تفسیر المیزان

ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۱۶ آيات ۴۲ - ۴۶ سوره نازعات يَسئَلُونَک عَنِ الساعَةِ أَيَّانَ مُرْساهَا (۴۲) فِيمَ أَنتَ مِن ذِکْرَاهَا(۴۳) إِلى رَبِّکَ مُنتهَاهَا (۴۴) إِنَّمَا أَنت مُنذِرُ مَن يخْشاهَا(۴۵) کَأَنهُمْ يَوْمَ يَرَوْنهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضحَاهَا(۴۶) «ترجمه آیات» از تو از رستاخيز مى پرسند که وقت وقوع آن کى است؟ (۴۲) تو از بسيار سخن گفتن از آن، چه به دست مى آورى؟ (۴۳) هيچ، براى اين که انتهاى آن - وقت معينش - نزد پروردگار تو است (۴۴). اصلا وظيفۀ تو، تنها انذار کسى است که از آن روز دلواپسى دارد (۴۵). روزى که وقتى آن را مى بينند، چنين به نظر مى رسد که گويا بيش از شبى يا بامدادى، با زندگى دنيا فاصله نداشته اند (۴۶). «بیان آیات» در اين چهار آيه، متعرّض سؤال مشرکان از زمان قيام قيامت شده، آن را رد مى کند، به اين که علم به آن نزد احدى نيست، و کسى به جز خداى تعالى از آن خبر ندارد، و خداى تعالى، علم به آن را به خود اختصاص ‍داده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۱۷ «يَسئَلُونَک عَنِ السّاعَةِ أَيَّانَ مُرْساهَا»: ظاهرا تعبير به اين که «مى پرسند» و نفرموده «پرسيدند»، براى اين بوده که بفهماند اين سؤالى است که هميشه مى کنند. چون مشرکان بعد از شنيدن داستان قيامت، مرتّب به آن جناب مراجعه نموده، درخواست مى کردند تاريخ دقيق وقوع قيامت را برايشان معيّن کند، و در اين درخواست اصرار هم مى ورزيدند، و قرآن کريم، مکرر به اين درخواست اشاره نموده. کلمۀ «مُرسى»، مصدر ميمى است، و به معناى اثبات و برقرار کردن است، و جملۀ «أيّانَ مُرساها»، بيانى است براى کلمۀ «يَسئَلُونَکَ»، و مى فهماند سؤال منکران قيامت و مسخره کنندگان قيامت اين بود که چه زمانى اثبات و برقرار مى شود، و خلاصه چه زمانى قيامت بپا مى شود. «فِيمَ أَنتَ مِن ذِکْرَاهَا»: اين جمله استفهام انکارى است، و جملۀ «فِيمَ أنتَ»، مرکّب است از مبتدا و خبر، و کلمۀ «مِن» براى ابتداء غايت است، و کلمۀ «ذِکرى» - بنابر آنچه راغب گفته - به معناى کثرت ذکر است، که در حقيقت مبالغه در ذکر است. و معناى جمله اين است که: تو از يادآورى بسيار قيامت در چه هستى؟ يعنى از اين که به وسيله کثرت ذکر، از تاريخ آن آگاه شوى، چه چيز به دست مى آورى؟ و خلاصه تو با «کثرت ذکر قيامت»، علم به تاريخ آن نمى يابى. ممکن هم هست کلمۀ «ذِکرى» در مورد قيامت، به معناى حضور حقيقت معناى قيامت در قلب باشد، و معنا - بنابر اين که استفهام انکارى باشد - اين است که: تو علمى به حقيقت قيامت و خصوصيات آن پيدا نمى کنى، مگر وقتى که به زمان آن احاطه يابى و اين از معناى قبلى، مناسب تر است. بعضى گفته اند: معناى آيه اين است که: ذکراى قيامت، از مسائل مربوط به بعثت تو نيست، تو تنها مبعوث شده اى که افراد ترسنده از قيامت را انذار کنى. بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «فِيمَ» انکارى است از سؤال سائلين، و جملۀ «أنتَ مِن ذِکرَيهَا» هم، جمله اى است استينافى و هم، تعليلى است براى نادرست بودن سؤال آنان، و معناى آيه اين است که: اين سؤال در چيست؟ (خلاصه چه سؤال بيهوده اى است)، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۱۸ وظيفۀ تو اى پيامبر، تنها ذکراى ساعت است. چون بعثت تو متصل به آن است، و تو خاتم انبيايى، و همين مقدار علم از مسأله قيامت براى ايشان کافى است. در نتيجه، اين آيه همان را مى گويد که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به روايتى فرمود: «بُعِثتُ أنَا وَ السّاعَة کَهَاتَين إن کَادَت لَتَسبقنِى = بعثت من با قيامت، مثل اين دو انگشت پشت سر هم اند، به هيچ وجه ممکن نبود قيامت جلوتر از بعثت من بيايد». بعضى ديگر گفته اند: اين آيه، تتمه سؤال مشرکان است، که در آن به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» خطاب مى کنند، و معناى آن اين است که: از علم به قيامت و به وقت آن نزد تو چه مقدار هست؟ و يا اين است که: تو که اين همه به ياد قيامت هستى، خودت از آن چه فهميده اى؟ و خواننده محترم مى داند که سياق آيات، با هيچ يک از اين معانى آن طور که بايد نمى سازد. علاوه بر اين، هيچ يک از آن ها خالى از تکلّف نيست. «إِلى رَبِّک مُنتهَاهَا»: اين جمله، در مقام تعليل جمله «فِيمَ أنتَ مِن ذِکرَيهَا» است، و معنايش اين است که: تو از وقت آن نمى توانى با خبر شوى، براى اين که انتهاى آن به سوى پروردگار تو است. پس حقيقت آن و صفاتش و از آن جمله تعیين وقتش را جز پروردگار تو نمى داند. پس مردم نبايد از وقت آن بپرسند، و در وُسع تو هم نيست که پاسخ دهى. و بعيد نيست - و خدا داناتر است - اين آيه در مقام تعليل باشد، اما به معناى ديگرى از تعليل و آن، اين است که بفرمايد: ساعت قيام نمى کند مگر با فناى اشياء و سقوط اسباب، و ظهور اين حقيقت که هيچ ملکى جز براى خداى واحد قهّار نيست. پس آن روز جز به خداى تعالى مستند و منسوب نيست، و هيچ سببى فرض نمى شود که به طور حقيقت بين خدا و پديد آمدن قيامت واسطه باشد. در نتيجه، زمان هم که در اين عالَم براى خود سببى است، نمى تواند واسطه باشد. پس روز قيامت در حقيقت توقيت بردار نيست، (نه اين که ممکن باشد، ولى خداى تعالى وقتش را معين نکرده). ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۱۹ و به همين جهت است که مى بينيم در کلام خداى تعالى هيچ گونه تحديدى براى آن روز نيامده. تنها اين تحديد ذکر شده که روز قيامت با انقراض نشاۀ دنيا بپا مى شود، و در اين باره فرموده: «وَ نُفِخَ فِى الصُّورِ فَصَعِقَ مَن فِى السّمَاوَات وَ مَن فِى الأرضِ»، و در اين معنا آيات ديگرى است که از خراب شدن دنيا خبر مى دهد، و يا خبر مى دهد از اين که زمين و آسمان به زمين و آسمانى ديگر مبدّل مى گردد، و ستارگان فرو مى ريزند، و آياتى ديگر از اين قبيل. و اگر تحديدى هم آمده، به نوعى تشبيه و تمثيل آمده، نظير آيه زير که مى فرمايد: «کَأنّهُم يَومَ يَرَونَهَا لَم يَلبَثُوا إلّا عَشِيّةً أو ضُحَيهَا = وضعشان چنين است که وقتى قيامت را مى بينند، گويى جز شبى و يا شبى و پاسى از روز آن درنگ نکردند». و يا مى فرمايد: «وَ يَومَ تَقُومُ السّاعَةُ يُقسِمُ المُجرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيرَ سَاعَة»، آنگاه حق مطلب را در آيه زير بيان نموده، مى فرمايد: «وَ قَالَ الّذِينَ أُوتُوا العِلمَ وَ الإيمَانَ لَقَد لَبِثتُم فِى کِتَابِ اللّه إلى يَومِ البَعثِ فَهذَا يَومُ البَعث». در