تفسیر المیزان

اشاره به تقدیر و تدبیر خداوند، در آفرینش خورشید و ماه «وَ الشّمْسُ تَجْرِى لِمُستَقَرٍّ لَّهَا ذَلِک تَقْدِيرُ الْعَزِيزِ الْعَلِيمِ»: «جريان شمس»، همان حرکت آن است، و «لام» در جمله «لِمُستَقَرّ لَهَا»، به معناى «إلى: به سوى»، و يا براى «غايت: تا» مى باشد. و کلمۀ «مُستَقر»، مصدر ميمى و يا اسم زمان و يا اسم مکان است. و معناى آيه، اين است که: خورشيد به طرف قرار گرفتن خود حرکت مى کند، و يا تا آن جا که قرار گيرد، حرکت مى کند. يعنى تا سرآمدن اجلش، و يا تا زمان استقرار، و يا محل استقرارش، حرکت مى کند. حال ببينيم معناى جريان و حرکت خورشيد چيست؟ از نظر حس اگر حساب کنيم، حسّ آدمى براى آفتاب اثبات حرکت مى کند، حرکتى دورانى پيرامون زمين. و اما از نظر بحث هاى علمى، قضيه درست به عکس است. يعنى: خورشيد، دور زمين نمى چرخد، بلکه زمين، به دور خورشيد مى گردد. و نيز اثبات مى کند که: خورشيد با سياراتى که پيرامون آنند، به سوى ستاره «نسر ثابت»، حرکتى انتقالى دارند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۲ به هر حال، حاصل معناى آيه شريفه، اين است که: آفتاب، پيوسته در جريان است، مادامى که نظام دنيوى بر حال خود باقى است، تا روزى که قرار گيرد و از حرکت بيفتد، و در نتيجه، دنيا خراب گشته، اين نظام باطل گردد. البته آيه شريفه - به طورى که گفته شده - طورى ديگر نيز، قرائت شده و آن قرائتى است منسوب به اهل بيت «عليهم السلام»، و بعضى ديگر غير از اهل بيت. و در اين قرائت، به جاى «لام» در «لِمُستَقَرّ»، «لاى» نافيه آمده و خوانده اند: «الشّمسُ تَجرِى لَا مُستَقَرّ لَهَا: خورشيد، حرکت مى کند، و هيچگاه ساکن نمى شود». ولى معناى اولى هم، سرانجام به اين معنا برگشت مى کند. و اما اين که: بعضى «جريان خورشيد را بر «حرکت وضعى» خورشيد به دور مرکز خود حمل کرده اند»، درست نيست. چون خلاف ظاهر «جريان» است. زيرا «جريان»، دلالت بر انتقال از مکانى به مکانى ديگر دارد. «ذَلِکَ تَقدِيرُ العَزِيزِ العَلِيم» - يعنى: جريان مزبور خورشيد، تقدير و تدبيرى است از خدايى که «عزيز» است. يعنى هيچ غلبه گرى، بر ارادۀ او غلبه نمى کند. و «عليم» است. يعنى به هيچ يک از جهات صلاح در کارهايش، جاهل نيست. «وَ الْقَمَرَ قَدَّرْنَاهُ مَنَازِلَ حَتىّ عَادَ کالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ»: کلمه «مَنَازل»، جمع «منزل» است، که اسم مکان از نزول، و به معناى محل پياده شدن و منزل کردن است. و ظاهرا مراد از «مَنَازل»، نقاط بيست و هشت گانه اى است، که ماه، تقريبا در مدت بيست و هشت شبانه روز، طى مى کند. و کلمۀ «عُرجُون»، به معناى ساقۀ شاخه خرماست. البته از نقطه اى که از درخت بيرون مى آيد، تا نقطه اى که برگ ها از آن، منشعب مى شود. اين قسمت از شاخه را «عُرجُون» مى گويند، که (به خاطر سنگينى برگ ها، معمولا) خميده مى شود. و معلوم است که اگر چند ساله شود، خميدگى اش بيشتر مى گردد، و اين قسمت چوبى زرد رنگ، چون «هلال» قوسى است، و لذا در اين آيه، «هلال» را به اين چوب، که چند ساله شده باشد، تشبيه کرده. و «قديم»، به معنى عتيق است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۳ نظريه مفسران، در معناى آيه مختلف است. چون در ترکيب آن اختلاف دارند، و از همه وجوه نزديک تر به فهم، اين وجه است که گفته اند: تقدير آيه، چنين است: «وَ القَمَرَ قَدّرنَاهُ ذَا مَنَازِلَ: ماه را مقدّر کرديم، که داراى منزل هايى باشد». و يا: «وَ القَمَرَ قَدّرنَا لَهُ مَنَازِلَ حَتّى عَادَ هِلَالاً يَشبَهُ العُرجُونِ العَتِيق المُصَفّرِ لَونُهُ: ما، براى ماه، منزل هايى مقدّر کرديم، تا دوباره برگردد هلال شود. هلالى که شبيه به ساقۀ شاخه خرماى سالخورده، قوسى و زرد رنگ است». و اين آيه شريفه، به اختلاف منظره هاى ماه، براى اهل زمين