المیزان جلد۱۸ بخش۲۶
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۷
آيات ۲۹ - ۳۵ سوره احقاف
وَ إِذْ صَرَفْنَا إِلَيْک نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَستَمِعُونَ الْقُرْآنَ فَلَمَّا حَضرُوهُ قَالُوا أَنصِتُوا فَلَمَّا قُضىَ وَلَّوْا إِلى قَوْمِهِم مُّنذِرِينَ(۲۹)
قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سمِعْنَا کتَاباً أُنزِلَ مِن بَعْدِ مُوسى مُصدِّقاً لِّمَا بَينَ يَدَيْهِ يهْدِى إِلى الْحَقِّ وَ إِلى طرِيقٍ مُّستَقِيمٍ(۳۰)
يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِىَ اللَّهِ وَ ءَامِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ وَ يُجِرْکُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ(۳۱)
وَ مَن لا يُجِب دَاعِىَ اللَّهِ فَلَيْس بِمُعْجِزٍ فى الاَرْضِ وَ لَيْس لَهُ مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءُ أُولَئک فى ضلَالٍ مُّبِينٍ(۳۲)
أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِى خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ لَمْ يَعْىَ بخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ عَلى أَن يُحْيِىَ الْمَوْتى بَلى إِنَّهُ عَلى کُلِّ شَئٍ قَدِيرٌ(۳۳)
وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ کَفَرُوا عَلى النَّارِ أَ لَيْس هَذَا بِالْحَقِّ قَالُوا بَلى وَ رَبِّنَا قَالَ فَذُوقُوا الْعَذَاب بِمَا کُنتُمْ تَکْفُرُونَ(۳۴)
فَاصبرْ کَمَا صبرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَستَعْجِل لهَُّمْ کَأَنهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلّا سَاعَةً مِن نهَارِ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَک إلّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ(۳۵)
«ترجمه آيات»
و به ياد آر، آن زمان را که عده اى از افراد جن را به سوى تو متوجه کرديم، تا صداى تلاوت قرآن را بشنوند. همين که در آن مجلس حاضر شدند، به يکديگر گفتند: خاموش باشيد، ببينيم چه مى گويد، و چون تمام شد، به سوى قوم خود برگشتند و به انذار آنان پرداختند (۲۹).
خطاب به قوم خود گفتند: ما کتابى را به گوش خود شنيديم که بعد از حضرت موسى نازل شده و کتب آسمانى قبل را تصديق مى نمايد و به سوى حق و طريق مستقيم، هدايت مى کند (۳۰).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۸
اى قوم ما، دعوت اين داعى به سوى خدا را بپذيريد و به وى ايمان آوريد، تا خداوند گناهانتان را بيامرزد و از عذابى دردناک پناهتان دهد (۳۱).
و بدانيد که اگر کسى دعوت داعى به سوى خدا را اجابت نکند، نمى تواند خداى را در زمين عاجز کند و به جز خدا، هيچ ولىّ و سرپرستى ندارد و چنين کسانى در ضلالتى آشکارند (۳۲).
آيا فکر نمى کنند خدايى که آسمان ها و زمين را بيافريد و در خلقت آن ها خسته نشد، مى تواند مُردگان را زنده کند؟ بله مى تواند، چون او به هر چيزى قادر است (۳۳).
و روزى که کفار بر آتش عرضه مى شوند (به ايشان گفته مى شود:) آيا اين که مى بينيد، وعده اش حق نبود؟ مى گويند: بله، به پروردگارمان سوگند. خطاب مى رسد: پس بچشيد عذاب را، به کيفر کفرى که مى ورزيديد (۳۴).
پس تو (اى پيامبر) در برابر تکذيب قومت صبر کن، آن چنان که پيامبران اولواالعزم صبر کردند و در نفرين آنان عجله مکن، براى اين که آن قدر وعدۀ خدا نزديک است، که وقتى مى رسد، به نظرشان مى آيد که گويا بيش از يک ساعت از روز در دنيا نزيسته اند، و اين قرآن، بلاغ است، و آيا به جز مردم تبهکار کسى هلاک مى شود؟ (۳۵)
شنیدن آیاتی از قرآن توسط عده اى از جنّیان و ایمان آنان به پیامبر«ص»
«بیان آيات»
اين آيات، داستان دومى را بعد از داستان قوم عاد بيان مى کند، تا امت اسلام از آن عبرت گيرد، اگر بگيرد. و در اين آيات، به مشرکان طعنه مى زند که چگونه به آن جناب و به کتابى که بر او نازل شده، کفر ورزيدند، با اين که کتاب مزبور، به زبان خود آنان نازل شده، و خوب مى دانند آيتى معجزه است، و با اين حال آن را از نوع کتاب هاى بشرى معرفى مى کنند، و به آن کتاب ها تشبيه مى نمايند، و با اين که «جنّ»، وقتى بدان گوش فرا دادند، ايمان آوردند، و به سوى قوم خود برگشتند، تا آنان را هم انذار کنند.