کلام خداى تعالى، در مواضعى به آنچه گفته شد، اشاره شده، و آن مواضعى است که خبر مى دهد قيامت جز به ناگهانى و بدون خبر قبلى نمى آيد. مانند آيه زير که مى فرمايد: «ثَقُلَت فِى السّمَاوَات وَ الأرض لا تأتِيکُم إلّا بَغتَةً يَسئَلُونَکَ کَأنّکَ حفِىٌّ عَنهَا، قُل إنّمَا عِلمُهَا عِندَ اللّه وَلکِنّ أکثَرَ النّاسِ لا يَعلَمُون»، و آياتى ديگر. و اين وجه، وجه عميق و دقيقى است، که درک بيشتر آن احتياج به تدبرى کافى دارد تا به وسيله آن اشکالى که ممکن است به ذهن برسد حل گردد، و آن اشکال اين است که: اين وجه با ظواهر عده اى از آيات قيامت نمى سازد. لذا سفارش مى کنم که در آيه زير نيز به دقت نظر کنيد: «لَقَد کُنتَ فِى غَفلَةٍ مِن هذَا فَکَشَفنَا عَنکَ غِطَاءَکَ فَبَصَرُکَ اليَومَ حَدِيدٌ»، و همچنين آيات ديگرى که در اين معنا هست، و يارى کننده، خدا است. «إِنَّمَا أَنت مُنذِرُ مَن يخْشاهَا»: يعنى ما تنها اين تکليف را به عهدۀ تو گذاشته ايم که افرادى را که دلواپس ‍ قيامت اند، عذاب آن انذار کنى، نه اين که از وقت قيام آن خبر دهى، تا وقتى از تو از وقت آن مى پرسند جواب دهى. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۰ پس انحصارى که از آيه استفاده مى شود، به اصطلاح اهل ادب قصر افراد است، يعنى شأن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» و مسؤوليت او را منحصر در انذار مى کند و علم به وقت قيامت و تعيين آن را براى هر کس که از آن سؤال کند، از آن جناب نفى فرموده. و مراد از خشيت - به طورى که مناسب با مقام باشد - همان دلواپسى است. چون هستند افرادى که از شنيدن خبر قيامت هيچ متأثر نمى شوند، و بعضى اين زمينه را دارند که اگر بشنوند، دچار ترس بشوند، همين زمينه عبارت است از خشيت، نه ترس فعلى، چون قبل از انذار ترس معنا ندارد. بیان نزديکى قيامت، در قالب یک تمثیل «کَأَنهُمْ يَوْمَ يَرَوْنهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا»: اين جمله، نزديکى قيامت را در قالب يک تمثيل و تشبيه بيان نموده، مى فرمايد: نزديکى قيامت به زندگى دنيای شان، طورى است که مَثَل آنان در هنگام ديدن قيامت، مَثَل خود آنان است، در آن فرض که بعد از گذشتن يک شب و يا يک نصف روز از مُردنشان، دوباره زنده شوند، در آن صورت چه مى گويند؟ مى گويند: بعد از مُردن بيش از يک شب نگذشت که دوباره زنده شديم، و خلاصه فاصله بين مُردن و قيامت را مدت زمانى احساس مى کنند، که نسبتش با روز و شب هاى گذشته عمرشان، نسبت يک شب و يا يک ظهر را دارد. از آنچه گذشت روشن شد که مراد از کلمۀ «لبث»، درنگ در مدت زمانى است که بين زندگى دنيا و روز بعث فاصله شده، و در اين مدت، در قبرها آرميده بودند. چون حساب بر مجموع زندگى دنيا واقع مى شود. ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از کلمۀ «لبث»، مدت زمانى است که بين سؤال از وقت قيامت و خود قيامت فاصله شده. ليکن اين نظريه درست نيست، براى اين که گويندگان اين حرف وضع خود را در هنگام بعث اين طور مى بينند، و بعث در مقابل مرگ قبل از آن است، نه مرگ و مقدارى از حيات قبل از مرگ. افزون بر اين، اين وجه با ظواهر ساير آيات که متعرض بعث و درنگ اهل محشر است، نمى سازد. مانند آيه «قَالَ کَم لَبِثتُم فِى الأرضِ عَدَدَ سِنِين»، که ملاحظه مى کنيد «لبث» را عبارت دانسته اند از مدت زمانى که در قبر بودند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۱ بعضى ديگر گفته اند: مراد از «لبث»، مدتى است که در دنيا بودند. و اين وجه بسيار سخيف و بى پايه است. بحث روایتی: (روایاتی راجع به سؤال مردم از زمان وقوع قيامت) در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ أمّا مَن خَافَ مَقَامَ رَبّه وَ نَهَى النّفسَ عَنِ الهَوى فَإنّ الجَنّةَ هِىَ المَأوى»، آمده که اين درباره بنده خدا است، که وقتى در برابر معصيت خدا قرار مى گيرد با اين که مى تواند مرتکب شود، از ترس خدا مرتکب نمى شود، و به خاطر نهى خدا، نفس خود را از ارتکاب آن نهى مى کند، و تلافى اين عملش، همان جنت است. و در تفسير آيه «يَسئَلُونَکَ عَنِ السّاعَة أيّانَ مُرسيهَا» فرمود: يعنى چه وقت بپا مى شود؟ و خداى تعالى در پاسخش فرمود: «إلى رَبّکَ مُنتَهيهَا»، يعنى علم آن نزد پروردگار تو است، و در معناى جملۀ «إلّا عَشِيّةً أو ضُحيهَا» فرمود: يعنى بعضى از يک روز. و در الدرّ المنثور است که ابن ابى حاتم و ابن مردويه، به سندى ضعيف، از ابن عباس روايت کرده اند که گفت: مشرکان مکّه از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى پرسيدند: «مَتى تَقُومُ السّاعَةُ» و منظورشان از اين سؤال، مسخره کردن اعتقاد به قيامت بود، و لذا در اين باره، اين آيه نازل شد: «يَسئَلُونَکَ عَنِ السّاعَة أيّانَ مُرسيهَا...». و در همان کتاب آمده که بزار، ابن جرير، ابن منذر، حاکم، (وى حديث را صحيح دانسته) و ابن مردويه، از عايشه روايت کرده اند که گفت: از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» همواره از مسأله قيامت سؤال مى شد تا آن که آيه «ِفيمَ أنتَ مِن ذِکرَيهَا إلى رَبّکَ مُنتَهيهَا» نازل شد بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، آن وقت ديگر سؤال نشد. مؤلف: اين روايت را از عده اى از کتب حديث، بدون ذکر سند، از عروه نيز روايت کرده، و نيز نظير آن را از عده اى ديگر، از آن کتب، از شهاب بن طارق هم نقل کرده، وليکن سياق آيه با اين روايات نمى سازد، چون حاصل از همه اين روايات اين است که آيه پاسخ از سؤال مردم باشد، در حالى که سياق آيه چنين چيزى را نمى رساند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۲ و در بعضى از روايات آمده که: رسم اعراب چنين بود که وقتى به نزد رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى رفتند، از قيامت مى پرسيدند، و حضرت رو مى کرد به جوانتر آنان و مى فرمود: اگر اين بچه يک قرن زندگى کند، قيامت شما بپا مى شود. اين حديث را صاحب الدرّ المنثور، از ابن مردويه، از عايشه نقل کرده است. اين روايت، وقت قيام قيامت را معين مى کند، و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بزرگتر از آن است که چنين کارى بکند، چگونه ممکن است با اين که در بسيارى از سوره هاى قرآنى به او وحى شده که علم به قيامت، از مختصات خداى تعالى است و کسى جز او آن را نمى داند، و دستور داده هر کس، از او، از اين مسأله پرسيد، بگويد که من به اين مطلب علمى ندارم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۳ «سوره عبس» آيات ۱ - ۱۶ سوره عبس * سوره «عبس»، مکّى است و چهل و دو آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * عَبَس وَ تَوَلى (۱) أَن جَاءَهُ الاَعْمَى (۲) وَ مَا يُدْرِيک لَعَلَّهُ يَزَّکى (۳) أَوْ يَذَّکَّرُ فَتَنفَعَهُ الذِّکْرَى (۴) أَمَّا مَنِ استَغْنى (۵) فَأَنت لَهُ تَصدَّى (۶) وَ مَا عَلَيْک أَلّا يَزَّکى (۷) وَ أَمَّا مَن جَاءَک يَسعَى (۸) وَ هُوَ يخْشى (۹) فَأَنت عَنْهُ تَلَهَّى (۱۰) کَلّا إِنّهَا تَذْکِرَةٌ(۱۱) فَمَن شاءَ ذَکَرَهُ(۱۲) فى صُحُفٍ مُّکَرَّمَةٍ(۱۳) مَّرْفُوعَةٍ مُّطهَّرَةِ(۱۴) بِأَيْدِى سَفَرَةٍ(۱۵) کِرَامِ بَرَرَةٍ(۱۶) «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده مهربان. چهره در هم کشيد و روى بگردانيد. (۱) که چرا آن کور نزد وى آمد. (۲) تو چه دانى، شايد او در پى پاک شدن باشد. (۳) و يا در برخورد، ناگهان متذکر شده، در پى پاک شدن بيفتد. (۴) اما آن که توانگرى را به رُخ مردم مى کشد. (۵) تو به او روى خوش نشان مى دهى. (۶) فکر مى کنى اگر هم پاک نشود، مسؤول نيستى. (۷) و اما آن که شتابان نزد تو آمده. (۸) در حالى که از خدا مى ترسد. (۹) تو از او تغافل مى کنى. (۱۰) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۴ چنين مکن که اين قرآن، يک تذکر و يادآورى است. (۱۱) هر کس بخواهد از آن پند گيرد. (۱۲) تذکارى است در صحيفه هايى ارجمند. (۱۳) والا و پاکيزه است. (۱۴) که به دست سفيرانى نوشته شده. (۱۵) گرامى و نيکو. (۱۶) شأن نزول آيات سوره عبس رواياتى از طرق اهل سنّت وارد شده که اين آيات، درباره داستان «ابن أُمّ مکتوم» نابينا نازل شد، که روزى بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» وارد شد، در حالى که جمعى از مستکبران قريش، نزد آن جناب بودند و با ايشان درباره اسلام، سخنان سرى داشتند. رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، از آمدن «ابن اُمّ مکتوم» چهره در هم کشيد، و خداى تعالى، او را مورد عتاب قرار داد که چرا از يک مردى تهیدست، چهره در هم کردى؟ از طرق شيعه هم رواياتى به اين معنا اشاره دارد. ولى در بعضى ديگر از روايات شيعه آمده که: مردى از بنى اميّه نزد آن جناب بوده، و او از آمدن «ابن اُمّ مکتوم» چهره در هم کشيد و آيات ، در عتاب او نازل شد که - إن شاء اللّه - بحث مفصل اين معنا، در بحث روايتى آينده از نظرتان خواهد گذشت. و به هر حال غرض سوره، عتاب هر کسى است که ثروتمندان را بر ضعفاء و مساکين از مؤمنان مقدّم مى دارد، اهل دنيا را احترام مى کند و اهل آخرت را خوار مى شمارد. بعد از اين عتاب، رشته کلام به اشاره به خوارى و بى مقدارى انسان در خلقتش و اين که در تدبير امورش سراپا حاجت است و با اين حال، به نعمت پروردگار و تدبير عظيم او کفران مى کند، کشيده شده؛ و در آخر، سخن را با ذکر قيامت و جزاء و تهديد مردم خاتمه مى دهد. و اين سوره، بدون هيچ ترديدى، در مکّه نازل شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۵ نکوهش روى گرداندن از مردی نابينا و توجه به توانگران «عَبَس وَ تَوَلى»: يعنى: چهره در هم کشيد و روى بگردانيد. «أَن جَاءَهُ الاَعْمَى»: اين جمله، علت عبوس شدن را بيان مى کند، و «لام» تعليل در تقدير است و تقدير آن: «لأن جَاءَهُ الأعمَى» است. «وَ مَا