اشاره مى کند. چون در طول سى روز، به شکل و قيافه هاى مختلفى ديده مى شود، و علتش، اين است که: نور ماه، از خودش نيست، بلکه از خورشيد است. و به همين جهت (مانند هر کره اى ديگر، هميشه) تقريبا نصف آن روشن است، و قريب به نصف ديگرش - که روبروى خورشيد نيست - تاريک است. و اين دگرگونى، همچنان هست تا دوباره به وضع اولش برگردد. اگر ماه را در صورت هلالى اش فرض کنيم، روز به روز، قسمت بيشترى از سطح آن - که در برابر آفتاب است - به طرف زمين قرار مى گيرد، تا برسد به جايى که تقريبا، تمامى يک طرف ماه که مقابل خورشيد قرار گرفته، به طرف زمين هم قرار گيرد. (ماه شب چهارده). از آن شب به بعد، دوباره رو به نقصان نهاده، تا برسد به حالت اولش، که هلال بود. و به خاطر همين اختلاف که در صورت ماه پيدا مى شود، آثارى در دريا و خشکى و در زندگى انسان ها پديد مى آيد، که در علوم مربوط به خودش، بيان شده است. پس آيه شريفه از آيت قمر، تنها احوالى را که نسبت به مردم زمين به خود مى گيرد، بيان کرده، نه احوال خود قمر را، و نه احوال آن را نسبت به خورشيد. و از اين جاست که مى توان گفت: بعيد نيست مراد از «تَجرِى»، در جملۀ «وَ الشّمسُ تَجرِى لِمُستَقَرّ لَهَا»، اشاره باشد به احوالى که خورشيد نسبت به ما دارد، و حس ما، از ظاهر اين کره احساس مى کند، و آن، عبارت است: از حرکت روزانه و فصلى و ساليانه اش. همچنین بعيد نيست که: مراد از جملۀ «لِمُستَقَرّ لَهَا»، اشاره باشد به حالى که خورشيد، فى نفسه دارد. و آن، عبارت است از اين که: نسبت به سياراتى که پيرامونش در حرکت اند، ساکت و ثابت است. پس گويا فرموده: يکى از آيت هاى خدا براى مردم، اين است که خورشيد، در عين اين که ساکن و بى حرکت است، براى اهل زمين جريان دارد، و خداى «عزيز عليم»، به وسيله آن سکون و اين حرکت، پيدايش عالَم زمينى و زنده ماندن اهلش را تدبير فرموده، (و خدا داناتر است). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۴ شمس و قمر، تابع تدبير خدا، و ملازم مسير خود هستند «لا الشّمْسُ يَنبَغِى لهََا أَن تُدْرِک الْقَمَرَ وَ لا اللَّيْلُ سابِقُ النهَارِ وَ کُلُّ فى فَلَکٍ يَسبَحُونَ»: کلمه «ينبغى: سزاوار است»، دلالت بر ترجيح داشتن و بهتر بودن دارد. و معناى اين که فرموده: ترجيح ندارد خورشيد به ماه برسد، اين است که چنين چيزى از خورشيد سر نزده. و منظور از اين تعبير، اين است که بفهماند تدبير الهى، چيزى نيست که روزى جارى شود و روزى از روزها، متوقف گردد، بلکه تدبيرى است دائمى و خلل ناپذير. مدت معينى ندارد تا بعد از تمام شدن آن مدت، به وسيلۀ تدبيرى نقيض آن، نقض گردد. پس معناى آيه، اين است که: «شمس و قمر»، همواره ملازم آن مسيرى هستند که برايشان ترسيم شده. نه خورشيد به ماه مى رسد، تا به اين وسيله، تدبيرى که خدا به وسيله آن دو جارى ساخته، مختل گردد. و نه شب از روز جلو مى افتد، بلکه اين دو مخلوق خدا، در تدبير پشت سرِ هم قرار دارند، و ممکن نيست از يکديگر جلو بيفتند. و در نتيجه، دو تا شب به هم متصل شوند، يا دو تا روز به هم بچسبند. در اين آيه شريفه، تنها فرمود: خورشيد به ماه نمى رسد، و شب از روز جلو نمى زند، و ديگر نفرمود: ماه هم، به خورشيد نمى رسد، و روز هم، از شب جلو نمى زند، و اين، بدان جهت است که: مقام آيه، مقام بيان محفوظ بودن نظم و تدبير الهى، از خطر اختلاف و فساد بود. و براى افادۀ اين معنا، خاطرنشان ساختن يک طرف قضيه کافى بود، و چون خورشيد بزرگتر و قوى تر از ماه، و ماه کوچکتر و ضعيف تر از خورشيد است، لذا نرسيدن خورشيد به ماه را ذکر کرد و از ذکر آن، حال عکسش هم روشن مى شود. و شنونده، خودش مى فهمد وقتى خورشيد با آن بزرگى و قوتش، نتواند به ماه برسد، ماه به طريق اولى، نمى تواند به خورشيد برسد. و همچنين است شب. چون شب، عبارت است از نبود روزى که اين شب، شب آن