«وَ إِذْ صَرَفْنَا إِلَيْک نَفَراً مِنَ الْجِنِّ يَستَمِعُونَ الْقُرْآنَ...»:
کلمه «صرف» که فعل «صَرَفنَا»، ماضى آن است، به معناى برگرداندن چيزى از حالى به حالى ديگر، يا از جايى به جايى ديگر است. و کلمه «نَفَر» - به طورى که راغب گفته - به معناى عده اى از رجال است که کوچ کردن برايشان ممکن باشد. و اين کلمه، اسم جمع است که بر بالاتر از سه مرد يا زن اطلاق مى شود. چه از جنس آدمى باشند، و چه از جنس جنّ. همچنان که در آيه مورد بحث، در جنّ استعمال شده است. و جمله «يَستَمِعُونَ القُرآن»، صفت است براى کلمه «نَفَر»، و معناى آيه چنين است: به ياد آر، آن زمان را که ما عده اى از جنّ را متوجه به سوى تو کرديم، عده اى که مى شنيدند قرآن را.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۲۹
«فَلَمّا حَضَرُوهُ قَالوُا أنصِتُوا» - ضمير در «حَضَرُوهُ» به قرآن بر مى گردد. البته قرآن به معناى حدثى، يعنى قرائت قرآن. و کلمه «إنصات»، که مصدر «أنصِتوُا» است، به معناى سکوت براى گوش دادن است. و معناى جمله، اين است که: وقتى حاضر شدند در جايى که قرآن تلاوت مى شد، به يکديگر گفتند: ساکت باشيد، تا آن طور که بايد، خوب بشنويم.
«فَلَمّا قَُضِىَ وَلّوا إلَى قَومِهِم مُنذِرِين» - ضمير در «قُضِىَ» به قرآن بر مى گردد، البته به اعتبار قرائت آن. و «توليه» که مصدر «وَلّوا» است، به معناى برگشتن است. و کلمه «مُنذِرِين»، حال از ضمير جمع در کلمه «وَلّوا» است. و معنايش اين است که: وقتى قرائت قرآن تمام شد و پيامبر از آن فارغ گشت، به سوى قوم خود برگشتند، در حالى که بيم رسان ايشان از عذاب خدا بودند.
«قَالُوا يَا قَوْمَنَا إِنَّا سمِعْنَا کتَاباً أُنزِلَ مِن بَعْدِ مُوسى مُصدِّقاً لِمَا بَينَ يَدَيْهِ ...»:
اين جمله، حکايت دعوت جنّيان است در برابر قومشان، که ايشان را به اسلام مى خواندند و انذار مى کردند. و مراد از کتاب نازل بعد از موسى، قرآن کريم است. و اين کلام، إشعار و بلکه دلالت دارد بر اين که جنّيان مذکور، مؤمن به دين موسى «عليه السلام» و کتاب آن جناب بوده اند. و مراد از اين که فرمود: «مُصَدّقاً لِمَا بَينَ يَدَيه»، اين است که قرآن، تورات و يا همۀ کتاب هاى قبل را تصديق مى کند.
«يَهدِى إلَى الحَقّ وَ إلَى طَرِيقٍ مُستُقِيم» - يعنى: کتاب آسمانى قرآن، پيروان خود را به سوى صراط حق و طريق مستقيم هدايت مى کند. رهروان اين طريقه از حق منحرف نمى شوند، نه در عقاید و نه در عمل.
«يَا قَوْمَنَا أَجِيبُوا دَاعِىَ اللَّهِ وَ ءَامِنُوا بِهِ يَغْفِرْ لَکُم مِّن ذُنُوبِکُمْ وَ يُجِرْکُم مِنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ»:
منظور از «دَاعِىَ اللّه»، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، همچنان که در جاى ديگر قرآن فرموده: «قُل هَذِهِ سَبِيلِى أدعُوا إلَى اللّهِ عَلى بَصِيرَة». ولى بعضى گفته اند: مراد از آن، همان آياتى است که از قرآن شنيدند، ولى اين احتمال بعيد است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۰
و ظاهرا کلمه «مِن» در جمله «مِن ذُنُوبِکُم»، براى تبعيض باشد، و منظور اين باشد که: ايمان بياوريد تا خدا بعضى از گناهان شما را - يعنى آن گناهانى که قبل از ايمان داشتيد - بيامرزد، همچنان که در جاى ديگر قرآن فرموده: «إن يَنتَهُوا يُغفَر لَهُم مَا قَد سَلَفَ».
