تفسیر المیزان

المیزان جلد۱۸ بخش۲

روايتى از امام صادق «ع»، در معناى حروف مقطعه و در معانى الاخبار، به سند خود، از جويريه، از سفيان ثورى روايت آورده که گفت: من به جعفر بن محمد بن على بن الحسين بن على بن ابى طالب «عليهم السلام» عرضه داشتم: يا بن رسول اللّه! معناى اين کلمات از کتاب خداى عزّوجلّ که مى فرمايد: «الم»، «المص»، «الر»، «المر»، «کهيعص»، «طه»، «طس»، «طسم»، «يس»، «ص»، «حم»، «حمعسق»، «ق» و «ن» چيست؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۵ امام صادق «عليه السلام» فرمود: اما «الم» که در اول سوره بقره است، معنايش «أنا اللّه المَلِک» است. يعنى «منم اللّه سلطان». و اما «الم» که در اول سوره آل عمران است، معنايش «أنَا اللّهُ المجيد» است. يعنى «منم خداى مجيد». و معناى «المص»، «أنَا اللّهُ المقتدرُ الصادق» است. يعنى «منم خداى مقتدر صادق». و معناى «الر»، اين است که «أنَا اللّهُ الرؤف». «منم خداى رؤوف». و معناى «المر»، اين است که: «منم خداى محيى و مميت و رزاق». و معناى «کهيعص» اين است که: «منم کافى و هادى و ولىّ و عالِم و صادق الوعد». و «طه»، خود يکى از اسماء رسول خدا است، و معنايش «يا طالب الحق الهادى اليه» است. يعنى: «اى که طالب حق و هدايت کننده خلق به سوى آنى»، ما قرآن را به سويت نازل نکرديم که خود را از اندوه براى کفار به سختى و مشقت بيندازى، بلکه فرستاديم تا به وسيله آن نيکبخت باشى. و اما «طس»، معنايش «أنَا الطالبُ السّمِيع» است. يعنى «منم طالب شنوا». و اما «طسم»، معنايش «منم طالب شنواى مبدى و معيد». «يس»، آن نيز يکى از اسماء رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و معنايش «يَا أيُّهَا السّامِعُ لِلوَحىِ وَ القُرآنِ الحَکِيم إنّکَ لَمِنَ المُرسَلِينَ عَلى صِرَاطٍ مُستَقِيم»: هان، اى شنواى وحى و قرآن حکيم! به درستى که تو قطعا از فرستادگان خدايى که بر صراط مستقيم و مهيمن بر آنى است. و اما «ص»، نام چشمه اى است که از زير عرش مى جوشد، و همين «صاد» بود که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در معراج از آن وضو گرفت، و جبرئيل روزى يکبار داخل آن مى شود و در آن فرو مى رود، و سپس بيرون آمده، بال خود را تکان مى دهد، و هيچ قطره اى از بالش نمى چکد و نمى پرد، مگر آن که خدا از آن فرشته اى خلق مى کند، تا او را تسبيح و تقديس و تکبير و حمد بگويد تا روز قيامت. و اما «حم»، معنايش حميد مجيد است. و اما «حمعسق»، معنايش حليم، مثيب (ثواب دهنده)، عالِم، سميع، قادر، قوى، است. و اما «ق»، نام کوهى است که محيط به زمين است و سبزى آسمان هم از آن است، و به وسيله آن کوه است که خدا زمين را از اين که اهلش را بلرزاند، حفظ کرده. و اما «ن»، نام نهرى است در بهشت که خداى تعالى دستور داد منجمد شو. منجمد شد، و مداد گشت و به قلم فرمود: بنويس. قلم هم در کتاب لوح محفوظ سطرگيرى کرد، و آنچه که بود و تا قيامت خواهد بود، همه را نوشت. پس مداد از نور و قلم از نور و لوح هم لوحى از نور بود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۶ سفيان اضافه مى کند، سپس عرضه داشتم: يابن رسول اللّه! امر لوح و قلم و مداد را بيشتر برايم توضيح بده، و آنچه خدا به تو تعليم داده، تعليمم ده. فرمود: يابن سعيد! اگر تو اهليت براى پاسخ دادنم نداشتى، جوابت را نمى دادم. پس (بدان که) «ن»، نون نام فرشته اى است که آن را به قلم - که آن نيز فرشته اى است - مى دهد، و قلم هم به لوح - که آن نيز فرشته اى است - مى دهد، و لوح هم به اسرافيل و اسرافيل به ميکائيل و او به جبرئيل مى دهد، و جبرئيل هم به انبياء و رسولان خدا «صلوات اللّه عليهم». سفيان مى گويد: آنگاه امام فرمود: برخيز که بيش از اين برايت خطرى است. بررسى رواياتى که حروف مقطعه را