المیزان جلد۱۹ بخش۲۹
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۸
رابطه بين فراموش کردن خدا و فراموش کردن خود
آيه شريفه مورد بحث به حسب لبّ معنا، به منزله تأکيدى براى مضمون آيه قبلى است. گويا فرموده: براى روز حساب و جزا، عمل صالح از پيش بفرستيد. عملى که جان هايتان با آن زنده شود، و زنهار زندگى خود را در آن روز فراموش مکنيد. و چون سبب فراموش کردن نفس، فراموش کردن خدا است، زيرا وقتى انسان خدا را فراموش کرد، اسماى حُسنا و صفات عُلياى او را - که صفات ذاتى انسان ارتباط مستقيم با آن دارد - نيز فراموش مى کند. يعنى فقر و حاجت ذاتى خود را از ياد مى برد، قهراً انسان، نفس خود را مستقل در هستى مى پندارد، و به خيالش چنين مى رسد که حيات و قدرت و علم و ساير کمالاتى که در خود سراغ دارد، از خودش است. و نيز، ساير اسباب طبيعى عالم را صاحب استقلال در تأثير مى پندارد، و خيال مى کند که اين خود آنهايند که يا تأثير مى کنند و يا متأثّر مى شوند.
اين جاست که بر نفس خود اعتماد مى کند، با اين که بايد بر پروردگارش اعتماد نموده، اميدوار او و ترسان از او باشد. نه اميدوار به اسباب ظاهرى، و نه ترسان از آن ها، و به غير پروردگارش تکيه و اطمينان نکند، بلکه به پروردگارش اطمينان کند.
و کوتاه سخن اين که: چنين کسى پروردگار خود و بازگشتش به سوى او را فراموش مى کند، و از توجه به خدا اعراض نموده، به غير او توجه مى کند. نتيجه همۀ اين ها، اين مى شود که خودش را هم فراموش کند. براى اين که او از خودش تصورى دارد که آن نيست. او خود را موجودى مستقل الوجود، و مالک کمالات ظاهر خود، و مستقل در تدبير امور خود مى داند. موجودى مى پندارد که از اسباب طبيعى عالَم کمک گرفته، خود را اداره مى کند، در حالى که انسان اين نيست، بلکه موجودى است وابسته، و سراپا جهل و عجز و ذلت و فقر، و امثال اين ها. و آنچه از کمال از قبيل وجود، علم، قدرت، عزّت، غنا و امثال آن دارد، کمال خودش نيست، بلکه کمال پروردگارش است، و پايان زندگى او و نظائر او، يعنى همه اسباب طبيعى عالَم، به پروردگارش است.
حاصل اين که: علت فراموش کردن خويش، فراموش کردن خدا است. و چون چنين بود، آيه شريفه نهى از فراموشى خويشتن را، به نهى از فراموش کردن خداى تعالى مبدّل کرد. چون انقطاع مسبّب، به انقطاع سببش بليغ تر و مؤکّدتر است، و به اين هم اکتفا نکرد که از فراموش کردن خدا نهيى کلّى کند، و مثلا بفرمايد: «وَ لَا تَنسَوا اللّه فَينسيکُم أنفُسَکُم - زنهار خدا را فراموش نکنيد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۷۹
که اگر بکنيد، خدا، خود شما را از يادتان مى برد»، بلکه مطلب را به بيانى ادا کرد که نظير اعطاى حکم به وسيله مثال باشد، و در نتيجه مؤثرتر واقع شود، و به قبول طرف نزديک تر باشد. لذا ايشان را نهى کرد از اين که از کسانى باشند که خدا را فراموش کردند. و در اين تعبير، اشاره اى هم به سرنوشت يهوديانى کرد که قبل از اين آيه، سرگذشتشان را بيان نموده بود. يعنى يهوديان بنى النضير، و بنى قينقاع. و نيز منافقانى که حالشان در دشمنى و مخالفت با خدا و رسولش، حال همان يهوديان بود.