بعضى ديگر گفته اند: مراد از اين بعض، گناهانى است که تنها جنبۀ حق اللّه داشته باشد، و اما آنچه جنبۀ حقوق الناس دارد، بخشوده نمى شود، و توبه بردار نيست. ولى اين تفسير، صحيح نيست. چون اسلام همه گناهان قبل را محو مى کند.
«وَ مَن لا يُجِب دَاعِىَ اللَّهِ فَلَيْسَ بِمُعْجِزٍ فى الاَرْضِ وَ لَيْس لَهُ مِن دُونِهِ أَوْلِيَاءُ ...»:
يعنى هر کس ايمان نياورد به داعى خدا، او نمى تواند خدا را در زمين به تنگ آورد، و به غير از خدا، اوليایى ندارد که ياری اش کنند، و در اين باب مددش برسانند. و خلاصه کلام اين که: کسى که داعى خدا را در دعوتش اجابت نکند، به خودش ظلم کرده و نمى تواند خدا را عاجز کند. نه خودش مستقلا مى تواند خدا را با اين سرکشی ها عاجز سازد، و نه به کمک و يارى ديگر اولياء خود، چون غير از خدا اوليایى ندارد. و اين معنا را با جمله «أولَئِکَ فِى ضَلالٍ مُبِين» تمام کرده است.
«أَوَ لَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ الَّذِى خَلَقَ السّمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ لَمْ يَعْىَ بخَلْقِهِنَّ بِقَادِرٍ ...»:
اين آيه و آيه بعدش تا آخر سوره متصل است به ماقبل که مى فرمود: «وَ يَومَ يُعرَضُ الّذِينَ کَفَرُوا عَلَى النّار أذهَبتُم...». و در اين آيات، مطالبى که در اين سوره مربوط به انذار مى شود، تتميم مى کند، و چيزى که انذار را تتميم مى کند - همان طور که در بيان گذشته گفتيم - مسأله معاد و رجوع به خداست.
و مراد از ديدن در جمله «أوَلَم يَرَوا»،علم با بصيرت است. و مصدر «عَى»، که کلمه «يَعىَ» از آن مشتق است، به معناى ناتوانى و تعب است، و البته به طورى که گفته اند، معناى اول (ناتوانى) فصيح تر است. و حرف «باء» در کلمه «بِقَادِرٍ»، زائد است و فقط به اين منظور آورده شده که جمله در موقعيتى قرار داشت که در آن شائبۀ نفى بود. گويا فرموده: «ألَيسَ اللّهُ بِقَادِرٍ: آيا خدا قادر نيست».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۱
و معناى آيه چنين است: آيا هنوز نفهميده اند که آن خدايى که آسمان ها و زمين را خلق کرد و از خلقت آن ها عاجز نشد - و يا خسته نگشت - قادر است که مُردگان را زنده کند؟ - چون خداى تعالى، مبدأ هستى و حيات هر چيز است. بله او قادر است، براى اين که او بر هر چيز قدير است. و ما اين برهان را در سابق، در چند مورد توضيح داده ايم.
«وَ يَوْمَ يُعْرَضُ الَّذِينَ کَفَرُوا عَلى النَّارِ أَلَيْس هَذَا بِالْحَقِّ ...»:
اين آيه، حجت مذکور در آيه قبلى را تأييد مى کند، و خبر مى دهد از آن سرنوشتى که به زودى منکران معاد در روز قيامت، بدان گرفتار مى شوند. و معناى آيه روشن است.
«فَاصبرْ کَمَا صَبرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَستَعْجِل لهَُّمْ ...»:
اين آيه تفريع و نتيجه گيرى از حقانيت معاد است، که هم حجت عقلى بر آن دلالت دارد، و هم خداى سبحان از آن خبر داده، و شک و ترديد را از آن نفى کرده است.
و معنايش اين است که: تو در برابر انکار اين کفار صبر کن، و از اين که به معاد ايمان نمى آورند، حوصله به خرج ده، همان طور که رسولان اولواالعزم چنين کردند، و در طلب عذاب براى آنان عجله مکن که به زودى، آن روز را با عذاب هايى که دارد، ديدار خواهند کرد. چون روز قيامت خيلى دور نيست، هرچند که اينان آن را دور مى پندارند.