به اسماى حُسناى خدا معنا کرده اند مؤلف: ظاهر آنچه در اين روايات آمده که غالب حروف مقطعه را به اسماء حسناى خدا معنا کرده، اين است که: اين حروف از اسماء خدا گرفته شده. حال يا از اول آن ها، مانند «ميم» که فرمود از «مَلِک» و «مجيد» و «مقتدر» گرفته شده. و يا از وسط، مانند «لام» از اللّه، و «ياء» از «ولىّ». پس اين حروف مقطعه اشاراتى هستند بر اساس رمز، که هر يک به يکى از اسماء خدا اشاره مى کنند، و اين معنا از طرق اهل سنّت، از ابن عباس و ربيع بن انس و ديگران نيز روايت شده. ولى بر خواننده پوشيده نيست که رمز، اصولا وقتى به کار برده مى شود که گوينده نمى خواهد ديگران از آنچه او به مخاطب خود مى فهماند، سر درآورند، و به اين منظور مطلب خود را با رمز به مخاطب مى رساند، تا هم مخاطبش بفهمد و هم ديگران نفهمند. و اين اسماء حسنايى که در اين روايت، حروف مقطعه اوائل سوره ها را رمز آن دانسته، اسمايى است که در بسيارى از موارد از کلام خداى تعالى به آن ها، يا به طور اجمال و يا به طور تفصيل، تصريح و اشاره شده، با اين حال ديگر هيچ فايده اى براى اين رمزگويى تصور نمى شود. پس بايد براى اين روايات به فرضى که صحيح باشد، و به راستى از معصوم «عليه السلام» صادر شده باشد، فکر وجه ديگرى کرد و آن، اين است که: آن را حمل کنيم بر اين که اين حروف دلالت بر آن اسماء دارد، ولى نه به دلالت وضعى. در نتيجه، رمزهايى خواهد بود که منظور و مراد آن بر ما پوشيده است، و به مرتبه هايى از آن معانى دلالت دارد که براى ما مجهول است، چون آن مراتب نامبرده دقيق تر و رقيق تر و بلند پايه تر از فهم ما است. مؤيّد اين توجيه تا اندازه اى اين است که يک حرف نظير «ميم» را در چند جا، به چند معناى مختلف تفسير کرده. و همچنين رواياتى که مى گويد اين حروف از حروف اسم اعظم است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۷ و اين که داشت: «و اما قاف به معناى کوهى است محيط به زمين، که سبزى آسمان از رنگ آن است...». و نيز روايت قمى که در تفسيرش وارد شده، و نيز به چند طريق از طرق اهل سنت، از ابن عباس و ديگران در اين باره آمده، به نظر درست نمى رسد. در بعضى از رواياتى که از ابن عباس نقل شده، آمده: «قاف»، کوهى است از زمرد، که محيط است بر دنيا، و دو طرف آسمان به آن کوه چسبيده، و کوه نامبرده پايه آسمان است. و در بعضى ديگر آمده: خداى تعالى، کوهى خلق کرده به نام کوه «قاف»، که محيط بر اقيانوس ها است، و آسمان دنيا روى آن قرار دارد و در آن جا، هفت زمين و هفت دريا و هفت آسمان است. و در بعضى از روايات ابن عباس آمده: خدا کوهى خلق کرده به نام «قاف» که محيط بر عالَم است و رگ و ريشه هايش تا صخره اى که زمين روى آن قرار دارد، فرو رفته، هر وقت خدا بخواهد يک شهر يا قريه را دستخوش زلزله سازد، به آن کوه دستور مى دهد تا آن ريشه از ريشه هاى خود را که در زير آن قريه واقع شده، حرکت دهد. و در نتيجه، در آن قريه زلزله ايجاد کند. به همين جهت است که مى بينيم در يک قريه زلزله مى شود، و قريه هاى مجاورش تکان نمى خورد. علت درست نبودن اين حرف اين است که خيلى شبيه به اسرائيليات است، (که در بين روايات ما رخنه کرده). و اگر جمله «خداوند به وسيلۀ آن، زمين را از اين که اهلش را بلرزاند جلوگيرى مى کند، نبود، ممکن بود به نوعى تأويل، روايت را اين طور توجيه کنيم، که مراد از کوه محيط بر زمين، کره هوا است. و اما اين که داشت: «طه» و «يس»، از اسماء رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، و تفسيرى که براى اين دو کلمه کرده بود، نيز بايد به همان معنايى که ما درباره کوه «قاف» کرديم، حمل شود. همچنان که روايات بسيارى که از طرق عامه و خاصه وارد شده که «طه» و «يس»، از اسماء رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، بر