالذات، بيان فوايد دريا نبود. و نيز از آن جا که در سوره «نحل»، اهتمام و عنايت در شمردن نعمت ها بود، جملۀ «وَ لِتَبتَغُوا» را با «واو» آورد، به خلاف آيه مورد بحث، که مقام اقتضاء کرد «واو» را نياورد.
«يُولِجُ الَّيْلَ فى النَّهَارِ وَ يُولِجُ النَّهَارَ فى الَّيْلِ وَ سخَّرَ الشّمْسَ وَ الْقَمَرَ کُلُّ يَجْرِى لاَجَلٍ مُّسمًّى ...»:
کلمۀ «إيلاج» که مصدر «يُولِجُ» است، به معناى فرو کردن است، و «إيلاج شب در روز»، به معناى آن است که با طولانى کردن شب، روز را کوتاه کند، و «إيلاج روز در شب» آن است که با طولانى کردن روز، شب را کوتاه کند. و مراد از اين دو جمله، اين است که: به اختلاف شب و روز، از نظر بلندى و کوتاهى اشاره کند، که به طور دايم در ايام سال جريان دارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۳۹
و به همين جهت تعبير کرد به «يُولِجُ» که صيغه مضارع است، و دلالت بر استمرار دارد. به خلاف جريان و سير آفتاب و ماه، که چون هميشه ثابت است، به صيغۀ ماضى از آن تعبير آورده، و فرموده: «وَ سَخّرَ الشّمسَ وَ القَمَرَ کُلٌّ يَجرِى لِأجَلٍ مُسَمّى»، و اين عنايت صورى و مسامحى است.
«ذَلِکُمُ اللّهُ رَبُّکُم» - اين جمله، به منزله نتيجه است براى جملات قبلى، و معنايش اين است که: وقتى امر خلقت و تدبير شما، چه در خشکى، چه در دريا، چه در آسمان، و چه در زمين، بدين منوال بود، يعنى منتسب به خداى تعالى و مدبّر به تدبير او بود، پس همين خدا، پروردگار شماست، که مالک شما و مدبّر امر شماست.
«لَهُ المُلکُ» - اين جمله، نتيجه جملۀ قبلى، و مقدمه براى جمله بعدى است، که مى فرمايد: «وَ الّذِينَ تَدعُونَ مِن دُونِهِ مَا يَملِکُونَ مِن قِطمِيرٍ». کلمۀ «قِطمِير» - بنا به گفته راغب - به معناى اثر و باقى مانده اى است که از خرما بر هستۀ خرما مى ماند - و بنا به گفته مجمع البيان، «قطمير»، آن روپوشى است که روى هستۀ خرما را پوشيده. و بعضى ديگر گفته اند: «هسته اى است که در جوف هستۀ خرما هست».
و به هرحال، چه به آن معنا باشد، و چه به اين معنا، گفتار جنبۀ مبالغه دارد و مى خواهد بفرمايد: خدايان مشرکان، هيچ چيز را مالک نيستند. و منظور از «الّذِينَ تَدعُونَ مِن دُونِهِ...»، همان خدايانى است که مى خوانند، چه بت ها و چه ارباب بت ها.
معناى اين که فرمود: آلهه مشرکان، دعايشان را نمى شنوند
«إِن تَدْعُوهُمْ لا يَسمَعُوا دُعَاءَکمْ وَ لَوْ سمِعُوا مَا استَجَابُوا لَکمْ ...»:
اين آيه، مطلب قبل را توضيح و شرح مى دهد، و اين معنا را که آلهۀ مشرکان، حتى يک قطمير را هم مالک نيستند، تصديق مى نمايد، و مى فرمايد شاهدش اين است که: اگر شما، آن ها را بخوانيد، دعاى شما را نمى شنوند. براى اين که خدايان شما، مشتى سنگ و چوب و جمادند، که نه شعورى دارند و نه حسى، و ارباب آن ها هم، مانند ملائکه و قدّيسين از بشر، سرگرم کار خود هستند، و اطلاعى از خدايى خود ندارند. علاوه بر اين، از ناحيه خود، مالک حس شنوايى نيستند، و اگر مى شنوند، اين حس را خدا به آنان داده.