«کَأنّهُم يَومَ يَرَونَ مَا يُوعَدُونَ لَم يَلبَثُوا إلّا سَاعَةً مِن نَهَارٍ» - اين آيه، نزديکى قيامت را به ايشان و به زندگى دنيايشان بيان مى کند. چون وقتى آن روز را مشاهده مى کنند و وعده هايى را که خدا از آن روز داده مى بينند، و آن عذاب هايى که برايشان آماده شده، مشاهده مى کنند، حالشان حال کسى است که گويا بيش از ساعتى از يک روز، در زمين درنگ نکرده اند.
«بَلاغٌ فَهَل يُهلَکُ إلّا القَومُ الفَاسِقُون» - يعنى اين قرآن با بيان هايى که دارد، تبليغى است از جانب خدا از طريق نبوت، و با اين حال آيا تصور دارد که با اين هلاکتى که او خبر داده، غير از فاسقان که از زىّ بندگى خارج اند، کسى ديگر هلاک شود.
در اين آيه، خداى سبحان، پيامبر گرامى اش را دستور مى دهد که صبر کند، همچنان که پيامبران اولواالعزم صبر کردند. و اين خود، اشاره به اين معنا است که او نيز از اولواالعزم است. پس بايد مانند آنان صبر کند.
معناى «أولواالعزم» و تعداد پیامبران اولواالعزم
معناى «عزم» در اين جا، يا صبر است، همچنان که بعضى از مفسران گفته اند، و به آيه: «وَ لَمَن صَبَرَ وَ غَفَرَ إنّ ذَلِکَ لَمِن عَزمِ الأُمُور» استشهاد کرده اند. و يا به معناى عزم بر وفاى به عهد است. عهدى که از انبياء گرفته شده، همچنان که آيه: «وَ لَقَد عَهِدنَا إلى آدَمَ مِن قَبلُ فَنَسِىَ وَ لَم نَجِد لَهُ عَزماً»، به آن اشاره دارد. و يا به معناى عزيمت، يعنى حکم و شريعت است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۲
و بنابر معناى سوم - که حق هم همان است و در روايات ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، به اين معنا تفسير شده - صاحبان حکم و شريعت پنج نفرند: نوح، ابراهيم، موسى، عيسى و محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم». براى اين که قرآن، صاحبان شريعت را همين پنج نفر دانسته، مى فرمايد: «شَرَعَ لَکُم مِنَ الدّينِ مَا وَصّى بِهِ نُوحاً وَ الّذِى أوحَينَا إلَيکَ وَ مَا وَصّينَا بِهِ إبرَاهِيمَ وَ مُوسَى وَ عِيسَى»، که تقريب و بيان معنايش گذشت.
و از پاره اى مفسران نقل شده که گفته اند: تمامى رسولان الهى اولواالعزم هستند، و قهرا کلمۀ «مِنَ الرُّسُل» را بيان «اُولواالعزم» گرفته اند.
و از بعضى ديگر نقل شده که گفته اند: اولواالعزم، هيجده رسولى است که نامشان در آيه ۸۳ تا آيه ۹۰ سوره «انعام» آمده. چون خداى تعالى، بعد از ذکر نام ايشان فرموده: «فَبِهُدَاهُمُ اقتَدِه: به هدايت آنان اقتداء کن».
ولى اين تفسير درست نيست. براى اين که خداى تعالى، بعد از شمردن نام آنان، از آباء و ذرّيات و برادران آن ها ياد کرده و فرموده: «وَ مِن آبَائِهِم وَ ذُرّيَاتِهِم وَ إخوَانِهِم»، و آنگاه جملۀ «فَبِهُدَاهُمُ اقتَدِه» را آورده. بله اگر اين جمله را بلافاصله بعد از ذکر نام آنان آورده بود، وجهى براى اين تفسير بود.
و از بعضى ديگر، نقل شده که گفته اند: انبياء اولواالعزم، نُه نفرند: نوح، ابراهيم، اسماعيل ذبيح، يعقوب، يوسف، ايّوب، موسى، داوود و عيسى.
و از بعضى ديگر، نقل شده که گفته اند: هفت نفرند: آدم، نوح، ابراهيم، موسى، داوود، سليمان و عيسى.
و از بعضى ديگر، نقل شده که انبياء نامبرده را شش نفر دانسته اند، و اين شش نفر، همان هايند که مأمور جنگ بوده اند. يعنى: نوح، هود، صالح، موسى، داوود و سليمان.