يُدْرِيک لَعَلَّهُ يَزَّکى * أَوْ يَذَّکَّرُ فَتَنفَعَهُ الذِّکْرَى»: اين آيه، حال از فاعل فعل «عَبَس وَ تَوَلّى» است، و کلمۀ «تَزَکّى»، به معناى در پى پاک شدن از راه عمل صالح است، که بعد از تذکّر، يعنى پندپذيرى و بيدارى و پذيرفتن عقاید حقّه دست مى دهد. چون «نفع ذِکرى» همين است که آدمى را به تزکّى دعوت مى کند. يعنى به ايمان و عمل صالح مى خواند. و حاصل معنا اين است که: آن شخص چهره در هم کشيد، و از آن شخص ‍ نابينا - که نزدش آمده بود - روى بگردانيد. با اين که او خبر نداشت آيا مرد نابينا مردى صالح بود، و با اعمال صالح ناشى از ايمان، خود را پاکيزه کرده بود يا نه. شايد کرده بود، و يا آمده تا با تذکّر و اتعاظش به مواعظ رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» بهره مند شده، در نتيجه به تطهير خود موفق گردد. در اين آيات چهارگانه، عتاب شديدى به کار رفته و اين شدّت، از اين جهت بيشتر مى شود که دو آيه اول، در سياق غيبت آمده، که مى فهماند خدا از او روى گردانيده، رو در رو، با او سخن نگفته؛ و دو آيه اخير را در سياق خطاب آورده. چون توبيخ در مخاطبۀ حضورى، بيشتر است و حجت و استدلال هم، وقتى رو در رو گفته شود، الزام آورتر است. آن هم بعد از روى گردانى، و مخصوصا با سرکوبى خود خدا و بدون واسطه غير. و در اين که از آن شخص، به اعمى - کور - تعبیر کرد، توبيخى بيشتر استفاده مى شود. براى اين که محتاجى که به انسان مراجعه مى کند، اگر نابينا باشد و حاجتش هم حاجتى دينى باشد، و خلاصه ترس از خدا او را وادار کرده باشد که با نداشتن چشم به ما مراجعه کند، ما بيش از ساير مراجعه کنندگان، بايد به او ترحّم کنيم و بيشتر به او روى آورده، مورد عطوفتش قرار دهيم. نه اين که چهره در هم بکشيم و روى از او برتابيم. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۶ بعضى گفته اند: بنابر اين که شخص مورد عتاب، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» باشد، تعبير از آن جناب به ضمير غايب براى اين بوده، که به قداست ساحت آن جناب اشاره کند و به طور کنايه، بفهماند گويا آن کسى که چنين عملى کرده، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نبوده. چون مثل چنين عملى از مثل آن جناب سر نمى زند، و در نوبت دوم که از آن جناب به ضمير خطاب تعبير کرده نيز، قداست ساحت آن حضرت منظور بوده، چون هميشه اقبال بعد از اعراض، اجلال و احترامى از طرف است. وليکن اين حرف درست نيست، چون با خطاب «وَ أمّا مَن استَغنى * فَأنتَ لَهُ تَصَدّى ...» نمى سازد، و توبيخ در آن، از توبيخ در آيه «عَبَس ‍ وَ تَوَلّى» بيشتر است، و به طور قطع هيچ ايناسى هم در آن نيست. «أَمَّا مَنِ استَغْنى * فَأَنت لَهُ تَصدَّى * وَ مَا عَلَيْک أَلا يَزَّکى»: کلمات «غنى» و «استغناء» و «تغنى» و «تغانى» - به طورى که راغب گفته - به يک معنى مى باشند. پس مراد از «مَن استَغنى»، کسى است که خود را توانگر نشان دهد و ثروت خود را، به رُخ مردم بکشد. و لازمۀ اين عمل، اين است که بخواهد از سايرين سر و گردنى بلندتر باشد، و رياست و عظمتى در چشم مردم داشته باشد، و از پيروى حق عارش بيايد، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «إنّ الإنسانَ لَيَطغى * أن رَآهُ استَغنى»، و