المیزان جلد۱۷ بخش۴۳
توضيحى راجع به عربى و جهانی بودن قرآن
و جمله «قُرآناً عَرَبِيّا»، حال از کتاب و يا از کلمه «آيَاتُهُ» مى باشد. و لام در جمله «لِقَومٍ يَعلَمُون»، لام تعليل و يا اختصاص است. و مفعول «يَعلَمُون»، يا حذف شده و تقديرش «لِقَومٍ يَعلَمُونَ مَعَانِيه» است. يعنى کتابى است که آياتش مفصّل شده براى مردمى که معانى آن را مى دانند. چون زبانشان، همان زبانى است که قرآن با آن نازل شده. يعنى زبانشان عربى است. ممکن هم هست اصلا مفعول آن متروک شده و معنايش «براى مردمى داراى علم» باشد.
لازمۀ معناى اول، اين است که: عربى نازل شدن قرآن براى آن باشد که نژاد عرب مورد اعتنا بوده اند. همچنان که آيه: «وَ لَو جَعَلنَاهُ قَرآناً أعجَمِيّاً لَقَالُوا لَولَا فُصّلَت آيَاتُهُ أعَجَمِىٌّ وَ عَرَبِىٌّ». و نيز قريب به آن، آيه: «وَ لَو نَزّلنَاهُ عَلى بَعضِ الأعجَمِينَ فَقَرَأهُ عَلَيهِم مَا کَانُوا بِهِ مُؤمِنِين»، بدين معنا اشعار دارد.
در اين جا، ممکن است کسى بپرسد: اگر معناى آيه اين باشد، آيا با عموم دعوت خاتم الانبياء «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» منافات پيدا نمى کند؟
مى گوييم: نه، زيرا دعوت آن جناب، هرچند جهانى بوده، وليکن مرحله به مرحله صورت مى گرفته. اولين دعوتى که کرد، دعوت مردم در مراسم حج بود، که با انکار شديد مشرکان مواجه شد. آنگاه از آن به بعد، مدتى به طور سرّى و پنهانى دعوت کرد.
و در مرحله سوم، مأمور شد عشيره و نزديکان خود را دعوت کند. همچنان که آيه شريفه: «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين»، بدان اشاره دارد.
و در مرحله چهارم، مأمور شد همه قومش را دعوت کند. همچنان که آيه: «فَاصدَع بِمَا تُؤمَر وَ أعرِض عَنِ المُشرِکِين»، به آن اشاره دارد.
و در مرحله پنجم، مأمور شد به دعوت عموم مردم، که آيه: «قُل يَا أيُّهَا النّاسُ إنّى رَسُولُ اللّه إلَيکُم جَمِيعاً»، و نيز آيه: «وَ أُوحِىَ إلَىّ هذَا القُرآنَ لِأُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغ»، به آن اشاره دارند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۶
علاوه بر اين، اين معنا از مسلّمات تاريخ است که يکى از گروندگان به آن جناب، سلمان فارسى است که ايرانى بوده. يکى ديگر بلال بوده که اهل حبشه بوده است. و يکى صُهَيب بوده، که اهل روم آن روز بوده.
و نيز، اين هم مسلّم است که آن جناب، يهوديان را هم دعوت مى کرده و وقايعى که بين آن جناب و يهوديان اتفاق افتاده، معروف است. و نيز اين مسلّم است که آن جناب، به پادشاهان ايران، مصر، حبشه و روم، نامه نوشته و همه را به اسلام دعوت کرده. همه اين شواهد، دلالت دارد بر اين که دعوت آن جناب، جهانى و عمومى بوده است.
«بَشِيراً وَ نَذِيراً فَأَعْرَض أَکثرُهُمْ فَهُمْ لا يَسمَعُونَ»:
دو کلمه «بَشِيراً» و «نَذِيراً»، دو حال از کتاب در آيه قبلى است. و مراد از نشنيدن بيشتر مردم، به قرينه اين که فرمود: «فَأعرَضَ»، نشنيدن به سمع قبول است، نه اين که گوششان نمى شنيده.
مقصود کفار از اين که گفتند: «قُلُوبُنَا فى أکنّة مِمّا تَدعُونا إليه...»
«وَ قَالُوا قُلُوبُنَا فى أَکنَّةٍ مِّمَّا تَدْعُونَا إِلَيْهِ ...»:
راغب مى گويد: کلمه «أکّنّه» از کلمه «کن» گرفته شده و اين کلمه، به معناى ظرفى است که چيزى در آن حفظ و نگهدارى شود. و نيز مى گويد: «کنان»، به معناى روپوشى است که چيزى در زير آن نهفته شود، و جمع آن «أکِنّه» مى آيد. همچنان که جمع کلمه «غطاء»، «أغطيه» مى آيد، و در قرآن آمده، آن جا که فرموده: «وَ جَعَلنَا عَلى قُلُوبِهِم أکِنّة أن يَفقَهُوهُ».
و بنابراين، جمله «قُلُوبُنَا فِى أکِنّةٍ مِمّا تَدعُونَا إلَيه»، کنايه اى خواهد بود از اين که دل هاى ما وضعى به خود گرفته، که به هيچ وجه دعوتت به دين توحيد را نمى فهمد. مثل اين که با روپوش هايى پوشيده شده، که هيچ منفذى براى راه يافتن و رخنه کردن چيزى از خارج در آن نمانده است.