و بعضى ديگر، اين شش نفر را عبارت دانسته اند از: نوح، ابراهيم، اسحاق، يعقوب، يوسف و ايوّب.
بعضى ديگر، آنان را پنج نفر دانسته اند: نوح، هود، ابراهيم، شعيب و موسى.
از بعضى ديگر، نقل شده که گفته اند: چهار نفرند: نوح، ابراهيم، موسى و عيسى.
بعضى ديگر، اين چهار نفر را عبارت دانسته اند از: نوح، ابراهيم، هود و محمّد «صلوات اللّه عليه و عليهم اجمعين».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۳
و اين اقوال، يا اقوالى است که هيچ استدلالى به همراه ندارد؛ و يا ادّله اى که به آن استدلال کرده اند، بر آن دلالت ندارد، و به همين جهت، از نقل آن ادّله چشم پوشيديم. در ابحاث نبوت، در جلد دوم اين کتاب، پاره اى مطالب در باره انبياء اولواالعزم گذشت. اگر خواستيد، بدان جا مراجعه فرماييد.
بحث روايتى
در تفسير قمى، در ذيل آيه شريفه «وَ إذ صَرَفنَا إلَيکَ نَفَراً مِنَ الجِنّ...» فرموده: سبب نزول اين آيات، اين بود که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از مکه بيرون شد و به بازار عکاظ رفت. زيد بن حارثه هم با آن جناب بود، و آن حضرت، مردم را به اسلام دعوت مى کرد، ولى حتى يک نفر هم، دعوتش را اجابت نکرد، و احدى را نيافت که دين او را بپذيرد. ناچار به مکه برگشت.
همين که به محلى به نام «وادى مجنه» رسيد، عبادت شبانه خود را تلاوت قرآن قرار داد. چند نفر از طایفه جنّ از کنارش مى گذشتند. همين که صداى قرائت رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» را شنيدند، گوش دادند، و چون قرآن او را شنيدند، به يکديگر گفتند: ساکت، ببينيم چه مى خواند. همين که خواندنش تمام شد، به سوى قوم خود برگشتند و به انذار آنان پرداخته، گفتند: «يَا قَومَنَا...».
آنگاه نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» آمده، اسلام و ايمان آوردند، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، معالم و شرايع اسلام را به ايشان تعليم کرد. پس خداى تعالى، اين آيات را بر پيامبرش نازل فرمود: «قُل أُوحِىَ إلَىّ أنّهُ استَمَعَ نَفَرٌ مِنَ الجِنّ» - تا آخر سوره - و در آن، کلام جنّيان را حکايت کرده.
رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، يک نفر از آنان را امير ايشان کرد و همواره نزد آن جناب بر مى گشتند و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، اميرالمؤمنين را مأمور کرد تا معالم دين را به ايشان بياموزد. پس جنّيان هم (مانند انسان ها)، مؤمن و کافر دارند. ناصبى و يهودى و نصارا و مجوسى دارند، و (همان طور که انسان ها، فرزند «آدم» اند)، ايشان فرزند «جانّ» اند.
مؤلف: روايات در باب قصه اين چند نفر جنّى که آمدند و به صداى قرائت قرآن گوش فرا دادند، بسيار زياد و سخت مختلف است، به طورى که به هيچ وجه نمى شود متن آن ها را با قرآن و يا قرائنى مورد اعتماد تصحيح کرد، و به همين جهت، تنها به اين يک حديث اکتفا نموديم، و به زودى بعضى ديگر از آن ها، در تفسير سوره «جنّ» خواهد آمد - إن شاء اللّه تعالى.
و نيز در همان کتاب است که از عالم «عليه السلام» پرسيدند: آيا مؤمنان جنّى هم، داخل بهشت مى شوند؟ فرمود: نه، ليکن براى خداى تعالى، حظيره هايى بين بهشت و دوزخ هست، که مؤمنان از جنّ و فسّاق از شيعه در آن جا، قرار داده مى شوند.
مؤلف: نظير اين مضمون، در بعضى از روايات که آخر سندش سقط شده، از طرق اهل سنت نقل شده، و روايت قمى هم سند ندارد، و علاوه بر آن، نام امام را نبرده، و به جاى آن، گفته: از «عالِم سؤال کردند»، حال اگر با اين دو اشکالى که در آن هست، پذيرفته شود، ناگزير بايد حظيره ها به پایين ترين مراتب بهشت حمل شود. و بايد گفت حظيره هاى کذایى هم جزء بهشت اند. چون عمومات کتاب دلالت دارد بر اين که ثواب هاى بهشتى، شامل تمامى مطيعين، از انس و جنّ است.