روز است، و وقتى شب، که يک امر عدمى است و طبعا متأخّر از روز است، نتواند از روز پيشى گيرد، عکسش هم معلوم است. يعنى: شنونده، خودش مى فهمد که روز هم، از شب، يعنى از عدم خودش، پيشى نمى گيرد. «وَ کُلٌّ فِى فَلَکٍ يَسبَحُون» - يعنى: هر يک از خورشيد و ماه و نجوم و کواکب ديگر، در مسير خاص به خود، حرکت مى کند و در فضا شناور است، همان طور که ماهى در آب شنا مى کند. پس کلمۀ «فَلَک»، عبارت است از: همان مدار فضايى که هر يک از اجرام آسمانى در يکى از آن مدارها سير مى کنند، و چون چنين است، بعيد نيست که مراد از کلمۀ «کُلّ»، هر يک از خورشيد و ماه و شب و روز باشد، هر چند که در کلام خداى تعالى، شاهدى بر اين معنا نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۵ و اگر در جملۀ «يَسبَحُون»، ضمير جمعى آورده که خاص عقلا است، براى اين است که اشاره کند به اين که: هر يک از اجرام فلکى در برابر مشيت خدا، رام است و امر او را اطاعت مى کند. عينا مانند عقلا، همچنان که اين تعبير، در جاى ديگر نيز آمده و فرموده: «ثُمّ استَوَى إلَى السّمَاءِ وَ هِىَ دُخَانٌ فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً قَالَتَا أتَينَا طَائِعِين». مفسران، در جملات آيه مورد بحث، آراى ديگرى دارند. آرايى مضطرب، که ما از نقل آن ها خوددارى کرديم. اگر کسى بخواهد، مى تواند به تفاسير مفصل مراجعه کند. «وَ ءَايَةٌ لهَُّمْ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّتهُمْ فِى الْفُلْکِ الْمَشحُونِ»: راغب مى گويد: «کلمه «ذُرّيه» در اصل، به معناى فرزندان خردسال است، ولى در استعمال هاى متعارف، در خردسالان و بزرگ سالان، هر دو استعمال مى شود. هم در يک نفر به کار مى رود، و هم در چند نفر، ولى اصلش، به معناى چند نفر است. و کلمه «فُلک»، به معناى کشتى است. و کلمه «مَشحُون»، به معناى مملو است. اين آيه شريفه، آيت ديگرى از آيت هاى ربوبيّت خداى تعالى را بيان مى کند، و آن، عبارت است از: جريان تدابير او، در درياها، که ذرّيه بشر را در کشتى حمل مى کند، و کشتى از آنان و از اثاث و کالاى آنان پُر مى شود، و از يک طرف دريا، به طرف ديگر دريا عبور مى کنند، و دريا را وسيله و راه تجارت و ساير اغراض خود قرار مى دهند. آرى، کسى ايشان را در دريا حمل نمى کند، و از خطر غرق حفظ نمى کند، مگر خداى تعالى. چون تمامى آثار و خواصى که بشر در سوار شدن به کشتى از آن ها استفاده مى کند، همه امورى است که خدا مسخّرش کرده، و همه به خلقت خدا منتهى مى گردد. علاوه بر اين، اين اسباب اگر به خدا منتهى نشود، هيچ اثر و خاصيتى نخواهد داشت. و اگر حمل بر کشتى را به ذرّيه بشر نسبت داد، نه به خود بشر، و خلاصه اگر فرمود: «حَمَلنَا ذُرّيّتَهُم»، و نفرمود: «حَمَلنَاهُم»، به اين منظور است که به اين وسيله، عِرق محبت و مهر و شفقت شنونده را تحريک کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۶ «وَ خَلَقنَا لَهُم مِن مِثلِهِ مَا يَرکَبُون»: مراد از اين جمله - به طورى که ديگران تفسير کرده اند - چارپايان است. چون در جاى ديگر، کشتى و چارپايان را با هم آورده و فرموده: «وَ جَعَلَ لَکُم مِنَ الفُلکِ وَ الأنعَامِ مِا تَرکَبُون». و نيز فرموده: «وَ عَلَيهَا وَ عَلَى الفُلکِ تُحمَلُون». بعضى کشتى را در آيه قبل، حمل بر «کشتى نوح»، و آيه مورد بحث را حمل بر کشتى ها و زورق ها و بلم هاى ديگر کرده اند، که بشر بعد از کشتى نوح، براى خود درست کرده. و اين تفسير، تفسيرى است بد و بى معنا. و نظير آن، تفسير آن کسى است که جملۀ مورد بحث را، به «شتر» تنها معنا کرده. و چه بسا مفسرانى که جمله مورد بحث را که مى فرمايد: «و براى شما از مثل کشتى، چيزهاى ديگرى خلق کرديم که بر آن، سوار مى شويد»، حمل بر طيّاره و سفينه هاى فضايى عصر حاضر کرده اند. وليکن تعميم دادن آيه، بهتر است. «وَ إِن نَّشأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لهَُمْ وَ لا هُمْ يُنقَذُونَ»: کلمۀ «صريخ»، به معناى آن کسى است که نالۀ آدمى را بشنود و استغاثه او را جواب گويد و به فرياد او برسد. و کلمه «إنقاذ»، به معناى نجات دادن از غرق است. و اين آيه شريفه، با آيه قبلش که مى فرمود: «أنّا حَمَلنَا ذُرّيَّتَهُم فِى الفُلکِ المَشحُون»، متصل است و مى خواهد بفرمايد: اختيار، با ماست. اگر خواستيم غرقشان مى کنيم، و در اين صورت، احدى نيست که استغاثه آنان را جواب بدهد، و هيچ نجات دهنده اى نيست که ايشان را، از غرق شدن برهاند. «إِلّا رَحْمَةً مِّنَّا وَ مَتَاعاً إِلى حِينٍ»: اين استثناء، استثناى مفرّغ است، و تقدير کلام: «لا يَنجُونَ بِسَبَبٍ مِنَ الأسبَابِ وَ بِأمرٍ مِنَ الأُمُورِ إلّا لِرَحمَةٍ مِنّا تَنَالُهُم وَ لِتَمَتُّعٍ إلى حِينِ الأجَلِ المُسَمّى قَدّرنَاهُ لَهُم: به هيچ سببى از اسباب، و هيچ امرى از امور، نجات پيدا نمى کنند، مگر به خاطر رحمتى از ما که شاملشان گردد، و به خاطر اين که تا مدتى معين، که برايشان تقدير کرده ايم، زنده بمانند»، مى باشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۷ «وَ إِذَا قِيلَ لهَُمُ اتَّقُوا مَا بَينَ أَيْدِيکُمْ وَ مَا خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ»: بعد از آن که آيت هايى که دلالت بر ربوبيت خدا مى کرد، برشمرد، اينک در اين آيه شريفه، مشرکان را مذمت مى کند به اين که حق اين آيت ها را رعايت ننموده، و بدان ها اقبالى نکرده، و آثار آن ها را بر آن ها، مترتب نساختند. وقتى به ايشان گفته مى شود که: اين آيت هاى روشن ناطق اند بر اين که پروردگار شما «اللّه» است، پس هم از معصيت او در حال حاضر بپرهيزيد، و هم از گناهانى که قبلا کرده بوديد، و يا پس از عذاب شرک و گناهانى که بدان مبتلاييد، و آنچه قبلا مرتکب شده بوديد، بپرهيزيد؛ و يا پس از شرک و گناهانى که فعلا در زندگى دنيا داريد، و از عذابى که در آخرت هست، بپرهيزيد، از اين سخن اعراض نموده، و اين دعوت را اجابت نمى کنند. و اين اعراض شان، بر حسب عادتى است که هميشه درباره همه آيات دارند. آياتى که به وسيله آن، تذکر داده مى شوند. با اين بيان دو نکته، روشن مى شود: اول اين که: مراد از «مَا بَينَ أيدِيکُم وَ مَا خَلفَکُم»، شرک و گناهانى است که در حال حاضر و در قبل از اين، بدان مبتلا بودند. و يا مراد عذابى است که بدين سبب مستوجب آن شدند، و برگشت هر دو، به يکى است. و يا مراد شرک و گناهان در دنيا و عذاب در آخرت است. و اين وجه از وجوه ديگر، وجيه تر است. دوم اين که: اگر جواب «إذَا» حذف شده، براى اين است که: دلالت کند بر اين که حال کفار در جرأت و جسارت به خداى تعالى، و بى اعتنايى به حق، به حدى رسيده که ديگر نمى توان جوابى که در مقابل اين دعوت مى دهند، به زبان آورد. پس چه بهتر اين که اصلا گفته نشود. هر چند که با جمله «وَ مَا تَأتِيهِم مِن آيَةٍ مِن آيَاتِ رَبّهِم إلّا کَانُوا عَنهَا مُعرِضِين»، فهمانده که آن جواب چه بوده. «وَ مَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍ مِّنْ ءَايَاتِ رَبّهِمْ إِلّا کَانُوا عَنهَا مُعْرِضِينَ»: مراد از «آوردن آيات»، نشان دادن آن، به مشاهده و يا به تلاوت و تذکر است. و نيز، مراد اعمّ از آيات آفاقى و انفسى است. و «آيت»، به معناى معجزه (مانند قرآن) است. کفار در برابر همه اين ها، روگردانى مى کنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۸ واکنش کفار در برابر دعوت به انفاق و خدمت به خلق «وَ إِذَا قِيلَ لهَُمْ أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقَکمُ اللَّهُ ...»: آيه قبلى که مى فرمايد: «وَ إذَا قِيلَ لَهُم اتّقُوا مَا بَينَ أيدِيکُم وَ مَا خَلفَکُم»، متعرض جواب ايشان در مقابل دعوت به عبادت بود، که يکى