«وَ فِى آذَانِنَا وَقرٌ» - يعنى در گوش هاى ما سنگينى و کرى پيدا شده، ديگر گوش ما از دعوت تو چيزى نمى شنود.
«وَ مِن بَينِنَا وَ بَينَکَ حِجَابٌ» - يعنى: بين ما و تو پرده اى است که نمى گذارد ما به سويت آييم. پس ما در هيچ يک از خواسته هاى تو، با تو جمع نمى شويم.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۷
کفار با اين اعلام خود، آن جناب را از قبول دعوتش به کلّى مأيوس کردند. چون بار اول گفتند: دل هاى ما در ظرفى پنهان شده، که ديگر هيچ دعوتى در آن رخنه نمى کند، تا ما آن را بفهميم. و بار دوم گفتند: راه هاى ورود دعوت تو به دل هاى ما، که دو گوش ما باشد، بسته شده، و هيچ انذار و بشارتى در آن نفوذ نمى نمايد. و نوبت سوم گفتند: بين ما و تو حجاب و حائلى است، که نمى گذارد ما و تو، يک جا و بر سرِ يک مسأله جمع شويم. و اين، خود مأيوس کردن به تمام معنا است.
«فَاعمَل إنّنَا عَامِلُون» - اين جمله تفريع و نتيجه گيرى از جمله هاى قبل است، و بويى هم از تهديد مى دهد. و بنابراين، معنايش اين مى شود: وقتى هيچ راهى براى تفاهم بين ما و تو نمانده، ناگزير تو هرچه مى توانى، بکن و اعتقادات ما را باطل بساز. ما هم هر تلاشى که داريم، براى ابطال دعوت تو مى کنيم.
بعضى از مفسران در معناى اين جمله گفته اند: تو بر دين خودت عمل کن، ما هم بر طبق دين خود عمل خواهيم کرد. بعضى ديگر هم گفته اند: معنايش اين است که تو در هلاک ما بکوش، ما هم در نابودى تو مى کوشيم. ولى اين دو قول، خالى از بُعد و دورى از ذهن نمى باشد.
«قُلْ إِنَّمَا أَنَا بَشرٌ مِّثْلُکمْ يُوحَى إِلىَّ أَنَّمَا إِلَهُکمْ إِلَهٌ وَاحِدٌ فَاستَقِيمُوا إِلَيْهِ وَ استَغْفِرُوهُ»:
اين آيه شريفه - به طورى که از سياق بر مى آيد - در مقام پاسخ گويى از اين سخن ايشان است که گفتند: «قُلُوبُنَا فِى أکِنّةٍ مِمّا تَدعُونَا إلَيه»، و حاصل جواب اين است که:
اى پيامبر، به ايشان بگو: من بشرى هستم مانند شما که در بين شما معاشرت مى کنم، آن طور که خود شما با يکديگر معاشرت مى کنيد و با شما سخن مى گويم، آن طور که خود شما با يکديگر گفتگو مى کنيد. پس من جنس ديگرى مخالف جنس شما از قبيل فرشته نيستم، تا بين من و شما، حايل و حجابى باشد و يا سخنم به گوش شما نرسد و يا کلامم به دل هاى شما وارد نشود. تنها تفاوت من با شما اين است که به من وحى مى شود و آنچه من به شما مى گويم و شما را به سوى آن دعوت مى نمايم، وحيى است که به من مى شود و آن، اين است که: معبود شما، آن معبودى که سزاوار پرستش باشد، يکى است، نه آلهه متفرق و گوناگون.
«فَاستَقِيمُوا إلَيهِ وَ استَغفِرُوهُ» - يعنى: حال که به جز يک إله بى شريک وجود ندارد، پس به توحيد او قيام کنيد، و شرکا را از او نفى نماييد، و از او نسبت به شرک و گناهانى که تاکنون مرتکب شده ايد، طلب مغفرت نماييد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۸
انفاق نکردن مال و کفر به معاد، دو ویژگی مهم مشرکان
«وَ وَيْلٌ لِلْمُشرِکِينَ الَّذِينَ لا يُؤْتُونَ الزَّکوةَ وَ هُم بِالاَخِرَةِ هُمْ کَافِرُونَ»:
اين آيه شريفه، مشرکان را که براى خدا شرکايى اثبات مى کردند و قائل به يگانگى او نبودند، تهديد مى کند و آنان را به دو صفت از اخصّ صفاتشان توصيف مى کند: يکى اين که «زکات» نمى دهند. و يکى هم اين که به «آخرت»، کفر مى ورزند.
و مراد از «دادن زکات»، مطلق انفاق مال در راه خدا به فقراء و مساکين است. براى اين که زکات به معناى صدقه واجبى که از احکام اسلام است، آن روز، يعنى در روزهايى که اين سوره نازل مى شد، واجب نشده بود. چون سوره مورد بحث، از قديمى ترين سوره هاى مکّى است.
بعضى از مفسران گفته اند: مراد از «دادن زکات»، تزکيه نفس، و تطهير آن از پليدی هاى گناهان است و اين که نفس را با رشدى پاک - که تنها از راه عبادت خداى سبحان دست مى دهد - تربيت و نمو دهند. و اين تفسير، تفسير خوبى است، اما در صورتى که اطلاق جملۀ «زکات دادن»، بر تزکيه نفس، اطلاقى صحيح باشد.