و در کافى، به سندى که به ابن ابى يعفور دارد، از او نقل کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام» شنيدم که فرمود: سادات انبياء و مرسلين، پنج نفرند و آن ها، رسولان اولواالعزم هستند که محور گردونه شريعت اند: نوح، ابراهيم، موسى، عيسى و محمّد «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم».
و نيز به سند خود، از عبدالرحمان بن کثير، از ابى جعفر «عليه السلام» روايت کرده که فرمود: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: اولين کسى که در روى زمين وصىّ پيغمبر شد، «هبة اللّه»، فرزند آدم بود، و هيچ يک از انبياء گذشته، بدون وصى نبوده اند.
و عدد انبياء صد و بيست هزار نفر است، که از آنان، پنج نفر اولواالعزم اند: نوح، ابراهيم، موسى، عيسى و محمّد «صلوات اللّه عليه و عليهم اجمعين»...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۵
مؤلف: پنج نفر بودن انبياء اولواالعزم، از جمله مطالبى است که روايات آن، از ائمه اهل بيت، بسيار فراوان است که به طرق بسيارى هم، از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نقل شده، و هم از امام باقر و امام صادق و امام على بن موسى الرضا.
و از روضه الواعظين، نوشته مرحوم شيخ مفيد حکايت شده که او، نقل کرده که شخصى از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» پرسيد: بين دنيا و آخرت چقدر فاصله است؟ فرمود: يک چشم بر هم زدن، همچنان که خداى عزّوجلّ فرموده: «کَأنّهُم يَومَ يَرَونَ مَا يُوعَدُونَ لَم يَلبَثُوا إلّا سَاعَةً مِن نَهَارٍ بَلاغٌ...».
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۶
«سوره محمّد»
آيات ۱ - ۶ سوره محمّد
* سوره «محمّد»، مدنى است و سى و هشت آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صدُّوا عَن سبِيلِ اللَّهِ أَضلَّ أَعْمَلَهُمْ(۱)
وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصلِحَتِ وَ ءَامَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلى محَمَّدٍ وَ هُوَ الحَْقُّ مِن رَّبهِمْ کَفَّرَ عَنهُمْ سيِّئَاتهِمْ وَ أَصلَحَ بَالهَُمْ(۲)
ذَلِک بِأَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَطِلَ وَ أَنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّبَعُوا الحَْقَّ مِن رَّبهِمْ کَذَلِک يَضرِب اللَّهُ لِلنَّاسِ أَمْثَلَهُمْ(۳)
فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا فَضرْب الرِّقَابِ حَتى إِذَا أَثخَنتُمُوهُمْ فَشدُّوا الْوَثَاقَ فَإِمَّا مَنَّا بَعْدُ وَ إِمَّا فِدَاءً حَتى تَضعَ الحَْرْب أَوْزَارَهَا ذَلِک وَ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لانتَصرَ مِنهُمْ وَ لَکِن لِّيَبْلُوَا بَعْضکم بِبَعْضٍ وَ الَّذِينَ قُتِلُوا فى سبِيلِ اللَّهِ فَلَن يُضِلَّ أَعْمَلَهُمْ(۴) سيهْدِيهِمْ وَ يُصلِحُ بَالهَُمْ(۵) وَ يُدْخِلُهُمُ الجَْنَّةَ عَرَّفَهَا لهَُمْ(۶)
«ترجمه آيات»
به نام خداوند رحمان و رحيم.
کسانى که کفر ورزيدند و جلوگيرى از راه خدا کردند اعمالشان را نابود مى کند (۱).
و کسانى که ايمان آورده ، اعمال صالح انجام مى دهند و به آنچه بر محمد نازل شده که حق است و به راستى از ناحيه پروردگارشان است ايمان مى آورند خداوند گناهانشان را با مغفرت خود محو مى کند و دلهايشان را اصلاح مى فرمايد (۲).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۷
و اين بدان جهت است که آنها که کافر شدند باطل را پيروى کردند و آنان که ايمان آوردند حق را که از ناحيه پروردگارشان است پيروى نمودند. خداوند براى مردم اين چنين مثل مى زند (۳).
وقتى به کفار برخورديد بايد با ايشان بجنگيد تا وقتى که کشتگانتان زياد شود آن وقت است که مى توانيد دست از کشتار کشيده اسير بگيريد و در باره اسيران يا اين است که منت بر آنان نهاده آزادشان مى کنيد و يا اين است که فديه مى گيريد و آزاد مى کنيد و به اين رفتار خود همچنان ادامه مى دهيد تا جنگ تمام شود و اين را بدان جهت گفتيم که اگر خدا مى خواست مى توانست از کفار انتقام بگيرد، و ليکن خواست تا بعضى از شما را به وسيله بعضى ديگر بيازمايد و کسانى که در راه خدا کشته شدند خداوند هرگز اعمالشان را نابود نمى کند (۴).