همين معنا حمل مى شود. و اما اين که داشت: «ن»، نام نهرى است که خدا آن را مداد کرد، و قلم به امر او، با آن مداد بر لوح بنوشت، آنچه را بوده و تا قيامت خواهد بود. و نيز اين که داشت: مداد و قلم و لوح از نورند. و اين که داشت: مداد و قلم و لوح همه فرشتگانند، خود بهترين شاهد است بر اين که آنچه از عرش و کرسى و لوح و قلم و نظائر آن در کلام خداى تعالى آمده، و آنچه که در کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و ائمه «عليهم السلام» برايش تفسير کرده اند، همه از باب تمثيل است، و منظور از اين تعبيرها و بيانات، نزديک کردن معارف حقيقى است از افقى دور به افقى نزديک تر به فهم مردم عامى، و خواسته اند يک امر غيرمحسوس را به منزله محسوس فرض نموده، آن وقت درباره اش حرف بزنند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۸ و نيز در معانى الاخبار، به سند خود، از ابوبصير، از امام صادق «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: «الم» حروفى هستند از اسم اعظم خدا که تکه تکه آن در قرآن آورده شده، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و امام مى توانند آن ها را ترکيب نموده، اسم اعظم را درست کنند، آن وقت هرگاه با آن اسم اعظم دعا کنند، مستجاب مى شود. مؤلف: اين مضمون به چند طريق از اهل سنت، از ابن عباس و غيره نيز روايت شده، و ما در تفسير سوره «اعراف»، آن جا که راجع به اسماى حسنى بحث مى کرديم، گفتيم که: اسم اعظمى که اثرى خاص به خود را دارد، از قبيل الفاظ نيست، و آنچه روايت درباره آن وارد شده که ظاهرش اين است که اسمى است مرکب از حروف لفظى، بايد به نوعى تأويل که مناسب با آن روايت باشد، تأويل گردد. و نيز در همان کتاب، به سند خود، از محمد بن زياد و محمد بن سيار از امام عسکرى «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: قريش و يهود قرآن را تکذيب کردند و گفتند: سحرى است آشکار که خود محمّد درست کرده، و خداى تعالى در پاسخشان فرمود: «الم ذَلِکَ الکِتَابُ». يعنى: «اى محمّد! اين کتابى که ما بر تو نازل کرديم، از همين حروف الفباء است که شما نيز لغات خود را از آن ترکيب مى کنيد. (اگر الفباى شما ۲۸ حرف است، قرآن نيز ۲۸ حرف است، نه بيشتر). پس شما هم اگر راست مى گوييد، مثل آن را بياوريد، و ساير گواهان خود را هم با خود همدست کنيد» - تا آخر حديث. مؤلف: اين حديث از تفسير امام عسکرى نقل شده، که سندش ضعيف است. و در تفسير قمى، در روايات ابى الجارود، از امام ابى جعفر «عليه السلام» آمده که در تفسير جمله «يَتَفَطّرنَ مِن فَوقِهِنّ» فرمود: يعنى پاره پاره مى شوند. و در کتاب جوامع الجامع، در ذيل جمله «وَ يَستَغفِرُونَ لِمَن فِى الأرضِ»، مى گويد: امام صادق «عليه السلام» فرمود: يعنى براى مؤمنان که در زمين هستند. مؤلف: در مجمع البيان، از آن جناب روايتى به همين معنا آورده، و قمى هم، آن را بدون آوردن نام آن جناب نقل کرده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۱۹ آيات ۷ - ۱۲ سوره شورى وَ کَذَلِک أَوْحَيْنَا إِلَيْک قُرْءَاناً عَرَبِيًّا لِّتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَ مَنْ حَوْلهََا وَ تُنذِرَ يَوْمَ الجَْمْع لا رَيْب فِيهِ فَرِيقٌ فى الجَْنَّةِ وَ فَرِيقٌ فى السعِيرِ(۷) وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لجََعَلَهُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَ لَکِن يُدْخِلُ مَن يَشاءُ فى رَحْمَتِهِ وَ الظالِمُونَ مَا لهَُم مِّن وَلىٍّ وَ لا نَصِيرٍ(۸) أَمِ اتخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلىُّ وَ هُوَ يُحْىِ الْمَوْتى وَ هُوَ عَلى کُلِّ شىْءٍ قَدِيرٌ(۹) وَ مَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِن شىْءٍ فَحُکْمُهُ إِلى اللَّهِ ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبّى عَلَيْهِ تَوَکلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ (۱۰) فَاطِرُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ جَعَلَ لَکُم مِّنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجاً وَ مِنَ الاَنْعَامِ أَزْوَاجاً يَذْرَؤُکُمْ فِيهِ لَيْس کَمِثْلِهِ شىْءٌ وَ هُوَ السّمِيعُ البَصِيرُ(۱۱) لَهُ مَقَالِيدُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَن يَشاءُ وَ يَقْدِرُ إِنَّهُ بِکُلِّ شَىْءٍ عَلِيمٌ(۱۲) «ترجمه آیات» و اين چنين به سويت وحى کرديم قرآنى عربى را تا مردم مکه و پيرامون آن را انذار کنى و از روز جمع (قيامت)، که شکى در آن نيست، بترسانى. روزى که دسته اى در بهشت و دسته اى در جهنّم خواهند بود(۷). اگر خدا مى خواست، مى توانست همه را امتى واحد قرار دهد، اما (سنّتش بر اين قرار گرفته که) هر کس را بخواهد در رحمتش داخل سازد، و ستمگران هيچ سرپرست و ياورى نداشته باشند (۸). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۰ آيا به راستى غير از خدا اوليائى گرفته اند؟ در حالى که ولىّ (مردم)، تنها خداست و تنها او، مُردگان را زنده مى کند، و تنها او بر هر چيز قادر است(۹). و در هر چيز که اختلاف کنيد، داورىِ در آن به عهدۀ خدا است، متوجه باشيد که اين خدا است که پروردگار من است و من، تنها بر او توکّل مى کنم، و به سوى او باز مى گردم(۱۰). او که پديد آورندۀ آسمان ها و زمين است، و از جنس خود شما برايتان همسرانى آفريد، و نيز براى چارپايان جفت خلق کرد، و به اين وسيله نسل شما و چارپايان را زياد کرد. هيچ چيزى مثل او نيست و او، شنوا و بينا است(۱۱). کليدهاى رحمت آسمان ها و زمين از آنِ او است، روزى را براى هر کس بخواهد، گشاده مى کند، و براى هر که بخواهد تنگ مى گيرد. آرى، او به هر چيزى داناست (۱۲). «بیان آیات» اين آيات، فصل دوم از آيات اين سوره است که در آن نيز مسأله وحى را معرفى مى کند. چيزى که هست، در اين آيات وحى را از نظر نتایجى که مترتب بر آن است، معرفى مى کند. همچنان که در فصل سابق، خود آن را معرفى مى کرد و به آن اشاره مى نمود. در اين فصل مى فرمايد: غرض از وحى، انذار مردم است، و مخصوصا انذارى که مربوط به روز قيامت است. روزى که همه مردم در آن جمع مى شوند و گروهى به سوى بهشت، و گروهى ديگر به سوى آتش ‍ مى روند. چون اگر مردم به چنين روزى تهديد و انذار نشوند، دعوت دينى به نتيجه نمى رسد و تبليغ دينى سودى نمى بخشد. آنگاه اين نکته را بيان مى کند که: دو دسته شدن مردم، چيزى است که مشيت خداى سبحان به آن تعلق گرفته، و به همين منظور دين را براى مردم تشريع کرده، و از راه وحى، مردم را از روز جمع انذار نموده، چون او ولىّ مردم است، و آن ها را بعد از مُردن زنده مى کند، و بين آنان در آنچه اختلاف مى کردند، حکم مى فرمايد. آنگاه رشتۀ کلام به مسأله توحيد ربوبيت کشيده مى شود، و اين که به جز خداى تعالى، ربّى نيست. چون صفاتى که ربّ بايد داشته باشد، مختص به خداست، و هيچ شريکى در هيچ يک از آن صفات شرکت ندارد. «وَ کَذَلِک أَوْحَيْنَا إِلَيْک قُرْءَاناً عَرَبِيًّا لِّتُنذِرَ أُمَّ الْقُرَى وَ مَنْ حَوْلهََا»: کلمۀ «کَذَلِکَ»، اشاره به وحيى است که از سياق آيات قبل فهميده مى شود. و «أُمُّ القُرى»، مکه مکرمه است. و مراد از انذار مکه، انذار اهل مکه است. و مراد از «مَن حَولَهَا»، ساير نقاط جزيرة العرب است. يعنى آن هايى که در خارج مکه زندگى مى کنند. مؤيّد اين معنا، کلمۀ «عَرَبِيّاً» است. چون مى فرمايد: بدين جهت قرآن را عربى نازل کرديم، که عربى زبان ها را انذار کنى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۱ دعوت