و لذا فرمود: «وَ لَا تَکُونُوا کَالَّذِينَ نَسُوا اللّه»، و دنبالش به عنوان نتيجه گيرى فرمود: «فَأنسَيهُم أنفُسَهُم» که در حقيقت، نتيجه گيرى مسبّب است از سبب. آنگاه دنبالش فرمود: «أُولئِکَ هُمُ الفَاسِقُونَ»، و با اين جمله راهنمايى کرد بر اين که چنين کسانى فاسقان حقيقى هستند، يعنى از زیّ عبوديت خارجند.
و آيه شريفه، هرچند از فراموش کردن خداى تعالى نهى نموده، و فراموش کردن خويشتن را فرع آن و نتيجه آن دانسته، ليکن از آن جا که آيه در سياق آيۀ قبلى واقع شده، با سياقش دلالت مى کند بر امر به ذکر خدا، و مراقبت او. ساده تر بگويم: لفظ آيه از فراموش کردن خدا نهى مى کند، ولى سياق به ذکر خدا امر مى نمايد.
«لا يَستَوِى أَصحَابُ النَّارِ وَ أَصحَابُ الْجَنَّةِ أَصحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائزُونَ»:
راغب مى گويد: کلمۀ «فَوز»، به معناى دست يافتن به خير با حصول سلامت است. و سياق آيه شهادت مى دهد به اين که مراد از «اصحاب نار»، همان کسانى هستند که خدا را از ياد برده اند. و مراد از «اصحاب جنّت»، آن هايند که به ياد خدا و مراقب رفتار خويش اند.
و اين آيه شريفه، حجتى تمام بر اين معنا اقامه مى کند که بر هر کس واجب است به دسته يادآوران خدا و مراقبان اعمال بپيوندد، نه به آن هايى که خدا را فراموش کردند. بيان اين حجت آن است که: اين دو طایفه - يعنى يادآوران خدا و فراموشکاران خدا - سومى ندارند، و سايرين، بالاخره بايد به يکى از اين دو طایفه ملحق شوند، و اين دو طایفه يکسان نيستند تا پيوستن به هر يک، نظير پيوستن به ديگرى باشد، و آدمى از اين که به هر يک ملحق شود، پروايى نداشته باشد، بلکه يکى از اين دو طایفه راجح، و ديگرى مرجوح است، و عقل حکم مى کند که انسان طرف راجح را بگيرد، و آن را بر مرجوح ترجيح دهد و آن، طرفِ يادآوران خدا است. چون تنها ايشان رستگارند، نه ديگران. پس ترجيح در جانب ايشان است. در نتيجه، بر هر انسانى واجب است پيوستن به آنان را اختيار کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۰
«لَوْ أَنزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنََ عَلى جَبَلٍ لَّرَأَيْتَهُ خَاشِعاً مُّتَصدِّعاً مِنْ خَشيَةِ اللَّهِ ...»:
در مجمع البيان گفته: کلمه «تصدّع»، به معناى پراکنده شدن بعد از التيام است. کلمۀ «تفطر» هم، به همين معنا است.
بايد دانست که زمينه آيه شريفه، زمينۀ مَثَل زدن است. مَثَلى که اساسش تخيّل است. به دليل اين که در ذيل آيه مى فرمايد: «وَ تِلکَ الأمثَالُ نَضرِبُهَا لِلنَّاسِ...».
و منظور آيه شريفه، تعظيم امر قرآن است. به خاطر استعمالش بر معارف حقيقى و اصول شرايع و عبرت ها و مواعظ و وعد و وعيدهايى که در آن است. و نيز، به خاطر اين که کلام خدا عظيم است. و معناى آيه اين است که:
اگر ممکن بود قرآن بر کوهى نازل شود، و ما قرآن را بر کوه نازل مى کرديم، قطعا کوه را با آن همه صلابت و غلظت و بزرگى هيکل و نيروى مقاومتى که در برابر حوادث دارد، مى ديدى که از ترس خداى متأثّر و متلاشى مى شود. و وقتى حال کوه در برابر قرآن چنين است، انسان سزاوارتر از آن است که وقتى قرآن بر او تلاوت مى شود و يا خودش آن را تلاوت مى کند، قلبش خاشع گردد. بنابراين، بسيار جاى تعجب است جمعى از همين انسان ها، نه تنها از شنيدن قرآن خاشع نمى گردند و دچار ترس و دلواپسى نمى شوند، بلکه در مقام دشمنى و مخالفت هم بر مى آيند.