و جمله «وَ هُم بِالآخِرَةِ هُم کَافِرُون»، وصف ديگرى است از مشرکان. وصفى است که از لوازم مذهب آنان در انکار معاد به شمار مى رود، و به همين جهت جمله را با ضمير فصل «هُم» آغاز کرد، تا بفهماند «کفر به آخرت»، از مشخصات مشرک است.
«إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيرُ مَمْنُونٍ»:
يعنى: مؤمنان اجرى غيرمقطوع و دائمى دارند، همچنان که بعضى از مفسران، «ممنون» را اين طور معنا کرده اند. و بعضى ديگر، آن را به غيرمعدود معنا کرده اند. همان معنايى که آيه «يُرزَقُونَ فِيهَا بِغَيرِ حِسَاب» نيز، بدان اشاره مى کند.
بعضى ديگر احتمال داده اند که منظور از اين جمله، اين باشد که: در رزق مردم باايمان و صالح، منّت و اذيت نيست و دهندۀ رزق، عمل خود را با منّت نهادن مکدر نمى کند. ممکن است ما نيز اين معنا را توجيه نموده، بگوييم: اين که اين رزق را «اجر» ناميده، اشعار بر اين معنا دارد که رزق مزبور، حق مردم باايمان و صالح است،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۴۹
هرچند که اين استحقاق را هم، خدا به آن ها داده. نه اين که از پيش خود به دست آورده باشند. همچنان که فرمود: «إنّ هذَا کَانَ لَکُم جَزَاء وَ کَانَ سَعيُکُم مَشکُوراً». و معلوم است رزقى که به عنوان مزد به کسى مى دهند، ديگر منت بر نمى دارد.
«قُلْ أَئنَّکُمْ لَتَکْفُرُونَ بِالَّذِى خَلَقَ الاَرْضَ فى يَوْمَينِ وَ تَجْعَلُونَ لَهُ أَندَاداً ...»:
در اين آيه شريفه، براى بار دوم به رسول خود دستور مى دهد که از مشرکان نسبت به کفر و شرکشان به خدا، پرسش نمايد که با اين که آيات و دلايل وحدانيت خدا در خلقت آسمان ها و زمين و تدبير امر آن دو روشن است، چرا شرک مى ورزند؟ و اين دستور را بعد از پاسخى فرموده که از گفتار مشرکان که گفتند: «قُلُوبُنَا فِى أکِنّة» داده بود.
و استفهام در اين آيه، استفهام تعجبى است، و به همين مناسبت مطلب مورد استفهام را با حرف «إنّ» و حرف «لام» تأکيد کرد. گويا شخص استفهام کننده به هيچ وجه باور نمى کند که مردمى به خدا کفر بورزند و قائل به شرکايى براى خدا شوند، با اين که برهان و حجت بر وحدانيت او، اين قدر روشن است.
«وَ تَجعَلُونَ لَهُ أندَاداً» - اين جمله، تفسير جملۀ «لَتَکفُرُونَ بِالّذِى خَلَقَ الأرض...» است. و کلمه «أنداد»، جمع «نِدّ» است، که معناى «مثل» را مى دهد. و مراد از «جَعل أنداد»، شريک گرفتن براى خداست. شرکايى که در ربوبيت و الوهيت، مثل او باشند.
و اگر در جمله «ذَلِکَ رَبُّ العَالَمِين» با کلمه «ذَلِکَ» - که مخصوص براى اشاره به دور است - به خداى تعالى اشاره کرد، براى دور بودن ساحت مقدس او و نزاهتش از داشتن مثل و از نظاير اين اوهام است. پس او، ربُّ العالَمين است، که تدبير امر تمامى مخلوقات، به دست اوست و با اين حال، ديگر هيچ مجوّزى براى اين توهم نيست که غير او ربّى ديگر و معبودى ديگر باشد.
و مراد از کلمه «يَوم» در جمله «خَلَقَ الأرضَ فِى يَومَين»، پاره اى از زمان است، نه دو روز از روزهاى معمولى و معهود ذهن ما. چون «روز» از نظر ما ساکنان زمين، عبارت است از: مقدار حرکت کرۀ زمين به دور خودش، که يک دور آن را، يک روز (و يا به عبارتى: يک شبانه روز) مى ناميم. و احتمال اين که مراد از «دو روز» در آيه، چنين روزى باشد، احتمالى است فاسد و فسادش بر همه روشن.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۰
پس - همان طور که گفتيم - مراد از «روز»، پاره اى از زمان است و اطلاق «روز»، بر پاره اى از زمان بسيار شايع است. از آن جمله، کلام خداى تعالى است که مى فرمايد: «وَ تِلکَ الأيّامُ نُدَاوِلُهَا بَينَ النّاسِ». و نيز مى فرمايد: «فَهَل يَنتَظِرُونَ إلّا مِثلَ أيّامِ الّذِينَ خَلَوا مِن قَبلِهِم». و امثال اين موارد، که ايام در پاره اى از زمان اطلاق شده است.
پس مراد از دو روزى که خدا در آن زمين را آفريده، دو قطعه از زمان است که در آن تکوّن زمين و زمين شدن آن تمام شده. و اگر آن را دو قطعه از زمان خواند، نه يک قطعه، براى اين است که دلالت کند بر اين که زمين در تکوّن نخستينش، دو مرحله متغاير را طى کرده: يکى مرحله خامى و کالى. و دوم مرحله پختگى و رسيده شدن. و يا به عبارتى ديگر: يکى مرحله ذوب بودن، و ديگرى مرحله منجمد شدن، و امثال اين تعبيرها.
«وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسىَ مِن فَوْقِهَا ...»:
اين آيه شريفه، عطف است بر جمله «خَلَقَ الأرضَ فِى يَومَين»، و فاصله شدن دو جمله: «وَ تَجعَلُونَ لَهُ أندَاداً» و «ذَلِکَ رَبُّ العَالَمِين»، بين معطوف و معطوف عليه، ضررى ندارد. براى اين که جمله اول مى خواهد جملۀ «لَتَکفُرُونَ» را تفسير کند. و جمله دوم مى خواهد استفهام شگفت انگيز را توجيه نمايد.
و کلمه «رَوَاسِى»، صفتى است براى موصوفى تقديرى. يعنى براى «جِبَال» که در کلام نيامده، و تقدير کلام «جِبَالاً رَوَاسِى» است. يعنى: و قرار داد در زمين کوه هايى ريشه دار و ثابت.
«وَ بَارَکَ فِيهَا» - يعنى: و در زمين خير بسيارى قرار داد، که موجودات زنده روى زمين از نبات و حيوان و انسان، در زندگى خود، انواع بهره ها را از آن خيرات مى برند.
وجوهى که درباره تقدير «روزى ها» در چهار روز، گفته شده است
«وَ قَدّرَ فِيهَا أقوَاتَهَا فِى أربَعَةِ أيّامٍ سَواءً لِلسّائِلِين» - بعضى گفته اند: در ظرف «أربَعَة أيّام: چهار روز»، چيزى حذف شده که مربوط به کلمه «قَدّرَ» است و تقدير کلام «وَ قَدّرَ الأقوَاتَ فِى تَتِمّةِ أربَعَة أيّامٍ مِن حِينَ بَدَءَ الخَلقَ» مى باشد.
يعنى: خداوند، ارزاق روزى خواران را، در تتمّه چهار روز از حين آغاز خلقت مقدر فرمود. در نتيجه، دو روز به خلقت زمين پرداخت و دو روز هم - که تتمه چهار روز است - به تقدير ارزاق.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۱
ولى بعضى گفته اند: ظرف «أربَعَة أيّام»، متعلق به حصول ارزاق است. البته تقدير مضاف هم، يعنى کلمه «تتمّه» نيز، به حال خود باقى است. در نتيجه، تقدير کلام چنين مى شود: «وَ قَدّرَ حُصَولَ أقوَاتِهَا فِى تَتِمّةِ أربَعَة أيّامٍ».
يعنى: خداوند، پديد آوردن ارزاق را در تتمۀ چهار روز مقدّر فرمود، که ظرف «چهار روز»، ظرف براى خلقت زمين و پديد آوردن ارزاق، هر دو است.
بعضى ديگر گفته اند: ظرف مزبور متعلق است به حصول همه امورى که در آيه شريفه ذکر شده. هم قرار دادن کوه ها، و هم برکت دار کردن آن ها. و تقدير کلام اين است که: حصول همه اين ها، در تتمّه چهار روز بوده. ولى اين توجيه، مستلزم حذف کردن و تقدير گرفتن بيشترى است.
و زمخشرى، در «کشّاف»، ظرف را متعلق به مبتدا و خبرى گرفته که هر دو حذف شده اند و ديگر مانند چند وجه قبلى، مضافى در تقدير نگرفته. و به گفتۀ وى، تقدير کلام چنين مى شود: «کُلّ ذَلِکَ کَائِنٌ فِى أربَعَة أيّام: همۀ اين ها در چهار روز بوده»و و در نتيجه، جملۀ «فِى أربَعَةِ أيّام»، از قبيل خلاصه گيرى از کلام مى شود. گويا فرموده: خدا، زمين را در دو روز، و ارزاق روزى خواران و ساير حيوانات را هم در دو روز آفريد. در نتيجه، همه اين ها در چهار روز بوده.
مفسران، در پاسخ اين سؤال که چرا آيه را حمل نکنيم بر اين که قرار دادن کوه ها و يا تقدير ارزاق در چهار روز بوده؟ گفته اند: براى اين که لازمه اش، اين مى شود که:
مجموع خلقت زمين و آنچه در آن است، در شش روز انجام شده باشد، و چون بعد از اين آيه مى فرمايد که: «آسمان ها در دو روز خلق شده»، در نتيجه مجموع هشت روز مى شود. در حالى که قرآن کريم، مکرر فرموده که: مجموع خلقت آسمان ها و زمين در شش روز بوده. ناگزير بايد اين وجه را حمل بر يکى از وجوه سابق کرد، آن وقت اشکال حذف و تقديرى که بر آن ها وارد بود، بر اين نيز وارد مى شود.
و انصاف قضيه اين است که: آيه شريفه، يعنى جملۀ «وَ قَدّرَ فِيهَا أقوَاتَهَا فِى أربَعَةِ أيّام سَوَاءً لِلسّائِلِين»، ظهورش در غير آن چيزى است که مفسران گفته اند: قرائنى که در پيرامون آن هست، تأييد مى کند که مراد از تقدير اقوات زمين در چهار روز، تقدير آن در چهار فصل است، که بر حسب ظاهر، حس به دنبال ميل شمالى و جنوبى خورشيد پديد مى آيد. پس ايام چهارگانه، همان فصول چهارگانه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۲
و اما ايامى که در اين آيات براى خلقت آسمان ها و زمين آمده، چهار روز است. دو روز براى خلقت زمين، و دو روز براى به پا داشتن آسمان هاى هفتگانه، بعد از آن که دود بود. و اما ايامى که در آن «اقوات» درست شده، ايام تقدير اقوات است، نه خلقت آن ها، و آنچه که در کلام خداى تعالى، مکرر آمده اين است که:
خداى تعالى، آسمان ها و زمين را در شش روز آفريده، نه مجموع خلق و تقدير را. پس حق اين است که ظرف مزبور، تنها قيد براى جمله اخير است و ديگر نه حذفى لازم مى آيد، و نه تقديرى، و مراد بيان تقدير ارزاق زمين در چهار فصل سال است.