بلکه به زودى هدايتشان نموده، دل هايشان را اصلاح مى فرمايد (۵).
و به بهشتى داخلشان مى سازد که برايشان تعريف کرده (۶).
«بیان آيات»
اين سوره کفار را به اوصاف خبيثه و اعمال زشتى که از خصائص ايشان است، توصيف مى کند، و مؤمنان را با صفات طيب و اعمال نيکى که دارند، مى ستايد، آنگاه آثار صفات مؤمنان را که نعمت و کرامت است، و آثار صفات کفار را که نقمت و خوارى است، بر مى شمارد. و خلاصه در اين سوره، بين دو طایفه مقايسه شده، هم بين صفات و اعمالى که در دنيا دارند و هم بين آثارى که در آخرت مترتب بر اعمال آنان مى شود. و در اين ميان، بعضى از احکام جهاد و قتال را بيان مى کند. و اين سوره، به طورى که از سياق آياتش استفاده مى شود، در مدينه نازل شده.
«الَّذِينَ کَفَرُوا وَ صدُّوا عَن سبِيلِ اللَّهِ أَضلَّ أَعْمَالَهُمْ»:
کلمه «صدّ» - که مصدر فعل «صَدّوا» است - به اعراض از راه خدا يعنى اسلام تفسير شده - از بعضى اين طور نقل شده. بعضى ديگر، آن را به منع و جلوگيرى مردم از ايمان آوردن به آنچه رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ايشان را بدان مى خواند، يعنى از ايمان به دين توحيد، تفسير کرده اند.
و تفسير دومى با سياق آيات بعدى سازگارتر است، مخصوصا با آياتى که مؤمنان را به قتال و اسير گرفتن از جلوگيران و مانعان راه خدا و ساير کفار دستور مى دهد، بهتر مى سازد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۸
پس مراد از جمله «الّذِينَ کَفَرِوا»، کفار مکه و ساير کفارى است که از ايشان پيروى مى کنند، و اين کفار بودند که مردم را از ايمان آوردن به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» منع کرده، و ايشان را وسوسه مى نمودند. و نيز از زيارت مسجدالحرام جلوگيرى مى کردند.
دلیل اضلال و ابطال اعمال کافران
«أضَلّ أعمَالَهُم» - يعنى: خداوند اعمال ايشان را باطل کرد. در نتيجه، اعمالشان راه به مقصد نمى برد. چون مقصد آنان از اعمالشان اين بود که حق را باطل و باطل را زنده کنند، و هرگز نمى توانند. پس جمله مورد بحث، نظير جمله اى است که خداى تعالى، مکرر خاطرنشان نموده، مى فرمايد: «وَ اللّهُ لَا يَهدِى القَومَ الکَافِرِين». و خداى تعالى وعده داده که حق را زنده کند، و باطل را ميرانده و باطل کند، همچنان که فرموده: «لِيُحِقّ الحَقّ وَ يُبطِلَ البَاطِلَ وَ لَو کَرِهَ المُجرِمُون».
و مراد از ضلالت اعمال کفار، باطل شدن و فساد آن است قبل از اين که به نتيجه برسد، و خداى تعالى، اين معنا را به عنوان استعاره کنايى ضلالت خوانده است.
«وَ الَّذِينَ ءَامَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالِحَاتِ وَ ءَامَنُوا بِمَا نُزِّلَ عَلى مُحَمَّدٍ وَ هُوَ الحَْقُّ مِن رَبّهِمْ...»:
ظاهر اين که صدر آيه مطلق آمده، اين است که مطلق دارندگان ايمان و عمل صالح منظورند. در نتيجه، جمله «وَ آمَنُوا بِمَا نُزّلَ عَلى مُحَمّد»، که ايمان آوردن را مختص به يک طایفه مى داند، قيدى احترازى خواهد بود، نه تأکيد که صرفا به خاطر عنايتى که به ايمان دارد، قيد مزبور را آورده باشد.
«وَ هُوَ الحَقّ مِن رَبّهِم» - اين قسمت، جمله اى است معترضه. و ضمير «هُوَ»، راجع به «مَا نُزّلَ...» است.