در اين آيه شريفه، التفاتى از تکلّم «مع الغير» به «غيبت» به کار رفته و اين، بدان جهت است که بر علت حکم دلالت کرده، بفهماند اگر کوه با نزول قرآن متلاشى و نرم مى شود، علتش اين است که قرآن کلام خداى عزّوجلّ است.
«وَ تِلکَ الأمثَالُ نَضرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُم يَتَفَکَّرُونَ » - اين جمله، از باب به کار بردن حکمى کلّى در موردى جزئى است تا دلالت کند بر اين که حکم این مورد، حکمى نوظهور نيست، بلکه در همه موارد ديگرى - که بسيار هم هست - جريان دارد.
پس اين که فرمود: «لَو أنزَلنَا هَذَا القُرآنَ عَلى جَبَلٍ»، مَثَلى است که خداى تعالى، براى مردم در امر قرآن زده تا عظمت و جلالت قدر آن را از این نظر که کلام خدا است و مشتمل بر معارفى عظيم است، به ذهن مردم نزديک سازد تا درباره آن تفکر نموده، و آن طور که شايسته آن است، با آن برخورد کنند، و در صدد تحقيق محتواى آن - که حق صريح است - برآمده، به هدايتى که از طريق عبوديت پيشنهاد کرده مهتدى شوند. چون انسان ها براى رسيدن به کمال و سعادتشان، طريقى به جز قرآن ندارند، و از جمله معارفش، همان مسأله مراقبت و محاسبه است که آيات قبلى بدان سفارش مى کرد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۱
«هُوَ اللَّهُ الَّذِى لا إِلَهَ إِلا هُوَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَ الشهَادَةِ هُوَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ»:
اين آيه با دو آيه بعدش، هرچند در مقام شمردن طایفه اى از اسماى حُسناى خداى تعالى و اشاره به اين نکته است که او داراى بهترين اسماء و منزّه از هر نقصى است، و آنچه را که در آسمان ها و زمين است، شاهد بر اين معنا مى گيرد، وليکن اگر آن را با مضمون آيات قبل که امر به ذکر مى کرد، در نظر بگيريم، از مجموع، اين معنا استفاده مى شود که افرادى که يادآور خدايند، او را با اسماى حُسنايش ذکر مى کنند، و به هر اسمى از اسماى کمال خدا بر مى خورند، به نقصى که در خويشتن در مقابل آن کمال است، پى مى برند - دقت فرماييد.
و اگر آن را با مضمون آيه قبلى و مخصوصا جملۀ «مِن خَشيَةِ اللّه» در نظر بگيريم، به علت خشوع کوه و متلاشى شدن آن از ترس خدا پى مى بريم. و معناى مجموع آن ها، چنين مى شود: چگونه کوه ها از ترس او متلاشى نشود، با اين که او خدايى است که معبودى به جز او نيست، و عالِم به غيب و آشکار و چنين و چنان است.
«هُوَ اللّهُ الَّذِى لَا إلهَ إلّا هُو» - موصول «الَّذِى» و صله آن، مجموعا اسمى از اسماى خدا را معنا مى دهد و آن، وحدانيت خدا در الوهيت و معبوديت است. در سابق هم، پاره اى مطالب راجع به معناى تهليل در تفسير آيه شريفه «وَ إلَهُکُم إلهٌ وَاحِدٌ لَا إلهَ إلّا هُو» آورديم.
توضيحى در باره برخی از اسمای حُسنای خداوند
«عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَة » - کلمۀ «شهادت»، به معناى چيزى است که مشهود و حاضر در نزد مُدرِک باشد، همچنان که «غيب» معناى مخالف آن را مى دهد. و اين دو، معنايى اضافى و نسبى است. به اين بيان که: ممکن است يک چيز براى کسى يا چيزى غيب و براى شخصى و يا چيزى ديگر، شهادت باشد. در شهود، امر دائر مدار نوعى احاطۀ شاهد بر موجود مشهود است. يا احاطۀ حسى، يا خيالى، يا عقلى، و يا وجودى. و در غيب، دائر مدار نبودن چنين احاطه است.