از دو رکن دين حق است. و اين آيه، متعرض جواب ايشان در مقابل دعوت به سوى شفقت بر خلق خداست، که رکن دوم دين حق است. و معلوم است که: وقتى جوابشان از دعوت به رکن اول، ردّ آن دعوت بود، جوابشان از اين دعوت ديگرى هم، رد خواهد بود، نه قبول. پس جمله «وَ إذَا قِيلَ لَهُم أنفِقُوا مِمّا رَزَقَکُمُ اللّهُ»، متضمن دعوتشان به انفاق بر فقرا و مساکين است. و اگر از اموال آنان تعبير کرد به «آنچه خدا روزيشان کرده»، براى اين است که: اشاره کند به اين که مالک حقيقى اموال آنان، خداست که با آن اموال، روزيشان داده و ايشان را بر آن اموال، مسلط کرده است. و همين خداست که فقرا و مساکين را بيافريده و ايشان را محتاج آنان کرده، تا از زيادى مؤونۀ خود، حوائج ايشان را برآورند و به ايشان انفاق کنند و احسان و خوشرفتارى نمايند. چون خدا، احسان و خوشرفتارى را دوست مى دارد. «قَالَ الّذِينَ کَفَرُوا لِلّذِينَ آمَنُوا أنُطعِمُ مَن لَو يَشَاءُ اللّهُ أطعَمَهُ» - اين جمله، جوابى است که کفار از دعوت به انفاق داده اند، و اگر از گوينده اين سخن، به اسم ظاهر «الّذِينَ کَفَرُوا» تعبير کرده، با اين که مقتضاى مقام اين بود که از آنان با ضمير تعبير کند و بفرمايد: «قَالُوا: گفتند»، براى اين است که به آن علتى که وادارشان کرده اين حرف را بزنند، اشاره کرده باشد و بفرمايد کفرشان نسبت به حق، و اعراضشان از آن، به خاطر پيروى شهوات، علت شد که به مثل اين عذرها، که اساسش روگردانى از دعوت فطرت است، عذرخواهى کنند. چون فطرت هر انسانى، حکم مى کند که بايد نسبت به خلق خدا شفقت ورزيد، و آنچه که در اجتماع فاسد گشته، اصلاح کرد. و به عين همين جهت است که از مؤمنان نيز، به «الّذِينَ آمَنُوا» تعبير کرده، که اسم ظاهر است، با اين که مقتضاى مقام اين بود که بفرمايد: «قَالُوا لَهُم أنُطعِمُ»، تا بفهماند آن علتى که مؤمنان را وادار کرد به اين که به کفار بگويند: «از آنچه خدا روزيتان کرده، انفاق کنيد»، همانا ايمان ايشان به خدا بود. و در اين که کفار گفتند: «آيا طعام دهيم به کسى که اگر خدا مى خواست، خودش به او طعام مى داد»، اشاره است به اين که: اگر مؤمنان گفتند: «از آنچه خدا روزيتان کرده، انفاق کنيد»، از اين باب گفتند که انفاق به فقرا، از امورى است که خدا خواسته و اراده کرده، و خلاصه از احکام دين خداست. لذا کفار آن را رد کرده و گفتند که: اگر خدا اراده کرده بود، خودش طعامشان مى داد. پس اين که مى بينيم نداده، معلوم مى شود اراده نکرده. چون اراده خدا، از مرادش تخلّف نمى کند. و اين جواب، مغالطه اى است که در آن، بين «ارادۀ تشريعى» خدا و «ارادۀ تکوينى» اش، خلط کرده اند. چون اساس «ارادۀ تشريعى» خدا، امتحان و هدايت بندگان است، به سوى آنچه که هم در دنيا و هم در آخرت، صلاح حالشان در آن است، و معلوم است که چنين اراده اى، ممکن است با عصيان کردن از مرادش تخلف کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۳۹ ولى «ارادۀ تکوينى»، از مرادش تخلف نمى کند. و معلوم است که مشيت و اراده خدا، که به اطعام فقرا و انفاق بر آنان تعلق گرفته، مشيّت و ارادۀ تشريعى است، نه تکوينى. پس تخلف اين اراده در مورد فقرا، تنها کشف مى کند از اين که کفار توانگر، از آنچه که بدان مأمور شدند، تمرد و عصيان ورزيدند، و هيچ دلالتى ندارد بر اين که اراده خدا به اين عمل آنان تعلق نگرفته، و مؤمنان در اين مدعا دروغ گفته اند. و اين مغالطه اى است که به طور کلى، همه سنت هاى وثنيّت و بت پرستى را بر آن پايه بنا نهاده اند. همچنان که خداى سبحان، از ايشان حکايت کرده و فرموده: «وَ قَالَ الّذِينَ أشرَکُوا لَو شَاءَ اللّهُ مَا عَبَدنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ نَحنُ وَ لا آبَاؤُنَا وَ لا حَرّمنَا مِن دُونِهِ مِن شَئٍ». و نيز فرموده: «سَيَقُولُ الّذِينَ أشرَکُوا لَو