«سَواءً لِلسّائِلِين» - کلمه «سَواء»، مفعول مطلق است براى فعلى تقديرى، و معنايش اين است که: اقوات تقدير شده فراهم شد، فراهم شدنى مخصوص، براى محتاجان. ممکن هم هست، حال باشد از اقوات و معنايش اين باشد که: خدا اقوات را تقدير کرد، در حالى که براى محتاجان يکسان و برابر بود، به طورى که همه از آن استفاده کنند، نه زياد بيايد و نه کم.
و منظور از «سائلين»، انواع نباتات و حيوانات و انسان است، که همه در بقاى خود محتاج به ارزاق اند، و به اعتبار اين احتياج ذاتى، آنان را «سائل: درخواست کننده» خواند. چون با زبان حال از پروردگار خود، رزق مى خواهند.
آرى، هرچند ظاهر اين دو آيه شريفه اين است که تنها درباره صاحبان عقل سخن مى گويد، وليکن از آن دو و مخصوصا از آيه دومى بر مى آيد که مراد از سؤال - همان طور که گفتيم - احتياج و استعداد است. و بنابراين که چنين باشد، آيه عموميت خواهد داشت و شامل نبات هم مى شود. و اگر ضمير صاحبان عقل را آورده، از باب غلبه دادن جانب آنان است.
همچنان که آيه: «يَسئَلُهُ مَن فِى السّمَاوَات وَ الأرض»، و آيه «وَ آتَيکُم مِن کُلّ مَا سَألتُمُوهُ» نيز، دلالت دارد بر اين که منظور از اين درخواست، درخواست زبانى نيست، بلکه درخواست طبيعت و ذات آن هاست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۳
«ثُمَّ استَوَى إِلى السّمَاءِ وَ هِىَ دُخَانٌ فَقَالَ لهََا وَ لِلاَرْضِ ائْتِيَا طَوْعاً أَوْ کَرْهاً قَالَتَا أَتَيْنَا طَائعِينَ»:
کلمه «استوى» - به طورى که راغب گفته - وقتى با کلمه «عَلى» متعدى شود، معناى استيلاء و تسلط را مى دهد. مانند آيه: «الرّحمنُ عَلَى العَرشِ استَوَى: رحمان، بر عرش مسلط است». و چون با کلمه «إلى» متعدى گردد، معناى رسيدن به چيزى را مى دهد.
و نيز در مفردات گفته: کلمه «کَره» - به فتحه کاف - به معناى مشقتى است که از خارج و به اکراه و اجبار ديگران بر آدمى تحميل شود، ولى کلمه «کُره» - به ضمه کاف - به معناى مشقتى است که از ناحيه خود انسان برسد.
پس معناى اين که فرمود: «ثُمّ استَوَى إلَى السّمَاء» اين است که: خدا سپس متوجه آسمان شد، و به امر آن بپرداخت. و منظور از توجه به آسمان، خلق کردن آن است، نه اين که به آن جا رود. چون قصد مکانى، جز با انتقال قاصد از مکانى به مکانى ديگر و از جهتى به جهت، ديگر تصور ندارد و خداى تعالى، از چنين چيزى منزّه است.
و ظاهر اين که جمله را با کلمۀ «ثُمّ» عطف کرد، اين است که خلقت آسمان ها بعد از خلقت زمين بوده، وليکن بعضى گفته اند: کلمۀ «ثُمّ» که بعديت را مى رساند، صرفا بعديت در خبر را مى رساند، نه بعديت به حسب وجود و تحقق را. مؤيد اين قول، آيه «أم السّمَاء بَنَيهَا... وَ الأرضَ بَعدَ ذَلِکَ دَحَيهَا * أخرَجَ مِنهَا مَاءَهَا وَ مَرعَيهَا * وَ الجِبَالَ أرسَيهَا» است، که خلقت زمين را بعد از آسمان مى داند.
بعضى گفته اند: اين آيات سوره نازعات دلالت ندارد بر اين که خلقت زمين بعد از آسمان بوده، چون آيات مزبور، گستردن زمين را بعد از آسمان مى داند، نه خلقت آن را. ولى اين اعتراض وارد نيست. براى اين که زمين کروى شکل است و گستردن آن به جز خلقتش به اين شکل نمى تواند باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۴
علاوه بر اين، آيات مزبور بعد از گستردن زمين، به اخراج آب و چراگاه زمين و ريشه دار کردن کوه هايش اشاره کرده و اين، عينا همان مطلبى است که جملۀ «وَ جَعَلَ فِيهَا رَوَاسِىَ مِن فَوقَهَا وَ بَارَکَ فِيهَا وَ قَدّرَ فِيهَا أقوَاتَهَا»، در آيات مورد بحث بيان مى کند. چون در اين آيات، قرار دادن کوه ها در زمين و برکت دادن به زمين و تقدير ارزاق را با خلقت زمين، يک جا بيان کرده و سپس خلقت آسمان را با کلمه «ثُمّ» به آن عطف کرده. پس ديگر نمى توانيم اين کلمه را به معناى بعديت زمانى بگيريم.