و هر چيزى که براى ما غيب و يا شهادت باشد، از آن جا که محاط خداى تعالى و خدا محيط به آن است، قهرا معلوم او، و او عالِم به آن است. پس خداى تعالى، هم عالِم به غيب و هم عالِم به شهادت است، و غير او، هيچ کس چنين نيست. براى اين که غير خدا هر که باشد، وجودش محدود است، و احاطه ندارد، مگر بدانچه خدا تعليمش کرده، همچنان که قرآن کريم فرموده: «عَالِمُ الغَيبِ فَلَا يُظهِرَ عَلى غَيبِهِ أحَداَ إلّا مَن ارتَضَى مِن رَسُولٍ». و اما خود خداى تعالى، غيب على الاطلاق است، و احدى و چيزى به هيچ وجه نمى تواند به او احاطه يابد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۲
همچنان که باز قرآن کريم در اين باره فرموده: «وَ لَا يُحِيطُونَ بِهِ عِلماً».
و اما جملۀ «هُوَ الرَّحمنُ الرَّحِيم»، از آن جا که در سوره فاتحه، در تفسير اين دو اسم سخن رفت، ديگر تکرار نمى کنيم.
«هُوَ اللَّهُ الَّذِى لا إِلَهَ إِلا هُوَ الْمَلِک الْقُدُّوسُ السَّلَامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزِيزُ الْجَبَّارُ الْمُتَکبّرُ ...»:
کلمۀ «مَلِک» - به فتح ميم و کسره لام - به معناى مالک تدبير امور مردم، و اختياردار حکومت آنان است. و کلمۀ «قُدُّوس»، مبالغۀ در قدس و نزاهت و پاکى را افاده مى کند. و کلمۀ «سَلام»، به معناى کسى است که با سلام و عافيت با تو برخورد کند، نه با جنگ و ستيز، و يا شر و ضرر. و کلمۀ «مؤمن»، به معناى کسى است که به تو امنيت بدهد، و تو را در امان خود حفظ کند. و کلمۀ «مُهَيمِن»، به معناى فائق و مسلط بر شخصى و يا چيزى است.
و کلمۀ «عزيز»، به معناى آن غالبى است که هرگز شکست نمى پذيرد، و کسى بر او غالب نمى آيد. و يا به معناى کسى است که هرچه ديگران دارند، از ناحيه او دارند و هرچه او دارد، از ناحيه کسى نيست. و کلمۀ «جَبّار»، صيغۀ مبالغه از «جبر»، يعنى شکسته بند و اصلاح کننده است. و بنابراين، جبّار کسى است که اراده اش نافذ است و ارادۀ خود را بر هر کس که بخواهد، به جبر تحميل مى کند. و «مُتکبّر»، آن کسى است که با جامۀ کبريایى خود را بنماياند.
«سُبحَانَ اللّه عَمَّا يُشرِکُون » - اين جمله، ثنایى است بر خداى تعالى، همچنان که در سوره بقره، بعد از نقل اين مطلب که کفار گفتند خدا فرزند گرفته، فرمود: «سُبحَانَهُ».
«هُوَ اللَّهُ الْخَالِقُ الْبَارِىُ الْمُصوِّرُ ...»:
کلمه «خَالق»، به معناى کسى است که اشيایى را با اندازه گيرى پديد آورده باشد. و کلمۀ «بارئ» نيز، همان معنا را دارد، با اين فرق که «بارئ»، پديد آورنده اى است که اشيایى را که پديد آورده، از يکديگر ممتازند. و کلمۀ «مُصوّر»، به معناى کسى است که پديد آورده هاى خود را طورى صورتگرى کرده باشد، که به يکديگر مشتبه نشوند. بنابراين، کلمات سه گانه، هر سه متضمن معناى ايجاد هستند، اما به اعتبارات مختلف که بين آن ها ترتيب هست. براى اين که «تصوير»، فرع اين است که خداى تعالى بخواهد موجودات را متمايز از يکديگر خلق کند، و اين نيز، فرع آن است که اصلا بخواهد موجوداتى بيافريند.