پيامبر اسلام«ص»، جهانى و تدريجى بوده در اين جا، اين سؤال پيش مى آيد که اگر غرض از نازل کردن قرآن، فقط انذار عرب زبان ها باشد، با جهانى بودن قرآن نمى سازد. جوابش اين است که: دعوت پيامبر اسلام در جهانى شدنش، تدريجى و مرحله به مرحله بوده: در مرحله اول، به حکم آيه شريفه: «وَ أنذِر عَشِيرَتَکَ الأقرَبِين»، مأمور بود تنها فاميل خود را دعوت کند. و در مرحله دوم، به حکم آيه شريفه: «قُرآناً عَرَبِيّاً لِقَومٍ يَعلَمُونَ»، مأمور شده آن را به عموم عرب ابلاغ کند. و در مرحله سوم، به حکم آيه: «وَ أُوحِىَ إلَىَّ هَذَا القُرآنُ لِأُنذِرَکُم بِهِ وَ مَن بَلَغَ»، مأمور شده آن را به عموم مردم برساند. يکى از ادله اى که مى رساند که چنين مراتبى در دعوت اسلام بوده، آيه شريفه: «قُل مَا أسئَلُکُم عَلَيهِ مِن أجرٍ - تا جمله - إن هُوَ إلّا ذِکرٌ لِلعَالَمِين» است. چون آن طورى که از سياق سوره بر مى آيد، خطاب در آن به کفار قريش است. مى فرمايد: اين قرآن، هدايت و تذکر براى تمام عالَميان است و اختصاص به يک قوم و دو قوم ندارد، و چون کتابى است همگانى، ديگر معنا ندارد که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از عرب مطالبه اجر و پاداش کند. علاوه بر اين که در اين معنا هيچ حرفى نيست که دعوت به اسلام، شامل اهل کتاب و مخصوصا يهود و نصارا نيز مى شود. (چون در قرآن، بارها به اهل کتاب خطاب ها کرده، و ايشان را به پذيرفتن دين دعوت فرموده). و نيز، مسلّم تاريخ است که مردمى از غيرعرب، اسلام را پذيرفته اند. مانند سلمان ايرانى، و بلال حبشى، و صهيب رومى. بعضى از مفسران گفته اند: مراد از جملۀ «مَن حَولَهَا»، سایر اقوام بشريتِ غيرعرب است، و مؤيّد اين احتمال آن است که از مکه تعبير فرموده به «أُمُّ القُرى». يعنى مرکز تمامى شهرهاى دنيا، و گرنه مى فرمود: مکه. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۲ و اين آيه شريفه، به طورى که ملاحظه مى فرماييد، وحى را از نظر نتيجه و هدفش معرفى مى کند، که وحى عبارت است از: انذار مردم از طريق القاء الهى، و نبوت هم همين است. پس «وحى»، القائى است الهى به غرض ‍ نبوت و انذار. «وَ تُنذِرَ يَوْمَ الجَْمْع لا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِى الجَْنَّةِ وَ فَرِيقٌ فى السّعِيرِ»: اين جمله، عطف است بر کلمۀ «تُنذِر» که در اول آيه است، و اين عطف، از قبيل عطف خاص بر عام است که معمولا در مواردى اين طور عطف مى کنند، که خاص اهميت مخصوص دارد. پس در آيه مورد بحث مى خواهد بفرمايد: ما اين قرآن را بر تو نازل کرديم تا مردم را از خدا بترسانى و انذار کنى، و مخصوصا از غضبش در روز قيامت انذار نمايى. و کلمه «يَومَ الجَمع»، مفعول دوم براى جمله «تَنذِر» است، نه اين که ظرف آن باشد. (توضيح اين که: نمى خواهد بفرمايد در روز قيامت انذار کنى، بلکه مى خواهد بفرمايد: مردم را از روز قيامت انذار کنى و بترسانى). و منظور از «روز جمع»، روز قيامت است، که خداى تعالى در جاى ديگر، درباره اش فرموده: «ذَلِکَ يَومٌ مَجمُوعٌ لَهُ النّاسُ... فَمِنهُم شَقِىٌّ وَ سَعِيدٌ». و جمله «فَرِيقٌ فِى الجَنّةِ وَ فَرِيقٌ فِى السَّعِير»، در مقام تعليل و دفع توهمى است که ممکن است به ذهن کسى بيايد. گويا فرموده: چرا از روز جمع انذارشان کند؟ آنگاه در پاسخ فرموده: براى اين که در آن روز، يک دسته بهشتى و دستۀ ديگر جهنمى مى شوند. يعنى به دو دسته تقسيم مى گردند: يکى سعيد و داراى پاداش، و ديگرى شقىّ و معذّب. پس بايد انذار بشوند تا از راه شقاوت بپرهيزند، و از پرتگاه هلاکت کنار آيند. «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لجََعَلَهُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً ...»: از آن جا که آيات اين فصل در صدد بيان اين معنا است که انذار مردم لازم است، به همين جهت نبوّت يک حاجت ضرورى بشر است. چون مردم در روز قيامت دو طايفه مى شوند، و از آن جايى که در چنين مقامى زودتر از هر چيز اين سؤال به ذهن مى دود که اگر بهانه براى فرستادن پيامبران اين است که عده اى از بندگان خدا دوزخى نشوند، چرا از همان اول، مردم را يک جور خلق نکرد تا دو دسته نشوند و چرا بين آن ها امتياز قائل شد، تا بعضى بهشتى و بعضى دوزخى گردند؟ مى خواست همه را يکسان و داراى يک صفت خلق کند، تا همه راه بهشت را طى کنند، و آن وقت احتياجى به مسأله نبوّت و انذار پيش نيايد؟ لذا در پاسخ از اين سؤال ذهنى فرمود: «و اگر خدا مى خواست، همه را يک جور خلق مى کرد...». (و إن شاء اللّه به زودى روشن مى گردد که چرا خدا نخواست). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۳ «وَلَکِن يُدخِلُ مَن يَشَاءُ فِى رَحمَتِهِ وَ الظّالِمُونَ مَا لَهُم مِن وَلِىّ وَ لا نَصِير» - کلمۀ «لکن»، به اصطلاح استدراک است. مى خواهد بفرمايد: ممکن نيست تمامى بشر امتى واحده باشند، به اين بيان که سنت خداى تعالى بر اين جارى شده که مردم يکسان نباشند، و نخواسته که يکسان و يک جور باشند، و دليل بر اين که مى خواهد بفرمايد سنّت هميشگى خدا چنين است، جملۀ «يُدخِلُ مَن يَشَاءُ» است، که چون با صيغۀ مضارع آمده، بر استمرار دلالت دارد، و مى فهماند که خدا همواره چنين است. نه براى يکبار و دو بار، و گرنه مى فرمود: «وَلکِن أُدخِلُ مَن يَشَاءُ»، و يا عبارتى نظير آن. در اين آيه شريفه، بين «مَن يَشَاءُ» و «الظّالِمُون» مقابله افتاده و اين، خود مى فهماند که مراد از «مَن يَشَاءُ»، غير ظالمين است. در نتيجه معنا چنين مى شود: خدا غير ظالمين را داخل رحمت خود مى کند، و اما ظالمين، يار و مددکارى ندارند. حال ببينيم منظور از «ظَالِمِين» چيست؟ در سورۀ اعراف، «ظالمين» را به معاندينى که منکر معادند، تفسير نموده، مى فرمايد: «فَأذّنَ مُؤذّنٌ بَينَهُم أن لَعنَةُ اللّه عَلَى الظّالِمِينَ * الّذِينَ يَصُدُّونَ عَن سَبِيلِ اللّه وَ يَبغُونَهَا عِوَجاً وَ هُم بِالآخِرَة کَافِرُونَ». و از سوى ديگر، بين «داخل کردن در رحمت خود» و بين «ولىّ و ياور نداشتن کفار» مقابله انداخته، و مى فهماند آن هايى که داخل در رحمت خدا مى شوند، هم «ولىّ» دارند که ولیّ شان خداست، و هم نصير. و در مقابل، آن هايى که «ولىّ» و «ناصر» ندارند، داخل در رحمت او نمى شوند. و نيز مى فهماند: مراد از رحمت، بهشت است، و لازمه نداشتن ولىّ و ناصر، جهنّم است. شرح آيه: «وَ لَو شَاءَ اللهُ لَجَعَلَهُم أُمّةً وَاحِدَة» و اقوال گوناگون مفسران در نتيجه، حاصل معناى آيه اين مى شود که: خداى سبحان، نبوت و انذار را که نتيجۀ وحى است، بدين جهت مقدّر و مقرر کرد که مى دانست به زودى، يعنى در قيامت، مردم دو دسته مى شوند. لذا مقدّر کرد تا مردم از داخل شدن در زمرۀ دوزخيان بپرهيزند. و اگر خدا مى خواست، همه را يک امّت قرار مى داد و همه يک جور مى شدند و در قيامت، دو دسته نمى گشتند، و آن وقت، ديگر علت و بهانه اى براى فرستادن انبياء و انذار خلق نبود، و نيز ديگر وحيى نمى شد. وليکن خداى تعالى اين را نخواسته، بلکه سنّتش بر اين جارى شده که خودش، متولّى و عهده دار يک طايفه از مردم باشد، و آن طايفۀ غير ستمگر است. خواست تا آن ها را داخل در رحمت خود يعنى بهشت کند، و امر طايفه ديگر را، که همان ستمگران باشند، بر عهده نگيرد. و در نتيجه، ولىّ و ناصرى نداشته باشند و سرانجامشان به سوى دوزخ باشد، و از آتش خلاصى نداشته باشند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۴ پس از آنچه گذشت، اين معنا روشن گرديد که: مراد از «يک امت کردن مردم»، اين است که همه را يک جور خلق کند، حال يا اين که همه را به بهشت ببرد، و يا