و اين هم معلوم است که در آيه قبلى که مى فرمود: «لَهُ المُلکُ»، مى خواست مُلک حقيقى و استقلال در آن را منحصر در خداى تعالى کند، و جملۀ «وَ الّذِينَ يَدعُونَ...»، می خواست مُلک حقیقی و استقلال
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۰
در آن را به طور مطلق از آلهه نفى کند، و لازمۀ آن اثبات و اين نفى، آن است که آلهه، هرچند که چون فراعنه و نمرودها گوش هم داشته باشند، باز از خود، نه گوش دارند و نه استقلال در شنوايى.
«وَ لَو سَمِعُوا مَا استَجَابُوا لَکُم» - يعنى: و اگر هم بشنوند، خواستۀ شما را بر نمى آورند. چون قدرتى بر استجابت خواسته شما ندارند، نه قولا و نه فعلا.
و اين معنا، درباره بت ها روشن است. و اما درباره ارباب آن ها: ايشان نيز هر قدرتى دارند، از ناحيه خداى سبحان است و خدا به احدى چنين اجازه اى نداده که خواستۀ کسى را که او را ربّ خود پنداشته برآورد. چون خداوند فرموده: «لَن يَستَنکِفَ المَسِيحُ أن يَکُونَ عَبداً لِلّهِ وَ لَا المَلَائِکَةُ المُقَرّبُونَ وَ مَن يَستَنکِف عَن عِبَادَتِهِ وَ يَستَکبِر فَسَيَحشُرُهُم إلَيهِ جَمِيعاً وَ يَومَ القِيَامَةِ يَکفُرُونَ بِشِرکِکُم» - يعنى: آنان روز قيامت، عبادت شما را به خودتان بر مى گردانند، و به جاى اين که شفاعتتان کنند، از شما بيزارى مى جويند. اين مضمون در سوره «بقره» نيز آمده مى فرمايد: «إذ تَبَرّءَ الّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الّذِينَ اتَّبَعُوا».
پس آيه شريفه در نفى استجابت آلهه، و کفر ورزيدن آن ها در قيامت به شرک مشرکان، در معناى آيه «وَ مَن أضَلُّ مِمَّن يَدعُو مِن دُونِ اللّهِ مَن لَا يَستَجِيبُ لَهُ إلَى يَومِ القَيَامَةِ وَ هُم عَن دُعَائِهِم غَافِلُونَ * وَ إذَا حُشِرَ النَّاسُ کَانُوا لَهُم أعدَاءً وَ کَانُوا بِعِبَادَتِهِم کَافِرِينَ»، مى باشد.
«وَ لَا يُنَبّئُکَ مِثلُ خَبِير» - يعنى: هيچ کس مانند مُخبر خبير، تو را از حقیقت امر، خبر نمى دهد. اين جمله، خطاب به خصوص رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و در حقيقت، از خطاب به مشرکان اعراض کرده، فهمانده که مشرکان فهم و لياقت آن را ندارند که بيان حق به گوششان خوانده شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۴۱
ممکن هم هست بگوييم خطاب عام است، ليکن در قالب خطاب خاص آورده شده، و روى سخن با هر کسى است که بشنود، همان طور که در آيه «وَ تَرَى الفُلکَ فِيهِ مَوَاخِرَ» که در آيه قبلى بود، و نيز در آيه «وَ تَرَى الشَّمسَ إذَا طَلَعَت»، و آيه «وَ تَحسَبُهُم أيقَاظاً وَ هُم رُقُودٌ»، منظور همۀ کسانى است که مى توانند ببينند.
رده:تفسیر المیزان