در اين جا، سؤالى پيش مى آيد و آن، اين است که: چرا در دو آيه قبل، بعد از نام «اللّه»، بلافاصله کلمۀ توحيد «لا اله الا اللّه» را ذکر نمود و سپس اسماى خدا را شمرد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۳
ولى در آيه مورد بحث، بعد از نام «اللّه»، به شمردن اسما پرداخت، و کلمه «توحيد» را ذکر نکرد؟
جوابش اين است که: بين صفاتى که در آن دو آيه شمرده شده که يازده صفت، و يا يازده نام است، با نام هايى که در آيه مورد بحث ذکر شده، فرق است، و اين فرق، باعث شده که در آن دو آيه، کلمه توحيد را بياورد و در اين آيه نياورد. و آن فرق، اين است که صفات مذکور در دو آيه قبل، الوهيت خدا را که همان مالکيت توأم با تدبير است، اثبات مى کند، و در حقيقت، مثل اين مى ماند که فرموده باشد: «لا اله الا اللّه» معبودى به جز خدا نيست، به دليل اين که او عالِم به غيب و شهادت، و رحمان و رحيم و... است. و اين صفات، به نحو اصالت و استقلال، خاصّ خدا است، و شريکى براى او در اين استقلال نيست. چون غير او، هر کس، هر چه از اين صفات دارد، خدا به وى داده، پس قهرا الوهيت و استحقاق معبود شدن هم خاصّ او است. و به همين جهت، در آخر آيه دوم فرمود: «سُبحَانَ اللّه عَمَّا يُشرِکُون». و با اين جمله، اعتقاد شرک را که مذهب مشرکان است، رد نمود.
و اما صفات و اسمایى که در آيه مورد بحث آمده، صفاتى است که نمى تواند اختصاص الوهيت به خدا را اثبات کند. چون صفات مذکور عبارتند از: خالق، بارئ و مصوّر، که مشرکان هم، آن ها را قبول دارند. آنان نيز، خلقت و ايجاد را خاصّ خدا مى دانند، و در عين حال، مدّعى آنند که به غير خدا، ارباب و الهۀ ديگر هست که در استحقاق معبوديت شريک خدايند.
و اما اين که در ابتداى هر سه آيه، اسم جلاله «اللّه» آمده، به منظور تأکيد و تثبيت مقصود بوده. چون اين کلمه، عَلَم (اسم خاص) است براى خدا، و معنايش ذات مستجمع تمامى صفات کمال است، و قهرا تمامى اسماى الهى از آن سرچشمه مى گيرد.
«لَهُ الأسمَاءُ الحُسنى » - اين جمله اشاره به بقيه اسماى حُسنا است. چون کلمۀ «الأسماء»، هم جمع است و هم، الف و لام بر سرش آمده، و از نظر قواعد ادبى، جمع داراى الف و لام افادۀ عموم مى کند.
«يُسَبِّحَ لَهُ مَا فِى السَّمَاوَاتِ وَ الأرض » - يعنى هر آنچه مخلوق که در عالَم است، حتى خود آسمان ها و زمين، تسبيح گوى اويند. و ما، در سابق، مکرر پيرامون اين که تسبيح موجودات چه معنا دارد، بحث کرديم.
اين آيات سه گانه، با جملۀ «وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم» ختم شده. يعنى او غالبى است شکست ناپذير، و کسى است که افعالش متقن است، نه گزاف و بيهوده. پس نه معصيت گناهکاران او را در آنچه تشريع کرده و بشر را به سويش مى خواند، عاجز مى سازد،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۴
و نه مخالفت معاندان، و نه پاداش مطيعان و اجر نيکوکاران در درگاهش ضايع مى گردد.
و همين عنايت که گفتيم، باعث شد گفتار در سه آيه، با ذکر اسم «عزيز» و «حکيم» ختم شود، و به طور اشاره بفهماند که کلام او هم، عزيز و حکيم است، باعث شد که در آغاز هر سه آيه، نام «اللّه» تکرار شده، و مقدم بر ساير اسماء ذکر شود. و نيز باعث شد که اسم «عزيز» با اسم «حکيم» دوباره ذکر شود، با اين که در وسط آيه دوم ذکر شده بود.