به عبارت ساده تر: در آيات مورد بحث، کلمۀ «ثُمّ» ظهور در اين دارد که خلقت آسمان ها بعد از زمين بوده، و در آيات سوره «نازعات»، کلمه «بَعدَ ذَلِک» نيز ظهور دارد در اين که خلقت زمين (که گفتيم با دحو و گستردن آن يکى است)، بعد از خلقت آسمان ها بوده، ولى ظهور جمله «بَعدَ ذَلِکَ» روشن تر، و قوی تر از ظهور کلمه «ثُمّ» در بعديت است - و خدا داناتر است.
«وَ هِىَ دُخَانٌ» - اين جمله حال است از کلمه «سَمَاء»، و جمله چنين معنا مى دهد: خداى تعالى متوجه آسمان شد، تا آن را بيافريند، در حالى که چيزى بود که خدا نامش را دود گذاشت و آن ماده اى بود که خدا به صورت آسمانش در آورد و آن را هفت آسمان کرد، بعد از آن که از هم متمايز نبودند و همه يکى بودند. و به همين مناسبت در آيه مورد بحث، آن را مفرد آورد و فرمود: «ثُمّ استَوَى إلَى السّمَاء» و نفرمود: «إلَى السِمَاوَات».
توضيح در مورد فرمان خداوند به آسمان و زمين
«فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً» - حرف «فاء» که بر سرِ اين جمله آمده، آن را فرع ماقبل کرده - که همان توجه خدا به سوى آسمان باشد - و چون بدون شک، مورد و مقام آيه، مورد تکوين است، در نتيجه اين که به آسمان و زمين فرمان مى دهد که «ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً: چه بخواهيد و چه نخواهيد، بايد بياييد»، کلمه و فرمان تکوينى است. نه اين که خداوند چنين سخنى گفته باشد، بلکه همان امر تکوينى است که در هنگام ايجاد موجودى صادر مى کند و آيه «إنّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن فَيَکُونُ»، از آن خبر مى دهد.
و مجموع دو جمله «ائتِيَا...»، و جمله «أتَينَا...»، که اولى فرمان خدا و دومى پاسخ زمين و آسمان است، صفت ايجاد و تکوين را ممثّل مى کند، تا فهم مردم ساده آن را درک کند. و به طورى که از کلام خداى تعالى استفاده مى شود، علم را براى تمامى موجودات قائل است. چيزى که هست، سخن گفتن خدا با هر چيزى به حسب حال آن چيز و مناسب با آن است. و بنابراين، جمله مورد بحث، که يکى از مواردى را که خدا با موجودات سخن گفته، حکايت مى کند، حقيقتى تحليلى خواهد بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۵
و ما در مباحث قبلى، مقدارى درباره اين مطلب بحث کرده ايم، و - إن شاء اللّه تعالى - مقدارى ديگر در تفسير آيه «قَالُوا أنطَقَنَا اللّهُ الّذِى أنطَقَ کُلّ شَئ»، آيه «۲۱» از همين سوره، بحث خواهيم کرد.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: «مراد از فرمان «ائتِيَا»، اين است که آثار و منافع خود را ظاهر سازند، نه امر به موجود شدن و تکوين يافتن باشد»، صحيح نيست. براى اين که تکوّن آسمان را هنوز بيان نکرده و بعدا بيان مى کند، و معنا ندارد قبل از اين که آن را بيان کند، امر کند که آثار و منافع خود را ظاهر سازد.
در جمله «ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً»، آمدن را بر آن دو واجب کرده و مخيرشان کرده به اين که به طوع بيايند و يا به کراهت، و اين را مى توان به وجهى توجيه کرد، به اين که منظور از طوع و کره - که خود نوعى قبول کردن و نکردن و ملايمت و سازگارى و عدم آن است - اين باشد که آسمان و زمين موجود شوند، چه اين که قبلا استعداد آن را داشته باشند، و چه نداشته باشند.
در نتيجه، جمله «ائتِيَا طَوعاً أو کَرهاً» کنايه مى شود از اين که چاره اى جز هستى پذيرفتن ندارند و هست شدن آن دو، امرى است که به هيچ وجه تخلف پذير نيست. چه بخواهند و چه نخواهند، چه درخواست داشته باشند و چه نداشته باشند، بايد موجود شوند. آسمان و زمين هم اين فرمان را پذيرفتند و پاسخ گفتند که: ما امر تو را پذيرفتيم، اما نه به کراهت، يعنى نه بدون داشتن استعداد قبلى و قبول ذاتى، بلکه با داشتن آن و بدين جهت گفتند: «أتَينَا طَائِعِين». يعنى ما، استعداد پذيرفتن هستى را داريم.
و اين که بعضى از مفسران گفته اند: «جملۀ «طَوعاً أو کَرهاً» در مقام تمثيل اين حقيقت است که تأثير قدرت خداى تعالى در آسمان و زمين حتمى است، و محال است آن دو از پذيرفتن آن تأثير امتناع ورزند. نه اين که بخواهد براى آسمان و زمين طوع و کراهتى اثبات کند»، تفسير صحيحى نيست. براى اين که در جمله بعدى که مى گويند: «أتَينَا طَائِعِين»، با آن منافات دارد. چون اگر جملۀ اولى در مقام اثبات کراهت و طوع براى آسمان و زمين نباشد، معنا ندارد که آسمان و زمين در پاسخ براى خود اثبات طوع کنند.