همه را به دوزخ. چون خداى تعالى، ملزم نيست به اين که سعداء را داخل بهشت و اشقياء را داخل جهنم کند، بلکه اگر مى خواست، مى توانست اين کار را نکند، وليکن چون خواسته، مى کند و بين دو فريق، از نظر سرنوشت آخرت فرق مى گذارد. چون سنّتش بر اين جريان يافته، و به همين نيز وعده داده و او، خُلف وعده نمى کند. و در عين حال، باز هم قدرتش مطلق است، و به عموميتش باقى است، و چنان نيست که دستبند به دست خود زده باشد، و نتواند احکام خود را تغيير دهد. پس جملۀ «وَ تُنذِرَ يَومَ الجَمعِ لَا رَيبَ فِيه» تا آخر آيه دوم - در معناى آيه سوره هود است که مى فرمايد: «إنّ فِى ذَلِکَ لَآيَةً لِمَن خَافَ عَذَابَ الآخِرَة ذَلِکَ يَومٌ مَجمُوعٌ لَهُ النّاسُ» تا آخر هفت آيه - که لازم است به آن ها مراجعه کنيد و با دقت مطالعه بفرماييد. بعضى از مفسران گفته اند: منظور از «يک امت کردن مردم»، اين است که همه را با ايمان کند و داخل در بهشت نمايد. در کشاف گفته: معناى آيه اين است که: اگر پروردگار تو مى خواست اعمال قدرت کند، و همه را مجبور بر ايمان کند مى کرد، وليکن او خواسته تا حکمت خود را اعمال کند. يعنى نخست، مردم را تکليف کند و وظایفى برايشان معين سازد، و آنگاه به اختيار خودشان واگذار نمايد تا مؤمنان، به اختيار خود، داخل در رحمت او شوند. و منظور از «مَن يَشَاءُ»، هم همين مؤمنان اند. چون آنان را در مقابل «ظالمين» قرار داده، و «ظالمين» را، بدون ولىّ و ناصر در عذاب خود رها کرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۵ صاحب کشّاف، سپس بر گفته خود استدلال کرده به آيه شريفه «وَ لَو شِئنَا لَأتَينَا کُلّ نَفسٍ هُدَيهَا»، و به آيه «وَ لَو شَاءَ رَبُّکَ لآمَنَ مَن فِى الأرضِ کُلُّهُم جَمِيعاً»، و دليل بر اين که معناى آيه اجبار کردن مردم بر ايمان است، جملۀ «أفَأنتَ تُکرِهَ النّاسَ حَتّى يَکُونُوا مُؤمِنِين» مى باشد. ولى گفتار زمخشرى و استدلالش درست نيست. براى اين که همان طور که ملاحظه فرموديد، آيات شريفه در مقام تعريف «وحى» از حيث نتيجه و آثار آن است، و اين که علت احتياج مردم به وحى اين است که مردم در قيامت دو دسته مى شوند. و جملۀ «وَ لَو شَاءَ اللّهُ لَجَعَلَهُم أُمّةً وَاحِدَة»، در اين صدد است که بفرمايد خدا مجبور و ملزم نيست که مردم را داخل در رحمت خود کند، بلکه مى تواند اين کار را نکند. و براى رساندن اين معنا کافى است که مردم را دسته دسته نکند، بلکه همه را يک امت بسازد، حال يا همه جهنمى و يا همه بهشتى. و اما اين که همه را مؤمن بسازد، اين ديگر مقتضاى سياق نيست. و اما استدلالى که به آن دو آيه کرد، آن نيز درست نيست. براى اين که سياق آن دو آيه، غير سياق آيه مورد بحث است. منظور از آن دو آيه، گفتگو درباره ايمان اجبارى نيست، و ما در اين کتاب، در تفسير آن دو آيه، همين معنا را مطرح نموديم. بعضى ديگر از مفسران گفته اند: مناسب تر به سياق آن است که بگوييم: منظور از «امّت واحده کردن مردم»، اين است که همه را کافر کند، همچنان که در آيه «کَانَ النّاسُ أُمّةً وَاحِدَة فَبَعَثَ اللّهُ النّبِيّينَ»، منظور از «امت واحده» اين است که مردم همه بى دين بودند، بعدا خدا انبياء را برگزيد و به سوى دين دعوتشان کرد. پس معناى آيه مورد بحث اين مى شود که: اگر خدا مى خواست، مردم را يک امت قرار مى داد تا همه کافر باشند. يعنى انبيایى به سوى ايشان گسيل نمى داشت تا انذارشان کنند، و همچنان بر کفر خود باقى مى ماندند. «وَلکِن يُدخِلُ مَن يَشَاءُ فِى رَحمَتِهِ». يعنى: وليکن چون خدايى است رحيم، و رحمتش اقتضاء دارد که اشخاص قابل رحمت را داخل در رحمت خود کند، ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۶ لذا پيغمبرانى به سوى همگى آنان گسيل داشت تا انذارشان کنند. در نتيجه، آن