و اين که گفتيم توصيف خدا به دو وصف «عزيز» و «حکيم» اشاره دارد به این که کلامش هم، عزيز و حکيم است، از اين بابت بود که در قرآن کريم، کلام خود را هم، «عزيز» و «حکيم» خوانده، يک جا فرموده: «وَ إنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِيزٌ». و جايى ديگر فرموده: «وَ القُرآنِ الحَکِيم».
بحث روايتى
در مجمع البيان، در تفسير جملۀ «عَالِمُ الغَيبِ وَ الشَّهَادَة»، از امام ابى جعفر «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: «غيب»، عبارت است از چيزى که تاکنون نبوده، و «شهادت»، چيزهايى است که بوده.
مؤلف: البته اين تفسير، تفسير به بعضى از مصاديق است، نه اين که معناى «غيب» و «شهادت»، تنها همين باشد که در روايت آمده. و ما رواياتى را که در تفسير اسم جلاله و دو اسم «رحمان» و «رحيم» آمده، در سوره فاتحه آورديم.
و در توحيد، به سند خود، از ابى بصير، از امام ابى جعفر باقر «عليه السلام» روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: خداى تعالى، از ازل، حىّ و زنده بوده، اما حىّ بدون حيات. و از ازل، مَلِک و قادر بوده، حتى قبل از این که چيزى را ايجاد کرده باشد، و بعد از آن که خلق را بيافريد، مَلِکى جبّار شد.
مؤلف: اين که فرمود: «حىّ بدون حيات»، معنايش اين است که حيات او، مانند حيات موجودات زنده، چيزى غير از ذات و زاید بر ذاتش نيست، بلکه حياتش، عين ذات اوست.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۵
و اين که فرمود «قبل از خلقت عالَم، مَلِکى قادر بود و بعد از خلقت، مَلِکى جبّار شد»، در حقيقت خواسته است «مَلِک» را - که از صفات فعل است - به قدرت ارجاع دهد، که از صفات ذات است، تا تحققش قبل از ايجاد فرض داشته باشد.
و در کافى، به سند خود، از هشام جواليقى روايت کرده که گفت: از امام صادق «عليه السلام»، از معناى کلام خدا که مى فرمايد: «سُبحَانَ اللّه» پرسيدم که منظور از آن چيست؟ فرمود: منظور منزّه بودن خدا (از نواقص) است.
و در نهج البلاغه است که: خداى تعالى، خالق است، اما نه با حرکت و رنج.
مؤلف: ما تعدادى از روايات وارده در اسماى حُسناى خدا و شمار آن ها را در بحث از اسماى حُسنا، در جلد ششم اين کتاب آورديم.
و در روايت نبوى معروف آمده که: «حَاسِبُوا أنفُسَکُم قَبلَ أن تُحَاسَبُوا وَ زِنُوا قَبلَ أن تُوزَنُوا وَ تَجَهَّزُوا لِلعَرضِ الأکبَر = از نفس خود حساب کشى کنيد، قبل از آن که از شما حساب بکشند، و خود را بسنجيد، قبل از آن که شما را بسنجند، و براى روز قيامت آماده شويد».
و در کافى، به سند خود، از ابى الحسن ماضى «عليه السلام» روايت آورده که فرمود: کسى که روز به روز به حساب نفس خود رسيدگى نمى کند، از ما نيست (آن کس از ما است که روز به روز، به حساب خود برسد)، اگر عمل نيکى داشت، شکرش نسبت به خدا بيشتر شود و اگر عمل زشتى داشت، از خدا طلب مغفرت نموده، توبه کند.