«کَفّرَ عَنهُم سَيّئَاتِهِم وَ أصلَحَ بَالَهُم» - در مجمع البيان گفته: کلمه «بال»، به معناى حال و شأن است، و «بال»، به معناى قلب نيز مى آيد. مى گويند: «خَطَرَ بِبَالِى کَذَا : به دلم چنين افتاد»، و اين کلمه جمع ندارد. چون از آن دو کلمه ديگر، يعنى حال و شأن، مبهم تر و کلّى تر است.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۳۹
در اين آيه شريفه، اضلال اعمال - که در آيه قبلى بود - با تکفير سيئات و اصلاح «بال»، مقابله شده. در نتيجه معنايش اين مى شود که: ايمان و عمل صالحشان به سوى غايت سعادتشان هدايت کرد. چيزى که هست، چون اين هدايت تمام نمى شود مگر با تکفير گناهان، چون با بودن گناهان، وصول به سعادت دست نمى دهد، لذا تکفير سيئات را هم ضميمه اصلاح «بال» نمود.
و معناى آيه اين است که: خداوند با عفو و مغفرت خود، پرده اى بر روى گناهانشان مى کشد، و هم در دنيا و هم در آخرت، دل هايشان را اصلاح مى کند. اما در دنيا براى اين که دين حق، دينى است که با آنچه فطرت انسانى اقتضايش را دارد، موافق است، و احکامش مطابق همان فطرتى است که خداى تعالى، بشر را بر آن فطرت آفريده، و فطرت اقتضاء ندارد و نمى طلبد مگر چيزى را که کمال و سعادت انسان در آن است، و ايمان به آنچه خدا نازل کرده و عمل به آن، وضع انسان را در مجتمع دنيايى اش اصلاح مى کند. و اما در آخرت، براى اين که آخرت، عاقبت همين زندگى دنيا است. وقتى آغاز زندگى توأم با سعادت باشد، انجامش نيز سعيد خواهد بود، همچنان که قرآن کريم هم فرموده: «وَ العَاقِبَةُ لِلتّقوَى».
«ذَلِک بِأَنَّ الَّذِينَ کَفَرُوا اتَّبَعُوا الْبَاطِلَ وَ أَنَّ الَّذِينَ ءَامَنُوا اتَّبَعُوا الحَْقَّ مِن رَّبهِمْ...»:
اين آيه، مطالبى را که در دو آيه قبل بود - يعنى بى نتيجه کردن اعمال کفار، و اصلاح حال مؤمنان و تکفير گناهانشان - تعليل مى کند.
و اگر کلمه «حق» را مقيد کرد به جملۀ «مِن رَبّهِم»، براى اين است که اشاره کند به اين که آنچه منسوب به خدا است، حق است و هيچ باطلى با خدا نسبت ندارد. و به همين جهت، خودش متصدى اصلاح قلب مؤمنان شده. چون طريق حقى که مؤمنان مى پيمايند، منتسب به خدا است. و اما کفار با آن اعمالى که دارند، خداى تعالى، کارى به کارشان ندارد. چون کارشان منسوب به او نيست. و اما اين که بى نتيجه کردن کارهاى آنان را به خدا نسبت داده، معنايش اين است که: خدا اعمال آنان را به سوى نتيجه خوب و سعيد هدايت نمى کند. و در اين آيه، اشاره اى است به اين که تنها و تنها ملاک در سعادت و شقاوت انسان، پيروى حق و پيروى باطل است. علتش هم اين است که حق به خدا انتساب دارد و باطل هيچ ارتباط و انتسابى به خدا ندارد.
«کَذَلِکَ يَضرِبُ اللّه لِلنّاسِ أمثَالَهُم» - يعنى خداوند اوصاف آنان را عينا همان طور که هست، برايشان بيان مى کند. و اگر اسم اشاره اى را به کار برده که مخصوص دور است، براى بزرگداشت مَثَلى است که زده.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۸ صفحه : ۳۴۰
«فَإِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ کَفَرُوا فَضرْبَ الرِّقَابِ...»:
اين آيه، نتيجه گيرى از سه آيه قبل است که مؤمن و کافر را وصف مى کند. گويا فرموده: وقتى مؤمنان اهل حق باشند، و خدا آن إنعام ها را به ايشان بکند، و کفار، اهل باطل باشند، و خدا اعمالشان را خنثى و گمراه کند، پس مؤمنان بايد در هنگام برخورد با صف کفار، با ايشان قتال کنند و اسير بگيرند تا حق - که هدف مؤمنان است - زنده شود و زمين از لوث باطلى که مسير کفار است، پاک گردد.
رده:تفسیر المیزان