شَاءَ اللّهُ مَا أشرَکنَا وَ لا آبَاؤُنَا وَ لا حَرّمنَا مِن شَئٍ». و نيز فرموده: «وَ قَالُوا لَو شَاءَ الرَّحمَانُ مَا عَبَدنَاهُم». «إن أنتُم إلّا فِى ضَلَالٍ مُبِين» - اين جمله، تتمۀ سخن کفار است، و خطابشان در آن، به مؤمنان است، که مى گويند: شما مؤمنان که ادعا مى کنيد خدا به ما دستور داده انفاق کنيم، و انجام اين دستور را از ما خواسته، در گمراهى روشنى هستيد. بحث روایتی: (رواياتى پیرامون برخی آیات گذشته) در مجمع البيان، از على بن الحسين، زين العابدين، و از ابى جعفر، امام باقر، و از جعفر بن محمّد، امام صادق «عليهم السلام» روايت شده، که خوانده اند: «لا مُستَقَرّ لَهَا» - به فتحۀ راء -. و در الدرّ المنثور آمده که سعيد بن منصور، احمد، بخارى، مسلم، ابوداوود، ترمذى، نسائى، ابن ابى حاتم، ابوالشيخ، ابن مردويه، و بيهقى، از ابوذر (رَحِمَهُ اللّه) روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيدم معناى جملۀ «وَ الشّمسُ تَجرِى لِمُستَقَرّ لَهَا» چيست؟ فرمود: «مستقرّ» آن، در زير عرش است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۰ مؤلف: اين معنا، از ابوذر، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، هم به طرق خاصه، و هم به طرق عامه، به طور مختصر و هم به طور مفصل روايت شده. و در بعضى از آن ها آمده که: آفتاب بعد از غروب، به آسمان ها، يکى پس از ديگرى بالا مى رود، تا آن جا که به نزديکى عرش برسد. در آن جا، به سجده مى افتد، و از خدا اجازه مى خواهد که باز طلوع کند. همچنان در سجده هست، تا دوباره نورى به خود بگيرد و اجازه داده شود تا طلوع کند. و اين روايات، بر فرض که از نظر سند درست باشد و واقعا رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، چنين چيزى فرموده باشد، بايد تأويل شود. و در روضه کافى، به سند خود، از سلام بن مستنير، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: خداى عزّوجلّ، خورشيد را قبل از ماه ، و نور را قبل از ظلمت، خلق کرد. و در مجمع البيان آمده که عياشى، در تفسير خود، با ذکر سند، از اشعث بن حاتم روايت کرده که گفت: در خراسان بودم که حضرت رضا و فضل بن سهل و مأمون، در مرو، در ايوان نزد يکديگر جمع بودند و چون سفره طعام آوردند، حضرت رضا «عليه السلام» فرمود: مردى از بنى اسرائيل، در مدينه از من سؤالى کرد و آن، اين بود که: آيا روز، اول خلق شده، يا شب؟ آيا نزد شما در اين باب مطلبى هست؟ مأمون و فضل، به گفتگو پرداختند، و سرانجام پاسخى نيافتند. آنگاه فضل، به حضرت رضا «عليه السلام» عرضه داشت: «أصلَحَکَ اللّهُ»، خودت جواب را بفرما. امام «عليه السلام» فرمود: بله، از قرآن بگويم، و يا از نظر رياضيات؟ فضل عرضه داشت: از نظر رياضيات جواب بدهيد. فرمود: اى فضل! تو مى دانى که طالع دنيا، سرطان است. البته در حالى که کواکب در محل شرف خود قرار داشته باشند. يعنى زُحَل در ميزان، مشترى در سرطان، مريخ در جُدَى، خورشيد در حمل، زهره در حوت، عطارد در سنبله، و قمر در ثور، قرار داشته باشد. در نتيجه، خورشيد در دهم، در وسط آسمان قرار مى گيرد، و روز، قبل از شب مى شود. و اما از نظر قرآن، آيه شريفه که مى فرمايد: «وَ لا اللَّيلُ سَابِقُ النّهَار»، روز قبل از شب است و بر او سبقت دارد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۱ مؤلف: آلوسى، در تفسير روح المعانى، اين حديث را نقل کرده، و آنگاه گفته است: «در استدلال به آيه، اشکالى روشن است. و اما پاسخ على بن موسى، از نظر حساب، تا اندازه اى درست است، و نظر منجم ها نيز، اين است که ابتداى دوره فلک از نصف النهار شروع شده، و اين، با گفتۀ على بن موسى «عليه السلام»، مطابق است و آنچه در مظنّۀ ما قوى است، اين است که: اين خبر، از اصلش درست نيست، و حضرت رضا «عليه السلام»، اجلّ از آن است که آن طور که خبر