مؤلف: قريب به اين معنا رواياتى ديگر است، و ما رواياتى از ائمه اهل بيت «عليهم السلام»، در معناى «ذکر خدا»، در ذيل تفسير آيه «فَاذکُرُونِى أذکُرکُم...» و آيه «يَا أيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذکُرُوا اللّهَ ذِکراً کَثِيراً» نقل کرديم، اگر کسى بخواهد مى تواند، بدان جا مراجعه کند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۶
«سوره ممتحنه»
آيات ۱ - ۹ سوره ممتحنه
* سوره «ممتحنه»، مدنى است و سيزده آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُوا لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّى وَ عَدُوَّکُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيهِم بِالْمَوَدَّةِ وَ قَدْ کَفَرُوا بِمَا جَاءَکُم مِّنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسولَ وَ إِيَّاکُمْ أَن تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّکُمْ إِن کُنتُمْ خَرَجْتُمْ جِهَاداً فى سبِيلى وَ ابْتِغَاءَ مَرْضاتى تُسِرُّونَ إِلَيهِم بِالْمَوَدَّةِ وَ أَنَا أَعْلَمُ بِمَا أَخْفَيْتُمْ وَ مَا أَعْلَنتُمْ وَ مَن يَفْعَلْهُ مِنکُمْ فَقَدْ ضلَّ سوَاءَ السبِيلِ(۱)
إِن يَثْقَفُوکُمْ يَکُونُوا لَکُمْ أَعْدَاءً وَ يَبْسُطُوا إِلَيْکُمْ أَيْدِيهُمْ وَ أَلْسِنَتهُم بِالسُّوءِ وَ وَدُّوا لَوْ تَکْفُرُونَ(۲)
لَن تَنفَعَکُمْ أَرْحَامُکُمْ وَ لا أَوْلَدُکُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يَفْصِلُ بَيْنَکُمْ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ(۳)
قَدْ کانَت لَکُمْ أُسوَةٌ حَسنَةٌ فى إِبْرَاهِيمَ وَ الَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمهِمْ إِنَّا بُرَءؤُا مِنکُمْ وَ مِمَّا تَعْبُدُونَ مِن دُونِ اللَّهِ کَفَرْنَا بِکُمْ وَ بَدَا بَيْنَنَا وَ بَيْنَکُمُ الْعَدَاوَةُ وَ الْبَغْضاءُ أَبَداً حَتى تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ إِلا قَوْلَ إِبْرَاهِيمَ لاَبِيهِ لاَستَغْفِرَنَّ لَک وَ مَا أَمْلِک لَک مِنَ اللَّهِ مِن شىْءٍ رَّبَّنَا عَلَيْک تَوَکّلْنَا وَ إِلَيْک أَنَبْنَا وَ إِلَيْک الْمَصِيرُ(۴)
رَبَّنَا لا تجْعَلْنَا فِتْنَةً لِّلَّذِينَ کَفَرُوا وَ اغْفِرْ لَنَا رَبَّنَا إِنَّک أَنت الْعَزِيزُ الحَْکِيمُ(۵)
لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِيهِمْ أُسوَةٌ حَسنَةٌ لِّمَن کَانَ يَرْجُوا اللَّهَ وَ الْيَوْمَ الاَخِرَ وَ مَن يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنىُّ الحَْمِيدُ(۶)
عَسى اللَّهُ أَن يَجْعَلَ بَيْنَکُمْ وَ بَينَ الَّذِينَ عَادَيْتُم مِّنهُم مَّوَدَّةً وَ اللَّهُ قَدِيرٌ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَّحِيمٌ(۷)
لا يَنْهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ لَمْ يُقَتِلُوکُمْ فى الدِّينِ وَ لَمْ يخْرِجُوکُم مِّن دِيَارِکُمْ أَن تَبَرُّوهُمْ وَ تُقْسِطوا إِلَيهِمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبّ الْمُقْسِطِينَ(۸)
إِنَّمَا يَنهَاکُمُ اللَّهُ عَنِ الَّذِينَ قَاتَلُوکُمْ فى الدِّينِ وَ أَخْرَجُوکُم مِّن دِيَارِکُمْ وَ ظاهَرُوا عَلى إِخْرَاجِکُمْ أَن تَوَلَّوْهُمْ وَ مَن يَتَوَلهَُّمْ فَأُولَئک هُمُ الظالِمُونَ(۹)
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۷
«ترجمه آیات»
به نام خداوند رحمان و رحيم.