هايى که از دعوت انبياء متأثّر مى شوند، بشوند، و خدا در دنيا موفق به ايمانشان و اطاعتشان بفرمايد، تا در آخرت داخل رحمتشان کند، و دسته اى ديگر که از دعوت انبياء متأثّر نمى شوند، يعنى ستمکاران، در دنيا کافر بمانند، و در آخرت به سوى دوزخ رهسپار شوند، بدون اينکه ولىّ و ناصرى داشته باشند. اين تفسير هم، به نظر ما درست نيست، به دو دليل: اول اين که: مراد از «امت واحده بودن مردم» در آيه ۲۱۳ بقره، که آيه مورد بحث را به آن قياس کردند، اتفاق تمامى مردم در کفر نيست، نمى خواهد بفرمايد: مردم همه کافر بودند و پس از آن خدا انبياء را برگزيد (چون قبل از بعثت انبياء، ايمانى نبود تا کفرى باشد)، بلکه مراد همان طور که در تفسير آن آيه در سوره بقره گذشت، اين است که مردم از نظر معاش اختلافى نداشتند. و به فرضى که ما تسليم شويم و بگوييم: مراد همان است که شما گفتيد، ناگزير بايد بپذيريم که بين اين دو آيه تناقض روشنى هست و آن، اين است که آيه مورد بحث مى فرمايد: «مردم متفرق بودند و همه يک جور نبودند»، و آيه سوره بقره مى گويد: «مردم همه يک جور بودند، و تفاوتى با هم نداشتند». و اگر اين مفسران در پاسخ اشکال ما بگويند: آيه سوره بقره دلالت دارد بر اين که مردم به حسب طبع يک جور بودند، نه اين که در خارج هم يک جور باشند، (و با در نظر گرفتن اين نکته ديگر تناقضى پيش نمى آيد، آن آيه مى فرمايد: مردم همه يک طبيعت داشتند، و اين آيه مى فرمايد: اگر خدا مى خواست، کارى مى کرد که مردم در خارج هم يک جور باشند)، اين پاسخ درست نيست. براى اين که لازمه اش آن است که درباره آيه سوره بقره بگوييم: مردم همه طبيعت کفر داشتند، در حالى که آيات زيادى از قرآن کريم دلالت دارد بر اين که مردم بر حسب طبيعت و فطرت اصلى خود مؤمن بودند. مانند آيه شريفه: «وَ نَفسٍ وَ مَا سَوَّيهَا * فَألهَمَهَا فُجُورَهَا وَ تَقوَيهَا». دليل دوم اين که: نتيجه اين معنا آن است که جمله «وَلکِن يُدخِلُ مَن يَشَاءُ فِى رَحمَتِهِ»، ديگر در مقابل جملۀ «وَ الظّالِمُون...» قرار نگيرد، و گفتن اين حرف دليل مى خواهد، مگر اين که چيزى در تقدير گرفته شود، تا باز هم مقابله اى که کلام آن را افاده مى کند، محفوظ بماند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۷ «أَمِ اتخَذُوا مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلىُّ ... فَحُکْمُهُ إِلى اللَّهِ»: کلمۀ «أم»، به طورى که زمخشرى گفته، معناى انکار را مى رساند. بعد از آن که در آيه قبلى اين معنا را خاطرنشان کرد که تنها خداى سبحان عهده دار امور مؤمنان است و ايشان را داخل در رحمت خود مى کند، و اما ستمکاران، يعنى کفار معاند، سرپرستى ندارند؛ اينک در اين آيه متعرض حال کفار شده که چگونه براى خود اولياء و خدايانى گرفته، و آن ها را به جاى خدا مى پرستند، با اين که لازم بود خدا را «ولىّ» خود بگيرند و به دين او در آيند و او را بپرستند. لذا اين عمل ايشان را انکار نموده، و بر لزوم پذيرفتن ولايت خدا استدلال هاى پى در پى مى آورد، که يکى از آن استدلال ها، جملۀ «فَاللّهُ هُوَ الوَلِىّ...» است. پس جملۀ «فَاللّهُ هُوَ الوَلِىّ»، انکار سابق را که چرا غير خدا را ولىّ گرفتند، تعليل مى کند و اين، خود استدلالى است بر اين که بايد خدا را «ولىّ» خود بگيرند. و جمله «فَاللّهُ هُوَ الوَلِىّ»، به خاطر اين که ضمير «هُوَ» در آن آمده)، انحصار ولايت در خدا را مى رساند، و مى فرمايد: تنها و تنها «ولىّ»، خداست. و اصل ولايت داشتن خدا و انحصار ولايت در او، در آيات سابق که مى فرمود: «العَزِيزُ الحَکِيمُ لَهُ مَا فِى السّماوَاتِ وَ مَا فِى الأرضِ وَ هُوَ العَلِىُّ العَظِيمُ» به بيانى که در تفسير همان آيات گذشت، بيان شده بود. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه