المیزان جلد۱۸ بخش۳
تنها خداوند، ولیّ و عهده دار امور مؤمنان است
و معناى آيه اين است که: خداى تعالى، «ولىّ» است و ولايت منحصر در او است. پس بر کسى که ولىّ مى گيرد، واجب است او را ولىّ خود بگيرد، و از او به غير او تجاوز نکند، چون جز او، هيچ وليىّ وجود ندارد.
و جمله «وَ هُوَ يُحيِى المَوتَى»، حجت دوم بر وجوب ولىّ گرفتن خداست، و اين که بايد تنها او را «ولىّ» بگيرند. و حاصل اين حجت آن است که: غرض عمده در ولىّ گرفتن و به دين او متدين شدن و او را پرستيدن، رهايى از عذاب دوزخ و راهيابى به بهشت است در روز قيامت. و چون پاداش دهنده و عقاب کننده، خدايى است که بشر را زنده مى کند و مى ميراند، و در روز قيامت، همه را براى جزاى اعمالشان جمع مى کند، پس واجب آن است که تنها او را «ولىّ» خود بگيرند، و اوليايى که خود، اموات و بى جان اند، دور بريزند. چون خود اين اولياء که يا سنگ اند و يا چوب، نمى دانند چه وقت مبعوث مى شوند.
و جمله «وَ هُوَ عَلى کُلّ شَئٍ قَدِير»، حجت سوم است و حاصلش اين است که: در باب ولايت، واجب است ولىّ، قدرت بر ولايت و عهده دارى اشخاص را داشته باشد، و بتواند امور آنان را اداره کند، و آن کسى که بر هر چيز قادر است، خداى سبحان است و بس. و غير خدا، هيچ کس قدرتى ندارد، مگر به همان اندازه که خدا به او داده، و تنها کسى که مالک هر چيز است، خداست، و غير او مالکى نيست، مگر تنها آن مقدارى را که خدا تمليکش کرده. تازه آن مقدار قدرت که به او داده، خودش نسبت به آن نيز قدرت دارد، و هر ه را تمليک کرده، باز خودش مالک آن چيز هست. پس يگانه ولىّ، خداست و غير او کسى ولىّ نيست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۸
«وَ مَا اختَلَفتُم فِيهِ مِن شَئٍ فَحُکمُهُ إلَى اللّه» - اين جمله، حجت چهارم بر انحصار ولايت در خداست. و اصولا بايد دانست که حکم حاکم در بين دو نفرى که با هم اختلاف دارند، به معناى آن است که حکم را محکم، و حق را که در بين آن دو نفر که به خاطر اختلافشان در نفى و اثبات مضطرب شده، تثبيت کند. و اختلاف، گاهى در عقيده پيدا مى شود. مثل اين که يکى بگويد: خدا واحد است، ديگرى بگويد بسيار است. و گاهى اختلاف در عمل و يا چيزى که مربوط به عمل است، پيدا مى شود. مثل اختلاف در امور زندگى و شؤون حيات. و بنابراين، حکم از نظر مصداق با قضاء يکى مى شود، اگرچه از نظر مفهوم مخالف يکديگرند.
و اين حکم و قضا وقتى تمام مى شود که حاکم به نوعى از ملکيت، مالک حکم و ولايت باشد، هرچند که دو طرف اختلاف اين ملکيت را به او داده باشند. مثل اين که دو نفر که با هم نزاع دارند، به شخص ثالث بگويند: تو بيا و در بين ما داورى کن. و در بين خود قرار بگذارند که هرچه آن شخص گفت، تسليم شوند. در اين مثال دو نفر طرف نزاع، شخص ثالث را مالک حکم کرده اند و از جانب خود تسليم و قبول حکم را به او واگذارده اند، تا آزادانه، طبق آنچه به نظرش مى رسد، حکم کند. پس آن شخص ثالث، ولىّ آن دو نفر در اين حکم مى شود.
و خداى سبحان، مالک تمامى عالَم است و به جز او، مالکى نيست. چون هر موجودى خودش و آثارش قائم به خداى تعالى است و در نتيجه، او مالک حکم و قضا به حق است، همچنان که خودش مى فرمايد: «کُلُّ شَئٍ هَالِکٌ إلّا وَجهَهُ لَهُ الحُکمُ وَ إلَيهِ تُرجَعُون». و نيز فرموده: «إنّ اللّهَ يَحکُمُ مَا يُرِيدُ». و نيز فرموده: «الحَقُّ مِن رَبّکَ».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۲۹
وضع احکام تکوينى و تشريعى، اختصاص به خداوند دارند
و حکم خداى تعالى دو جور است: يکى «حکم تکوينى» و آن، اين است که:
پديدار شدن مسبّبات را به دنبال اسباب قرار دهد، و وقتى موجودى در بين چند سبب قرار گرفت که بر سرِ آن نزاع داشتند، آن موجود را دنبال سببى قرار دهد که نسبت به بقيه اسباب، سببش تام باشد. خداى متعال از يعقوب «عليه السلام» حکايت مى کند که گفت: «إنِ الحُکمُ إلّا للهِ عَلَيهِ تَوَکّلتُ»، که کلمه «حکم» در اين جمله، به معناى «حکم تکوينى» است.
و يکى هم «حکم تشريعى» است. مانند تکاليفى که در دين الهى درباره اعتقادات و دستورالعمل ها آمده، و در آيه شريفه: «إنِ الحُکمُ إلّا للهِ أمَرَ ألّا تَعبُدُوا إلّا إيّاهُ ذَلِکَ الدِّينُ القَيّم» به همين معنا آمده.
البته در اين بين، حکم سومى هم هست که ممکن است به وجهى، يکى از مصاديق هر يک از آن دو حکم شمرده شود و آن، عبارت است از:
حکمى که در روز قيامت در بين بندگانش در آنچه اختلاف مى کردند، مى راند، و آن اين است که: در آن روز، حق را آشکار و اظهار مى کند، به طورى که اهل جمع، همه حق را ببينند و به عيان و يقين مشاهده کنند، تا در نتيجه آن هايى که در دنيا اهل حق بوده اند، در سايه ظهور آن رستگار، و از آثارش برخوردار گردند. و آن هايى که در دنيا در برابر حق استکبار مى ورزيدند، به خاطر استکبارشان و آثارى که در استکبارشان بود، شقى و بدبخت شوند.
و کلمۀ «حکم» در آيه شريفه: «فَاللّهُ يَحکُمُ بَينَهُم يَومَ القِيَامَةِ فِيمَا کَانُوا فِيهِ يَختَلِفُون»، به همين معناى سوم است، (که گفتيم هم ممکن است آن را معنايى غير آن دو معنا گرفت، و هم ممکن است آن را به وجهى يکى از مصاديق حکم تکوينى و به وجهى ديگر يکى از مصاديق حکم تکليفى شمرد).
اين را هم مى دانيم که اختلاف مردم در عقايد و اعمالشان، اختلافى است تشريعى که جز احکام تشريعى، چيز ديگرى نيست که اين اختلاف را از ميان بردارد. و اصلا اگر اختلاف نبود، قانون هم نبود. همچنان که آيه شريفه: «کَانَ النّاسُ أُمّةً وَاحِدَة فَبَعَثَ اللّهُ النّبِيّينَ مُبَشّرِينَ وَ مُنذِرِينَ وَ أنزَلَ مَعَهُمُ الکِتَابَ بِالحَقّ لِيَحکُمَ بَينَ النّاسِ فِيمَا اختَلَفُوا فِيهِ وَ مَا اختَلَفَ فِيهِ إلّا الّذِينَ أُوتُوهُ مِن بَعدِ مَا جَائَتهُمُ البَيّنَاتُ بَغياً بَينَهُم فَهَدَى اللّهُ الّذِينَ آمَنُوا لِمَا اختَلَفُوا فِيهِ مِنَ الحَقّ بِإذنِهِ» بدان اشاره مى کند.
پس روشن شد که حکم تشريعى و حق قانونگذارى، تنها از آنِ خداى سبحان است، و تنها ولىّ در اين حکم، اوست. پس واجب است تنها او را «ولىّ» خود بگيرند و تنها او را بپرستند و به آنچه او نازل کرده، متدين گردند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۰
نظرات مفسّران در تفسیر آیه: «و مَا اختَلَفتُم...»
و اين است معناى جمله: «وَ مَا اختَلَفتُم فِيهِ مِن شَئٍ فَحُکمُهُ إلَى اللّه». و حاصل اين حجت - که گفتيم حجت چهارم است - اين است که:
آن «ولىّ» که پرستيده مى شود و به دين او متدين مى شوند، بايد کسى باشد که بتواند اختلافى که در بين پرستندگانش پيدا مى شود، برطرف سازد، و آنچه از شؤون اجتماع آنان به فساد گراييده، اصلاح کند، و ايشان را به وسيلۀ قانون - که همان دين است - به سوى سعادت زندگى دائمى سوق دهد. و حکم در اين مورد اختصاص به خداى تعالى دارد. پس لازم است که تنها او به عنوان «ولىّ» اتخاذ شود و نه ديگرى.
مفسران در تفسير جملۀ «وَ مَا اختَلَفتُم فِيهِ مِن شَئٍ فَحُکمُهُ إلَى اللّه» تفسيرهايى ديگر دارند.
بعضى گفته اند: اين جمله، حکايت کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است که به مؤمنان خطاب کرد و فرمود: در هر امرى که کفار، يعنى اهل کتاب و مشرکان، با شما اختلاف مى کنند، آن ها چيزى مى گويند و شما چيزى ديگر، حکم آن امر واگذار به خداست و آن، اين است که مؤمنان را که حق به جانب ايشان است، پاداش، و مبطلين را عقاب مى کند - اين قول را صاحب تفسير «کشاف» ذکر کرده است.
بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که هر اختلاف و نزاعى که مى کنيد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را در آن حَکَم قرار دهيد، و داورى ديگران را بر داورى آن جناب مقدّم نداريد. و در حقيقت، اين جمله مطلبى را بيان مى کند که آيه شريفه: «فَإن تَنَازَعتُم فِى شَئٍ فَرُدُّوهُ إلَى اللّه وَ الرَّسُول» بدان اشاره مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۱
بعضى ديگر گفته اند: در تأويل هر آيه اگر اختلاف کرديد، و آيه برايتان مشتبه شد، در بيان آن به آيات محکم کتاب خدا و به ظاهر کلمات رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مراجعه کنيد.
بعضى ديگر گفته اند: معنايش اين است که در هر مسأله از مسائل علوم، اگر اختلافى برايتان پيش آمد که هيچ ارتباطى با وظایف و تکاليف شما نداشت، و راهى هم براى به دست آوردن حق مطلب نداشتيد، بگوييد «خدا داناتر است». مثلا وقتى در مسأله روح (جان) پرسيده بودند که «روح چيست»؟ همين دستور به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» داده شد: «وَ يَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِن أمرِ رَبّى»، و آيه مورد بحث به اعتراف همه صاحبان اقوالى که گذشت، کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است. حال يا قرآن آن را از آن جناب حکايت کرده، و يا کلمۀ «قُل» در ابتداى آن در تقدير است، و تقديرش: «قُل وَ مَا اختَلَفتُم...» است.
و خواننده عزيز، اگر در سياق آيات مورد بحث دقت کند، و سپس به مطالب ما برگردد و در آن نظر کند، هيچ شکى برايش نمى ماند که اقوال مذکور همه از درجۀ اعتبار ساقط است.
«ذَلِکُمُ اللَّهُ رَبّى عَلَيْهِ تَوَکّلْتُ وَ إِلَيْهِ أُنِيبُ»:
اين جمله، حکايت کلام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است که مى فرمايد: اين است «اللّه» که پروردگار من است، من بر او توکل مى کنم و به سويش بر مى گردم. و کلمۀ «ذَلِکُم» اشاره است به همان حجت هايى که در اين دو آيه بر اين معنا اقامه شد، که بر خلق واجب است تنها خدا را «ولىّ» خود بدانند، و لازمۀ ولايت خدا، ربوبيت او نيز هست.
بعد از آن که اين حجت ها اقامه شد، رسول گرامى خود را دستور مى دهد که در ميان مردم اعلام کند: «من خودم، تنها خداى را «ولىّ» خود مى دانم، و به ربوبيت او - يعنى مالکيت تدبيرى براى او - اعتراف مى کنم». آنگاه دنبالش به آثار آن تصريح کرده، مى فرمايد: «عَلَيهِ تَوَکّلتُ وَ إلَيهِ أُنِيبُ».
آرى، اثر يکتاپرستى و ولىّ نگرفتن غير خدا، يکى اين است که بر او توکل کنند. و اثر ديگرش، اين است که همواره به او رجوع مى کنند. چون گفتيم منظور از اين ولايت، ولايت ربوبيت است، و اين ولايت، به دو نظام مربوط مى شود: يکى به «نظام تکوين»، به اين که امور تکوين را تدبير نموده، و اسباب و مسبّبات را طورى تنظيم کند که نتيجه اش، پديد آمدن فلان موجود و بقاء آن و نيز مقدّرات آن باشد. و يکى ديگر، به «نظام تشريع»، يعنى تدبير اعمال انسان ها به اين که قوانينى و احکامى مقرر کند که اگر انسان ها، رفتار خود را در طول زندگى با آن قوانين تطبيق دهند، آن قوانين ايشان را به کمال سعادتشان برساند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲
و معلوم است کسى که خداى را به تنهايى «ولىّ» خود مى گيرد، هم در ناحيۀ تکوين و هم در ناحيۀ تشريع، امر تدبير خود را مستند به او مى داند، و در هر دو ناحيه، او را مرجع خود مى داند. در ناحيه تکوين، از تمامى اسباب ظاهرى منقطع گشته، و به هيچ سببى رکون و اعتماد نمى کند. چون خدا را يگانه سببى مى داند که شکست ناپذير است و سببيّت هر سببى از او است، و اين همان توکل است.
و در ناحيه تشريع هم، در هر واقعه اى که در طول زندگى با آن روبرو مى شود، به حکم خدا رجوع مى کند، و اين همان «انابه» است. پس معلوم شد که چگونه جمله «عَلَيهِ تَوَکّلتُ» و جمله «وَ إلَيهِ أُنِيبُ»، دو اثر از آثار جملۀ «ذَلِکُمُ اللّهُ رَبّى» است. و معنايش اين است که: من به خاطر آن که غير از خدا، ربّ و ولىّ تدبيرى ندارم، لاجرم در همه امور زندگی ام، به او رجوع مى کنم. هم در تکوين و هم در تشريع.
دلایل انحصار ربوبيّت، در خداوند سبحان
«فَاطِرُ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ ...»:
بعد از آن که تصريح کرد به اين که خداى تعالى، ربّ او است، چون حجت ها بر انحصار ولايت در او اقامه شد، اينک به دنبالش در اين آيه و آيه بعدش، اقامه حجت مى کند بر اين که ربوبيت هم منحصر در او است.
و خلاصۀ حجت مذکور اين است که: خداى تعالى (به اعتراف خود شما مشرکان)، پديد آرندۀ موجودات و فاطر آن ها است. يعنى موجودات را او از کتم عدم بيرون مى آورد و شما را نر و ماده خلق کرد، و از اين راه، عدد شما را بسيار کرد. و همچنين حيوانات را نيز نر و ماده آفريد، و از اين طريق آن ها را تکثير نمود، تا شما (نسل به نسل)، از آن حيوانات استفاده کنيد، و اين، هم خلقت است و هم تدبير.
و نيز، او «سميع» است. يعنى آنچه از حوائج که مخلوقاتش دارند و (به دل و يا زبان سر از خدا) مى خواهند، مى شنود. و هر حاجتى که دارند، البته به مقدارى که استحقاق دارند، بر مى آورد.
و نيز، او «بصير» است. يعنى هر عملى که خلق انجام دهد، مى بيند و بر طبق اعمالشان جزايشان مى دهد. و او، کسى است که تمامى کليدهاى خزائن آسمان ها و زمين را مالک است. خزينه هايى که خواص و آثار همه موجودات در آن ذخيره مى شود، و با ظهور آن خواص و آثار، ترکيب اين نظام عالَم محسوس صورت مى گيرد.
و نيز، او است کسى که رزق روزى خواران را مى دهد، و به مقتضاى علمش، آن را کم و زياد مى کند، و همۀ اين ها، همان تدبير است. پس خدا، «ربّ» و «مدبّر» امور است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳
پس معناى جملۀ «فَاطِرُ السَّماوَاتِ وَ الأرض»، اين شد که: او، پديد آرندۀ موجودات از کتم عدم است، آن هم بر اساس ابداع.
و معناى جملۀ «جَعَلَ لَکُم مِن أنفُسِکُم أزوَاجاً»، اين شد که: او، شما را نر و ماده آفريد تا با ازدواج، مسأله توالد و تناسل و زياد شدن افراد صورت بگيرد. و معناى جملۀ «وَ مِنَ الأنعَامِ أزوَاجاً»، اين شد که: چارپايان را هم نر و ماده آفريد. «يَذرَؤُکُم فِيهِ». يعنى: در اين قرار دادن، نسل شما را زياد مى کند. و خطاب در جملۀ «يَذرَؤُکُم»، هم به انسان است و هم به حيوان. و ضمير «کُم» را که مخصوص عقلاء است - به گفته زمخشرى - از اين جهت به همه برگردانيده، که جانب انسان ها را غلبه داده.
«لَيسَ کَمِثلِهِ شَئٌ» - يعنى مثل خدا چيزى نيست. در نتيجه، حرف «کاف»، زائد است که تنها به منظور تأکيد آمده، و نظائر آن در کلام عرب بسيار است.
«وَ هُوَ السّمِيعُ البَصِيرُ» - يعنى حاجت ها و مسألت هايى را که خلق از او دارند، مى شنود، و اعمال آن ها را مى بيند. همچنان که درباره مسألت خلق فرموده: «يَسئَلُهُ مَن فِى السّمَاوَاتِ وَ الأرض». و درباره استجابت مسألت آن ها فرموده: «وَ آتَاکُم مِن کُلّ مَا سَألتُمُوهُ». و درباره بينايى اش به اعمال خلق فرموده: «وَ اللّهُ بِمَا تَعمَلُونَ بَصِيرٌ».
«لَهُ مَقَالِيدُ السَّمَاوَاتِ وَ الاَرْضِ ...»:
کلمۀ «مَقَالِيد»، به معناى مفاتيح (کليدها) است، و اثبات مقاليد براى آسمان ها و زمين دلالت دارد بر اين که: آسمان ها و زمين، گنجينه هايى هستند براى آنچه که در عالَم به ظهور مى رسد، و آنچه از حوادث و آثار وجودى که به وقوع مى پيوندد.
«يَبسُطُ الرِّزقَ لِمَن يَشَاءُ وَ يَقدِرُ» - بسط دادن رزق، به معناى توسعه آن است، و «قدر رزق»، به معناى تضييق آن مى باشد. و کلمۀ «رزق»، به معناى هر چيزى است که بقاء روزى خوار بدان ادامه يابد، و حوائجش را برآورد تا هستى اش استمرار يابد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴
و اگر در آخر اين فصل، جملۀ «إنّهُ بِکُلّ شَئٍ عَلِيمٌ» را آورد، براى اين است که اشاره کند به اين که مسأله رزق و وسعت و تنگى آن، بى حساب و از روى جهل گزاف نيست، بلکه از روى علم است. چون خداى عالِم به هر چيز، مى داند که به هر روزى خوارى چه رزقى بدهد، و چقدر بدهد، آن قدر که حال او اقتضاء کند. و آن رزقى را بدهد که حال رزق اقتضاء دارد به آن روزى خوار برسد. و نه تنها حال رزق و روزى خوار را در نظر دارد، بلکه اوضاع و احوال خارجى را هم که ارتباطى با رزق و روزى خوار دارند، در نظر مى گيرد و اين، همان «حکمت» است. پس خدا اگر رزق کسى را فراخ و بر کسى ديگر را تنگ مى گيرد، حکمتش آن را اقتضاء مى کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۵
آيات ۱۳ - ۱۶ سوره شورى
شرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْک وَ مَا وَصّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى أَنْ أَقِيمُوا الدِّينَ وَ لا تَتَفَرَّقُوا فِيهِ کَبُرَ عَلى الْمُشرِکِينَ مَا تَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ اللَّهُ يَجْتَبى إِلَيْهِ مَن يَشاءُ وَ يَهْدِى إِلَيْهِ مَن يُنِيبُ (۱۳)
وَ مَا تَفَرَّقُوا إِلا مِن بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْيَا بَيْنهُمْ وَ لَوْلا کلِمَةٌ سبَقَت مِن رَّبِّک إِلى أَجَلٍ مُّسمًّى لَّقُضىَ بَيْنهُمْ وَ إِنَّ الَّذِينَ أُورِثُوا الْکِتَاب مِن بَعْدِهِمْ لَفِى شکٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ(۱۴)
فَلِذَلِک فَادْعُ وَ استَقِمْ کمَا أُمِرْتَ وَ لا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَ قُلْ ءَامَنت بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن کتَابٍ وَ أُمِرْت لاَعْدِلَ بَيْنَکُمُ اللَّهُ رَبُّنَا وَ رَبُّکُمْ لَنَا أَعْمَالُنَا وَ لَکُمْ أَعْمَالُکمْ لا حُجَّةَ بَيْنَنَا وَ بَيْنَکُمُ اللَّهُ يجْمَعُ بَيْنَنَا وَ إِلَيْهِ الْمَصِيرُ(۱۵)
وَ الَّذِينَ يُحَاجُّونَ فى اللَّهِ مِن بَعْدِ مَا استُجِيب لَهُ حُجَّتُهُمْ دَاحِضةٌ عِندَ رَبهِمْ وَ عَلَيهِمْ غَضبٌ وَ لَهُمْ عَذَابٌ شدِيدٌ(۱۶)
«ترجمه آیات»
برايتان از دين، همان را تشريع کرد که نوح را بدان توصيه فرمود، و آنچه ما به تو وحى کرديم و به ابراهيم و موسى و عيسى توصيه نموديم اين بود که دين را بپا بداريد، و در آن تفرقه نيندازيد. آنچه که شما مشرکان را به سويش دعوت مى کنيد، بر آنان گران مى آيد، و اين خدا است که هر کس را بخواهد، براى تقرب به درگاه خود بر مى گزيند، و کسانى را به سوى خود هدايت مى کند، که همواره در امور به او مراجعه نمايند(۱۳).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۶
در دين تفرقه نکردند، مگر بعد از آن که به حقانيت دين يقين داشتند، و حسدى که به يکديگر مى ورزيدند، وادارشان کرد تفرقه کنند، و اگر حکم ازلى خدا بر اين قرار نگرفته بود که تا مدتى معين زنده بمانند، کارشان را يکسره مى کرديم، چون اينان که با علم به حقانيت، آن را انکار کردند، باعث شدند نسل هاى بعدى درباره آن در شکى عميق قرار گيرند(۱۴).
و به همين جهت تو دعوت کن، و همان طور که مأمور شده اى، استقامت بورز، و دنبال هواهاى آنان مرو، و بگو من خود به آنچه خدا از کتاب نازل کرده، ايمان دارم و مأمور شده ام بين شما عدالت برقرار کنم، پروردگار ما و شما، همان اللّه است، نتيجۀ اعمال ما عايد خودِ ما مى شود، و از شما هم عايد خودتان، هيچ حجتى بين ما و شما نيست، خدا بين ما جمع مى کند، و بازگشت به سوى او است(۱۵).
و کسانى که عليه ربوبيت خدا احتجاج مى کنند، بعد از آن که مردم آن را پذيرفتند، حجتشان نزد پروردگارشان باطل است، و غضبى شامل حال آنان است و عذابى شديد دارند(۱۶).
«بیان آیات»
اين آيات، فصل سوم از آياتى است که وحى الهى را تعريف مى کند. فصل اول، درباره خود وحى بود. و فصل دوم، در باره اثرش. و اين فصل، آن را از نظر مفاد و محتوا تعريف مى کند.
و محتواى «وحى»، عبارت است از دين الهىِ واحدى که بايد تمامى ابناء بشر به آن يک دين بگروند، و آن را سنت و روش زندگى خود و راه به سوى سعادت خود بگيرند.
البته در اين فصل به مناسبت، اين را نيز بيان مى کند که شريعت محمدى، جامع ترين شرايعى است که از ناحيه خدا نازل شده، و نيز اختلاف هايى که در اين دين واحد پيدا شده، از ناحيه وحى آسمانى نيست، بلکه از ناحيه ستمکارى و ياغىگری هايى است که عده اى با علم و اطلاع در دين خدا به راه انداختند. و نيز در آيات اين فصل، فواید ديگرى است که در ضمن به آن ها اشاره شده.
«شرَعَ لَکُم مِّنَ الدِّينِ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً وَ الَّذِى أَوْحَيْنَا إِلَيْک وَ مَا وَصّيْنَا بِهِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسى وَ عِيسى»:
وقتى گفته مى شود: فلانى «شَرَعَ الطّرِيق»، معنايش اين است که: راه را هموار، و از بیراهه متمايز کرد. راغب مى گويد: کلمه «وصيت»، به معناى آن است که دستورالعملى را همراه با اندرز و پند به کسى بدهى تا مطابق آن عمل کند. و ريشۀ اين کلمه، از اين قول عرب گرفته شده که مى گويد: «أرض واصية». يعنى زمينى که در اثر کثرت، گياهانش به هم متصل است.
و در معناى آن، دلالتى بر اهميت بدان هست، چون هر سفارشى را «وصيت» نمى نامند، بلکه تنها در موردى به کار مى برند که براى وصيت کننده، اهميت داشته و مورد عنايتش باشد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۷
پس معناى اين که فرمود: «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّينِ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً» اين است که: خداى تعالى بيان کرد و روشن ساخت براى شما از دين - که سنّت زندگى است - همان را که قبلا با کمال اعتناء و اهميت براى نوح بيان کرده بود. و از اين معنا به خوبى بر مى آيد که خطاب در آيه، به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و امت اوست، و اين که مراد از آنچه به نوح وصيت کرده، همان شريعت نوح «عليه السلام» است.
«وَ الّذِى أوحَينَا إلَيکَ» - در اين جمله، بين نوح و رسول خدا «عليهما السلام» مقابله واقع شده و ظاهر اين مقابله، مى رساند که مراد از آنچه به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» وحى شده، معارف و احکامى است که مخصوص شريعت او است. و اگر نام آن را «إيحاء» نهاده و فرموده: «أوحَينَا إلَيکَ»، ولى درباره شريعت نوح و ابراهيم «عليهما السلام» اين تعبير را نياورده، بلکه تعبير به «وصيت» کرده، براى اين است که وصيت - همان طور که گفتيم - در جايى به کار مى رود که بخواهيم از بين چند چيز به آنچه که مورد اهميت و اعتنا ماست، سفارش کنيم. و اين، درباره شريعت نوح و ابراهيم - که چند حکم بيشتر نبود - صادق است. چون در آن شريعت، تنها به مسائلى که خيلى مورد اهميت بوده، سفارش شده، ولى درباره شريعت اسلام صادق نيست. چون اين شريعت، همه چيز را شامل است. هم مسائل مهم را متعرض است، و هم غير آن را. ولى در آن دو شريعت ديگر، تنها احکامى سفارش شده بود که مهمترين حکم و مناسب ترين آن ها به حال امت ها و به مقدار استعداد آنان بود.
التفاتى که در جملۀ «وَ الّذِى أوحَينَا» از غيبت به تکلم مع الغير به کار رفته، براى اين است که بر عظمت خدا دلالت کند، چون عظماء و بزرگان هميشه از جانب خودشان و خدمتگزاران و پيروانشان سخن مى گويند. (و به: «ما چنين کرديم و چنان مى کنيم»، تعبير مى آورند).
«وَ مَا وَصِينَا بِهِ إبرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى» - اين جمله عطف است بر جمله «وَ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً». و مراد از آن، شريعت هايى است که براى هر يک از نامبردگان در آيه تشريع کرده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۸
و ترتيبى که در بردن نام اين پيامبران گرامى به کار رفته، ترتيب ذکرى است، ليکن مطابق با ترتيب زمانى، چون اول نوح بود، بعد ابراهيم، و بعد از آن موسى و سپس عيسى «عليهم السلام». و اگر نام رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را مقدّم بر سايرين ذکر کرد، به منظور شرافت و برترى دادن بوده، همچنان که اين نکته در آيه «وَ إذ أخَذنَا مِنَ النّبِيّينَ مِيثَاقَهُم وَ مِنکَ وَ مِن نُوحٍ وَ إبرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى ابنِ مَريَم» نيز، به چشم مى خورد. و اگر در آيه مورد بحث، اول نام شريعت نوح را برد، براى اين است که بفهماند قديمى ترين شريعت ها، شريعت نوح است که عهدى طولانى دارد.
نکاتى که از آيه: «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّین...» استفاده مى شود
* از این آیه شریفه، چند نکته استفاده می شود:
۱ - سياق آيه بدان جهت که سياق منت نهادن است - مخصوصا با در نظر داشتن ذيل آن، و نيز با در نظر داشتن آيه بعد از آن - اين معنا را افاده مى کند که: شريعت محمّدى، جامع همه شريعت هاى گذشته است. و خواننده عزيز خيال نکند که جامع بودن اين شريعت با آيه «لِکُلٍّ جَعَلنَا مِنکُم شِرعَةً وَ مِنهَاجاً» منافات دارد. چون خاص بودن يک شريعت، با جامعيت آن منافات ندارد.
۲ - شرايع الهى و آن اديانى که مستند به وحى هستند، تنها همين شرايع مذکور در آيه اند. يعنى شريعت نوح و ابراهيم و موسى و عيسى و محمّد «صلوات اللّه عليهم». چون اگر شريعت ديگرى مى بود، بايد در اين مقام - که مقام بيان جامعيت شريعت اسلام است - نام برده مى شد.
و لازمه اين نکته آن است که: اولاً قبل از نوح، شريعتى يعنى قوانين حاکمه اى در جوامع بشرى آن روز وجود نداشته، تا در رفع اختلافات اجتماعى که پيش مى آمده، به کار رود. و ما در تفسير آيه «کَانَ النّاسُ أُمّةً وَاحِدَة فَبَعَثَ اللّهُ النّبِيّين...»، مقدارى در اين باره صحبت کرديم.
و ثانياً، انبيايى که بعد از نوح «عليه السلام» و تا زمان ابراهيم «عليه السلام» مبعوث شدند، همه پيروِ شريعت نوح بوده اند، و انبيايى که بعد از ابراهيم و قبل از موسى مبعوث شده بودند، تابع و پيرو شريعت ابراهيم بودند، و انبياء بعد از موسى و قبل از عيسى، پيروِ شريعت موسى، و انبياء بعد از عيسى، تابع شريعت آن جناب بوده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۹
۳ - اين که انبياء صاحبان شريعت که قرآن کريم ايشان را «اُولواالعَزم» خوانده، تنها همين پنج نفرند. چون اگر پيغمبرِ «اُولوا العَزم» ديگرى مى بود، بايد در اين مقام - که مقام مقايسه شريعت اسلام با ساير شرايع است - نامش برده مى شد. پس اين پنج تن، بزرگان انبياء هستند، و آيه شريفه «وَ إذ أخَذنَا مِنَ النّبِيّينَ مِيثَاقَهُم وَ مِنکَ وَ مِن نُوحٍ وَ إبرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى بن مَريَم» نيز، مؤيّد اين استفاده هايى است که ما از آيه مورد بحث کرديم.
مقصود از اقامه دين و تفرقه نکردن در آن چیست؟
«أن أقِيمُوا الدّين وَ لا تَتَفَرّقُوا» - کلمه «أن» در اين جمله تفسيرى است. و معناى «اقامه دين»، حفظ آن است به اين که پيروى اش کنند و به احکامش عمل نمايند. و الف و لام در کلمه «الدين»، الف و لام عهد است. يعنى آنچه به همه انبياء نامبرده وصيت و وحى کرده بوديم، اين بود که اين دينى که براى شما تشريع شده، پيروى کنيد و در آن تفرقه ننماييد، و وحدت آن را حفظ نموده، در آن اختلاف نکنيد.
بعد از آن که تشريع دين براى نامبردگان به معناى اين بود که همه را به پيروى و عمل به دين دعوت کند، و اين که در آن اختلاف نکنند، در جمله مورد بحث، همين را به «اقامۀ دين» تفسير نموده، و اين که در دين خدا متفرق نشوند. در نتيجه حاصل معناى جمله اين مى شود:
بر همۀ مردم واجب است دين خدا را به طور کامل به پا دارند، و در انجام اين وظيفه تبعيض قائل نشوند، که پاره اى از احکام دين را به پا بدارند، و پاره اى را رها کنند. و «اقامه کردن دين»، عبارت است از اين که: به تمامى آنچه که خدا نازل کرده و عمل بدان را واجب نموده، ايمان بياورند.
و مجموع شرايعى که خدا بر انبياء نازل کرده، يک دين است که بايد اقامه شود، و در آن ايجاد تفرقه نکنند. چون پاره اى از احکام الهى است که در همه اديان بوده، و معلوم است که چنين احکامى، مادام که بشر عاقل و مکلفى در دنيا باقى باشد، آن احکام هم باقى است، و وجوب اقامۀ آن واضح است. و پاره اى ديگر هست که در شرايع قبلى بوده و در شريعت بعدى نسخ شده، اين گونه احکام در حقيقت عمر کوتاهى داشته، و مخصوص طايفه اى از مردم و در زمان خاصى بوده، و معناى نسخ شدن آن، آشکار شدن آخرين روز عمر آن احکام است، نه اين که معناى نسخ شدنش اين باشد که آن احکام باطل شده.
پس حکم نسخ شده هم، تا ابد حق است. چيزى که هست، مخصوص طايفه معينى و زمان معينى بوده، و بايد آن طايفه و اهل آن زمان، هم ايمان به آن حکم داشته باشند، و هم به آن عمل کرده باشند. و اما بر ديگران واجب است تنها به آن ايمان داشته باشند و بس، و ديگر واجب نيست که به آن عمل هم بکنند. و معناى اقامۀ اين احکام همين است که قبولش داشته باشند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۴۰
پس با اين بيان روشن گرديد که امر به «اقامه دين» و تفرقه نکردن در آن، در جملۀ «أن أقِيمُوا الدّين وَ لَا تَتَفَرّقُوا فِيهِ»، به اطلاقش باقى است، و شامل همۀ مردم، در همۀ زمان ها مى باشد.
و نيز روشن گرديد: اين که جمعى از مفسران، آيه را مخصوص احکام مشترک بين همه شرايع دانسته اند، (و گفته اند شامل احکام مختص به هر شريعت نمى شود، چون اين گونه احکام به اختلاف امت ها، مختلف مى شود، و هر امتى بر حسب احوال و مصالح خودش احکامى داشته، و معنا ندارد که امت هاى بعدى هم، آن احکام را اقامه کنند) صحيح نيست.
چون گفتيم: جملۀ «أن أقِيمُوا الدّين وَ لَا تَتَفَرّقُوا فِيه» مطلق است، و جهت ندارد ما اطلاق آن را تقييد کنيم. و اگر اين طور بود که آنان گفته اند، بايد امر به «اقامه دين»، مخصوص باشد به اصول سه گانه دين. يعنى توحيد، نبوت و معاد، و بقيه احکام را اصلا شامل نشود. چون حتى يک حکم فرعى هم سراغ نداريم که با همه خصوصياتش در تمامى شرايع وجود داشته باشد، و اين معنا با سياق آيه «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّينِ مَا وَصّى بِهِ...» سازگار نيست. و همچنين با آيه «وَ إنّ هذِهِ أُمّتُکُم أُمّةً وَاحِدَة وَ أنَا رَبُّکُم فَاتّقُونِ فَتَقَطّعُوا أمرَهُم بَينَهُم زُبُراً»، و آيه شريفه «إنّ الدّينَ عِندَ اللّه الإسلَام وَ مَا اختَلَفَ الّذِينَ أُوتُوا الکِتَابَ إلّا مِن بَعدِ مَا جَاءَهُمُ العِلمُ بَغياً بَينَهُم».
«کَبُرَ عَلَى المُشرِکِينَ مَا تَدعُوهُم إلَيه» - مراد از جملۀ «مَا تَدعُوهُم إلَيه: آنچه ايشان را بدان مى خوانى»، دين توحيد است که پيامبر عظيم الشأن اسلام، مردم را بدان دعوت مى کرد، نه اصل توحيد فقط. به شهادت آيه بعدى که مى فرمايد: اهل کتاب در دين توحيد اختلاف به راه انداختند. و مراد از اين که فرمود: «کَبُرَ عَلَى المُشرِکِين»، اين است که: پذيرفتن دين توحيد بر مشرکان گران آمد.
رده:تفسیر المیزان