اى کسانى ايمان آورده ايد، دشمن مرا و دشمن خودتان را دوستان خود مگيريد، آيا مراتب دوستى خود را به ايشان تقديم مى کنيد، با اين که به شريعتى که براى شما آمده و حق است، کفر مى ورزند و نيز رسول و شما را به جرم اين که به خدا، پروردگارتان ايمان آورده ايد، بيرون مى کنند؟! اگر براى رضاى من و جهاد در راه من مهاجرت کرده ايد، نبايد آنان را دوست خود بگيريد و پنهانى با ايشان دوستى کنيد، چون من بهتر از هر دانايى مى دانم چه چيزهايى را پنهان مى داريد و چه چيزهايى را اظهار مى کنيد، و هر کس از شما چنين کند، راه مستقيم را گم کرده (۱).
اگر کفار به شما دست پيدا کنند، دشمنان شما خواهند بود و دست و زبان خود را به آزار شما دراز خواهند کرد و آرزومند آنند که شما هم کافر شويد (۲).
خويشاوند و اولاد شما (که به خاطر سلامتى آنان با کفار دوستى مى کنيد)، در روز قيامت به درد شما نمى خورند، روز قيامت همه اين روابط عاطفى قطع مى شود، شما مى مانيد و عملتان، و خدا بدانچه مى کنيد، بينا است (۳).
شما الگوى خوبى در ابراهيم و پيروان او داريد، به ياد آريد آن زمان را که به قوم خود گفتند ما از شما و از آنچه به جاى خدا مى پرستيد، بيزاريم، به شما کافريم و از همين امروز براى ابد اعلام قطع رابطۀ خويشاوندى و اعلام دشمنى و کينه مى کنيم تا روزى که به خداى يگانه ايمان آوريد. باقى مى ماند سخنى که ابراهيم به پدرش گفت، و آن بود که من فقط مى توانم از خدا برايت طلب مغفرت کنم و از ناحيه خدا هيچ کار ديگرى نمى توانم صورت دهم. و همگى گفتند: پروردگارا! بر تو توکل و به سوى تو انابه نموديم، که بازگشت به سوى تو است(۴).
پروردگارا! تو ما را مايه امتحان و فتنه کسانى که کافر شدند، قرار مده و ما را بيامرز که تو، آرى، تنها تو عزيز و حکيمى (۵).
از ميان شما، آن هايى که اميدوار به خدا و روز جزايند، همواره در ابراهيم و يارانش الگو داشته اند، و اما آن هايى که از شما هنوز هم کفار را دوست مى دارند، خداى تعالى بى نياز و ستوده است (۶).
اميد است که خداى سبحان، بين شما و همان کفار (که به خاطر خدا با ايشان دشمنى کرديد)، مودت برقرار سازد و خدا توانا است و خدا آمرزگار رحيم است (۷).
(اين فرمان تنها مربوط به کفاری است که شما را بيرون کردند و با شما جنگيدند) و اما آن هايى که چنين نکردند، خدا شما را از احسان به آنان و رفتار عادلانه با ايشان نهى نکرده، زيرا خدا عدالت کاران را دوست مى دارد (۸).
خدا تنها از دوستى کسانى نهى کرده که با شما سرِ جنگ دارند و تنها بر سر مسأله دين با شما جنگيدند و شما را از ديارتان بيرون کردند و در بيرون کردنتان، پشت به پشت هم دادند، خدا شما را از اين که آنان را دوست بداريد، نهى فرموده و هر کس دوستشان بدارد، پس آن ها ستمکارند (۹).
ترجمه تفسير الميزان جلد ۱۹ صفحه ۳۸۸
«بیان آیات»
اين سوره، متعرض مسأله دوستى مؤمنان با کفار است، و از آن به سختى نهى مى کند. هم در ابتداى سوره متعرض آن است و هم، در آخرش. و در خلال آياتش، متعرض احکامى درباره زنان مهاجر و بيعت زنان شده، و مدنى بودن اين سوره روشن است.
رده:تفسیر المیزان