مزبور مدعى آن بود، به آيه شريفه استدلال کند». ولى آقاى آلوسى نتوانسته حقيقت معناى شب و روز را بفهمد، و گرنه به روايت اشکال نمى کرد. توضيح اين که: شب و روز، دو مفهوم متقابل اند، و تقابل آن دو، تقابل عدم و ملکه است. نظير تقابلى که بين دو مفهوم «کورى» و «چشم» هست. چون همان طور که کورى به معناى مطلق نبود چشم نيست، و به همين جهت، به ديوار که چشم ندارد، نمى گوييم کور، بلکه کورى عبارت از نبود چشم در چيزى است که مى بايست چشم مى داشت، مانند انسان. بى نورى شب نيز، همين طور است. يعنى کلمه «شب»، به معناى مطلق عدم نور نيست، بلکه به معناى زمانى است که در آن زمان، ناحيه اى از نواحى زمين از خورشيد نور نمى گيرد. و پُر واضح است که چنين عدمى (عدم ملکه)، وقتى تحقق مى يابد، که ضد آن، يعنى ملکه قبلا وجود داشته باشد، تا نسبت به آن، تعيّن پيدا کند. چون اگر در عالَم چيزى به نام چشم نمى بود، کورى هم تحقق نمى يافت. و نيز، اگر در عالَم چيزى به نام روز نمى بود، شب هم معنا نمى داشت. پس در معناى مطلق شب، بدان جهت که به خاطر آن شب شده است، مسبوق بودن به روز خوابيده. هر جا کلمۀ «شب» بدون قيد گفته شود، هر شنونده مى فهمد که قبل از آن، روزى بوده است. و جملۀ «لَا اللّيلُ سَابِقُ النّهَار»، هرچند که ناظر به ترتبى است که در ميان روز و شب فرض مى شود، و اين که روزى و شبى هست، و دنبالش روزى و شبى، و هرچند که هيچ يک از اين شب ها، جلوتر از روزى که چسبيده بدان است، نيست، وليکن خداى تعالى، در جملۀ «وَ لَا اللّيلُ سَابِقُ النّهَار»، مطلق شب را در نظر گرفته، و تقدّم آن را بر مطلق روز نفى کرده. و خلاصه نمى خواهد بفرمايد: هيچ يک از شب هايى که در اين سلسله و ترتيب قرار دارد، جلوتر از روزى که در ترتيب قبل از آن واقع است، نيست. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۲ پس حکم در آيه، مبنى است بر مقتضاى طبيعت شب و روز، بر حسب تقابلى که خداوند، بين آن دو قرار داده، و از آن حکم، انحفاظ ترتيب در تعاقب شب و روز استفاده شده است. چون هر شبى که فرض کنى، عبارت است از: نبود روزى که اين شب، بعد از آن فرارسيده، و قهرا جلوتر از آن روز نمى شود. حضرت رضا «عليه السلام» هم، در آن جا که بعد از ذکر آيه «وَ لا اللّيلُ سَابِقُ النّهَار» فرمود: «روز، قبل از شب بوده»، اشاره به اين معنا کرده. يعنى جلوتر قرار گرفتن روز از شب، به همين است که: قبل از آن خلق شود، نه آن طور که توهم مى شود که اول روزها و شب ها موجود بوده، و سپس براى هر يک، محلى معين شده است. و اما اين که گفت: و اما پاسخ على بن موسى «عليه السلام»، از نظر حساب، فى الجمله و تا اندازه اى درست است، معنى جمله تا اندازه اى معلوم نيست، با اين که کلام آن جناب، صد در صد درست است، و وجهى است تمام، که مبتنى بر مسلّم دانستن اصول علم نجوم است، که در فرض مسلّم بودن آن، کلام امام، بالجمله درست است، نه فى الجمله. و همچنين اين که گفت: «نظر منجم ها نيز، اين است که: ابتداى دورۀ فلک، از نصف النهار شروع شده، و اين، با گفتۀ على بن موسى «عليهما السلام» مطابق است»، معناى درستى ندارد. براى اين که: دايرۀ نصف النهار، که دايره اى است فرضى، که از دو قطب شمال و جنوب مى گذرد و نقطۀ موهوم سومى است در بين اين دو نقطه، که غير متناهى است و جاى معينى در آسمان ندارد، تا بودن آفتاب در آن نقطه براى زمين روز باشد، نه در نقاط ديگر. و در مجمع البيان، در ذيل جمله «وَ إذَا قِيلَ لَهُمُ اتّقُوا مَا بَينَ أيدِيکُم وَ مَا خَلفَکُم» مى گويد: حلبى، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: معنايش اين است که: بپرهيزید از گناهان امروزتان، و از عقوبت هاى فردايتان. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۳ آيات ۴۸ - ۶۵ سوره «يس» وَ يَقُولُونَ مَتى هَذَا الْوَعْدُ إِن کُنتُمْ صادِقِينَ(۴۸) مَا يَنظرُونَ إِلّا صيْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَ هُمْ يخِصّمُونَ(۴۹) فَلا يَستَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَ لا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ(۵۰) وَ نُفِخَ فى الصُّورِ فَإِذَا هُم مِّنَ الاَجْدَاثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنسِلُونَ(۵۱) قَالُوا يَا وَيْلَنَا مَن بَعَثَنَا مِن مَّرْقَدِنَا هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمَانُ وَ صدَقَ الْمُرْسلُونَ(۵۲) إِن کانَت إِلّا صيْحَةً وَاحِدَةً فَإِذَا هُمْ جَمِيعٌ لَّدَيْنَا مُحْضرُونَ(۵۳) فَالْيَوْمَ لا تُظلَمُ نَفْسٌ شيْئاً وَ لا تُجْزَوْنَ إِلّا مَا کُنتُمْ تَعْمَلُونَ(۵۴) إِنَّ أَصحَابَ الجَْنَّةِ الْيَوْمَ فى شُغُلٍ فَاکِهُونَ(۵۵) هُمْ وَ أَزْوَاجُهُمْ فى ظِلَالٍ عَلى الاَرَائکِ مُتَّکِئُونَ(۵۶) لهَُمْ فِيهَا فَاکِهَةٌ وَ لهَُم مَّا يَدَّعُونَ(۵۷) سلَامٌ قَوْلاً مِّن رَبٍّ رَّحِيمٍ(۵۸) وَ امْتَازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ(۵۹) أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْکُمْ يَا بَنى ءَادَمَ أَن لا تَعْبُدُوا الشّيْطانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوُّ مُّبِينٌ(۶۰) وَ أَنِ اعْبُدُونى هَذَا صِرَاطٌ مُّستَقِيمٌ(۶۱) وَ لَقَدْ أَضلَّ مِنکُمْ جِبِلاًّ کَثِيراً أَفَلَمْ تَکُونُوا تَعْقِلُونَ(۶۲) هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتى کُنتُمْ تُوعَدُونَ(۶۳) اصلَوْهَا الْيَوْمَ بِمَا کُنتُمْ تَکْفُرُونَ(۶۴) الْيَوْمَ نخْتِمُ عَلى أَفْوَاهِهِمْ وَ تُکلِّمُنَا أَيْدِيهِمْ وَ تَشهَدُ أَرْجُلُهُم بِمَا کانُوا يَکْسِبُونَ(۶۵) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۱۴۴ «ترجمه آيات» و مى گويند: پس اين وعده قيامت کى مى رسد، اگر راست مى گوييد(۴۸). آنان منتظر جز يک صيحه نيستند، صيحه اى که ايشان را بگيرد، در حالى که سرگرم مخاصمه باشند(۴۹). صيحه اى که وقتى رسيد، ديگر اينان، نه مى توانند سفارشى کنند و نه به اهل خود برگردند(۵۰). بعد از آن صيحه، بار ديگر در صور دميده مى شود، ناگهان همه از قبرها، به سوى پروردگارشان مى شتابند(۵۱). در حالى که مى گويند: واويلا! چه کسى ما را از اين خوابگاهمان برانگيخت؟ اين، همان وعدّه اى است که خداى مهربان (به توسط انبيايش) به ما مى داد و (معلوم شد) انبياى او، راست مى گفته اند(۵۲). آن نفخه هم، به جز يک صيحه نيست که ناگهان، همگى نزد ما حاضر مى شوند(۵۳). امروز، به هيچ وجه احدى ستم نمى شود و جزايى به شما داده نمى شود، مگر خود آن اعمالى که مى کرديد(۵۴). به درستى که اهل بهشت، امروز در ناز و نعمت هستند و از هر فکر ديگر، فارغ اند(۵۵). هم خود و هم همسرانشان، در زير سايه، بر کرسى ها تکيه مى زنند(۵۶). و ميوه اى در آن جا در اختيار دارند و هرچه بخواهند، در اختيارشان قرار مى گيرد(۵۷). در آن روز، به عنوان پيام از پروردگار مهربان، به ايشان ابلاغ سلام مى شود(۵۸). و در جمع مردم گفته مى شود: هان اى مجرمان! از ساير مردم جدا شويد(۵۹). مگر با شما عهد نسبتم و نگفتم: اى فرزندان آدم! شيطان را اطاعت مکنيد که او، براى شما، دشمنى آشکار است(۶۰). و مگر نگفتم که: مرا بپرستيد، که صراط مستقيم، تنها همين است(۶۱). و مگر اين شيطان نبود که گروه هاى بسيارى از شما را گمراه کرد، آيا هنوز هم به هوش نمى آييد(۶۲). (همه اين هشدارها را به شما داديم و نپذيرفتيد)، اينک، اين جهنمى است که همواره وعده اش به شما داده مى شد(۶۳). بچشيد امروز سوزش آن را، به کيفر کفرى که مى ورزيديد(۶۴). امروز مُهر بر دهانشان مى زنيم و دست هايشان، با ما سخن مى گويد و پاهايشان، به آنچه همواره مى کردند، شهادت مى دهد(۶۵). رده:تفسیر المیزان