«قَالَتَا أتَينَا طَائِعِين» - اين جمله پاسخى است از آسمان و زمين، به خطابى که خداى تعالى به ايشان فرمود و در آن اظهار مى دارند: ما به اختيار و طوع پذيرفتيم. و اگر کلمه «طَائِعِين» را - که مخصوص صاحبان عقل است - به کار برد، با اين که آسمان و زمين داراى عقل نيستند، بدين جهت است که مقام، مقام مخاطبه و جواب است و اين دو مقام، مخصوص دارندگان عقل است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۶
و اگر اين کلمه را به صيغه جمع آورد، با اين که جا داشت بگويند: «أتَينَا طَائِعِين: ما دو تن، به طوع و رغبت آمديم»، بعيد نيست براى اين بوده که خواسته اند اظهار تواضع کنند و خود را از ساير مخلوقات خدا که آن ها نيز مطيع امر اويند، متمايز و جدا حساب نکنند، و بدين جهت به لسان جمع پاسخ داده اند. نظير اين که نمازگزار با اين که يک نفر است، مى گويد: «إيّاکَ نَعبُدُ وَ إيّاکَ نَستَعِين».
در آيات مورد بحث، بعد از آن که خلقت و تدبير امر آسمان را بيان کرده، مع ذلک در آيه مورد بحث، آسمان را دو باره با زمين شرکت داده، با اين که جا داشت تنها سخن از زمين به ميان آورد، و اين خالى از اين اشعار نيست که بين آن دو، نوعى ارتباط در وجود و اتصال در نظام هست. و همين طور هم هست، چون فعل و انفعال و تأثير و تأثّر در بين تمامى اجزاى عالَم مشهود است.
و در اين که فرمود: «فَقَالَ لَهَا وَ لِلأرضِ ائتِيَا»، که احتمالات در آن گذشت، به هرحال اين اشاره را دارد که کلمه «ثُمّ» در جمله «ثُمّ استَوَى»، تأخّر رتبى کلام را مى رساند، نه بعديت زمانى را.
«فََقََضَاهُنَّ سَبْعَ سَمَاوَاتٍ فِى يَوْمَينِ وَ أَوْحَى فِى کُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا»:
معناى اصلى «قَضاء»، جدا کردن چند چيز از يکديگر است. و ضمير «هُنّ» به آسمان ها بر مى گردد. و جمله «سَبعَ سَمَاوات»، حال از ضمير است. و ظرف «فِى يَومَين»، متعلق است به جمله «فَقَضَاهُنّ». در نتيجه، جمله مزبور مى فهماند که آسمانى که خدا متوجه آن شد، به صورت دود بود و امر آن از نظر فعليت يافتن وجود، مبهم و غير مشخص بود و خداى تعالى، امر آن را متمايز کرد و آن را در دو روز، هفت آسمان قرار داد.
بعضى از مفسران گفته اند: کلمه «قَضَاء» در اين آيه، معنى گردانيدن را متضمن است و در نتيجه «سَبعَ سَمَاوات»، مفعول دوم آن است. وجوه ديگرى هم در اين آيه ذکر کرده اند که نقل آن ها اهميتى ندارد.
و اين آيه شريفه با آيه قبلی اش، ناظر به تفصيل اجمالى است که در آيه «وَ لَم يَرَ الّذِينَ کَفَرُوا أنّ السّمَاواتِ وَ الأرضَ کَانَتَا رَتقاً فَفَتَقنَاهُمَا» متعرض آن بود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۷
مقصود از امر به آسمان ها در آیه: «وَ أوحى فِى کُلّ سَمَاء أمرَهَا»
«وَ أوحى فِى کُلّ سَمَاء أمرَهَا» - بعضى از مفسران گفته اند: منظور از امر آسمان که مى فرمايد: «خدا به هر آسمانى، امر آن را وحى کرد»، آثارى است که استعداد داشتن آن را داشته و يا حکمت اقتضاء مى کرده آن آثار را داشته باشد. مثل اين که فرشتگانى در آن جا باشند، يا ستاره اى در آن خلق شود، و يا امثال اين.
و کلمه «وحى»، به معناى خلقت و ايجاد است و جمله مورد بحث، عطف است بر جمله «قَضَاهُنّ»، و مى خواهد اين را هم مقيد به زمان آن کند و بفرمايد: وحى در هر آسمان نيز، در همان دو روز صورت گرفت. و معناى جمله مورد بحث، اين است که: خداوند در همان دو روز، موجودات در هر آسمانى را، که يا ملائکه بودند، يا ستاره، و يا غير آن، بيافريد.
ولى خواننده عزيز، خود متوجه است که معنا کردن «وَحى» به خلقت و معنا کردن «أمر»، به موجودات داخل آسمان ها از قبيل فرشته و يا ستاره، عنايت بسيارى لازم دارد، که بدون دليل روشن نمى توان از آن کلمات اين معانى را اراده کرد، و همچنين مقيّد کردن جمله عطف شده به دو روز، که در جمله معطوف عليه مذکور بود، نيز دليل مى خواهد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از امر آسمان ها، تکليف الهى متوجه به اهل هر آسمان است، که همان ملائکه ساکن در آن باشد. و معناى «وحى»، همان معناى معروفش است. و معناى جمله اين است که: خداى تعالى، به اهل هر آسمانى و ملائکه اى که در آنند، اوامرى درباره عبادت وحى فرمود.
اشکال اين وجه هم اين است که: اگر عبارت آيه شريفه «أوحَى إلَى کُلّ سَمَاء» بود، باز ممکن بود بگوييم مراد از «وحى»، همان وحى معمول است، ولى فرموده: «أوحَى فِى کُلّ سَمَاء»، و اين عبارت با آن معنا، آن طور که بايد نمى سازد.
بعضى ديگر گفته اند: مراد از امر آسمان، آن چيزى است که خدا از آسمان خواسته. و اين وجه در حقيقت، به يکى از دو وجه قبلى رجوع مى کند. چون اگر منظور از «وحى»، خلق و ايجاد باشد، اين وجه، به وجه اول بر مى گردد، و اگر معناى معروفش باشد، به وجه دومى برگشت مى کند.
پس بايد فکر ديگرى کرد، و از آيات ديگر کمک گرفت. از آياتى که در آن به امر آسمان ها اشاره اى رفته، معنايى دقيق تر فهميده مى شود. اينک آن آيات:
«يُدَبّرُ الأمرَ مِنَ السّمَاء إلَى الأرضِ ثُمّ يَعرُجُ إلَيه».
«اللّهُ الّذِى خَلَقَ سَبَعَ سَمَاوَاتٍ وَ مِنَ الأرضِ مِثلَهُنّ يَتَنَزّلُ الأمرَ بَينَهُنّ».
«وَ لَقَد خَلَقنَا فَوقَکُم سَبعَ طَرَائِقَ وَ مَا کُنّا عَنِ الخَلقِ غَافِلِينَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۸
از آيه اولى استفاده مى شود که آسمان مبدأ امرى است که به وجهى از ناحيه خداى تعالى به زمين نازل مى شود. و آيه دوم دلالت دارد بر اين که امر از آسمانى به آسمانى ديگر نازل مى شود تا به زمين برسد. و آيه سوم مى فهماند که آسمان ها راه هايى هستند براى سلوک امر از ناحيه خداى صاحب عرش، و يا آمد و شد ملائکه اى که حامل امر اويند. همچنان که آيه «تَنَزّلُ المَلَائِکَةُ وَ الرّوحُ فِيهَا بِإذنِ رَبّهِم مِن کُلّ أمر». و آيه «فِيهَا يُفرَقُ کُلّ أمرٍ حَکِيم» نيز، تصريح دارند به اين که ملائکه، امر خدا را از آسمان به زمين مى آورند.
و اگر مراد از «أمر»، امر تکوينى خداى تعالى باشد که عبارت است از کلمۀ ايجاد، همان طور که از آيه «إنّمَا أمرُهُ إذَا أرَادَ شَيئاً أن يَقُولَ لَهُ کُن» نيز استفاده مى شود. در اين صورت، اگر آيات را به يکديگر ضميمه کنيم، و اين معنا را افاده مى کند که: منظور از امر الهى که در زمين اجرا مى شود، عبارت است از خلقت و پديد آوردن حوادث که آن حوادث را ملائکه از ناحيه خداى صاحب عرش حمل نموده و در نازل کردنش طرق آسمان را طى مى کنند، تا از يک يک آسمان ها عبور داده و به زمين برسانند.
و به طورى که از آيه شريفه: «حَتّى إذَا فُزّعَ عَن قُلُوبِهِم قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّکُم قَالُوا الحَقّ وَ هُوَ العَلِىّ الکَبِير» استفاده مى شود: امر خداى تعالى را، ملائکۀ هر آسمان حمل مى کند و به ملائکه آسمان پايين تر تحويل مى دهد، که در تفسير سوره «سبأ»، پيرامون اين معنا بحث شد. و نيز به طورى که از آيه شريفه: «وَ کَم مِن مَلَکٍ فِى السّمَاوَات»، و آيه شريفه: «لا يَسمَعُونَ إلَى المَلَأ الأعلَى وَ يُقذَفُونَ مِن کُلّ جَانِب»، استفاده مى شود آسمان ها، مسکن ملائکه است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۷ صفحه ۵۵۹
در نتيجه، امر خدا يک نسبت به تک تک آسمان ها دارد، به اعتبار ملائکه اى که در آن ساکن اند، و نسبتى هم به هر فرقه از فرقه هاى ملائکه دارد، به اعتبار اين که حامل آن امرند. و خداوند امر را به آنان تحميل کرده، يعنى به ايشان وحى فرموده. چون در آيه: «إنّما قَولُنَا لِشَئٍ إذَا أرَدنَاهُ أن نَقُولَ لَهُ کُن»، امر خداى را «قول خدا» خوانده.
در نتيجه، از آنچه گفته شد، معلوم گرديد که: معناى آيه «وَ أوحَى فِى کُلّ سَمَاءٍ أمرَهَا» اين شد که خداى سبحان، در هر آسمانى، امر الهى را که منسوب و متعلق به آن آسمان است، به اهلش، يعنى ملائکه ساکن در آن، وحى مى کند. و اما اين که کلمۀ «يَومَين» در آيه ظرف باشد، هم براى خلقت آسمان هاى هفتگانه، و هم براى اين وحى، هيچ دليلى از الفاظ آيه بر آن دلالت نمى کند.
رده:تفسیر المیزان