کلمۀ «تَصَدّى»، به معناى متعرض شدن و روى آوردن به چيزى و اهتمام در امر آن است. در اين آيه و شش آيه بعدش، اشاره مفصلى است به اين که ملاک در آن عبوس شدن و پشت کردن چه بوده، که به خاطر آن، مستوجب عتاب شده. حاصل آن اين است که: تو خيلى به وضع مستکبران و اعراض ‍ کنندگان از پيروى حق مى پردازى، و زياد به وضع آن ها اعتناء مى کنى؛ در حالى که اگر او نخواهد خود را پاک کند، بر تو تکليفى نيست و بر عکس، از وضع آن کس که خود را پاک کرده و از خدا مى ترسد، بى اعتنايى مى کنى. «وَ مَا عَلَيکَ ألّا يَزَکّى»: بعضى گفته اند: کلمۀ «ما» نافيه است، و معنايش اين است که: اگر او نخواست خود را تزکيه کند، حَرَج و مسؤوليتى بر تو نيست، تا رهايى از آن مسؤوليت، تو را حريص کند به مسلمان شدن او، و غفلت ورزيدن از آن هايى که قبلا به طيب خاطر مسلمان شده اند. بعضى گفته اند: کلمۀ «ما»، استفهام انکارى است، و به آيه چنين معنا مى دهد: ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۷ «چه چيز و چه مسؤوليت و ضررى متوجه تو مى شود، اگر او نخواهد خود را از کفر و فجور پاک کند؟ تو يک رسول بيشتر نيستى، و جز ابلاغ رسالت، مسؤوليتى ندارى». بعضى ديگر گفته اند: کلمۀ «ما»، به معناى «لا» ى نافيه است و معنايش، اين است که: «از عدم تزکيه او از کفر و فجور، باکى به خود راه نمى دهى»، و اين معنا با سياق عتابى که قبل از اين آيه و قبل از قبل اين آيه بود، سازگارتر است. «وَ أَمَّا مَن جَاءَک يَسعَى * وَ هُوَ يخْشى * فَأَنت عَنْهُ تَلَهَّى»: کلمۀ «سعى»، به معناى سرعت در دويدن است. پس معناى آيه - به حسب آنچه مقام دست مى دهد - اين است که: آن کس که به شتاب نزدت مى آيد تا به وسيله معارف دين و مواعظى که از تو مى شنود، خود را پاک کند، «وَ هُوَ يَخشى»، در حالى که از خدا مى ترسد و خشيت، خود آيت و نشانه آن است که او به وسيله قرآن متذکر شده است، همچنان که فرمود: «مَا أنزَلنَا عَلَيکَ القُرآنَ لِتَشقى * إلّا تَذکِرَةً لِمَن يَخشى»، و نيز فرموده: «سَيَذّکَرُ مَن يَخشَى». «فَأنتَ عَنهُ تَلَهّى»: اصل کلمۀ «تَلَهّى»، «تَتَلَهّى» بوده، يعنى خود را به کار ديگر مى زنى، و از چنين مردى که آمده که به راستى خود را اصلاح کند، غافل مى مانى. و اگر ضمير «أنت» را در اين آيه و در آيه «فَأنتَ لَهُ تَصَدّى» و ضمير «لَهُ» و «عَنهُ» را در آن دو، مقدم بر فعل آورده، همه براى تأکيد در عتاب و تنبيه است. َ«کَلّا إِنّهَا تَذْکِرَةٌ * فَمَن شَاءَ ذَکَرَهُ»: کلمۀ «کَلّا»، باز داشتن از همان عملى است که به خاطر آن، عتابش ‍ فرمود. يعنى عبوس کردن قيافه و روى گردانى از کسى که از خدا مى ترسد، و مشغول شدن و پرداختن به کسى است که خود را بى نياز مى داند. اشاره به اين که قرآن کريم «تذکره» است و ضمير در جملۀ «إنّهَا تَذکِرَة»، به آيات قرآنى و يا به قرآن بر مى گردد، و اگر آن را مؤنث آورده، براى اين بود که خبر آن «تَذکره» مؤنث بوده، و معناى آن اين است که: آيات قرآنى - و يا قرآن - تذکره است. يعنى موعظه اى است که هر پندپذيرى، از آن متعظ مى شود؛ و يا تذکر دهنده اى است که اعتقاد حق و عمل حق را تذکر مى دهد. «فَمَن شَاءَ ذَکَرَهُ»: اين قسمت، جمله اى معترضه است، و ضمير به قرآن و يا آنچه که قرآن تذکر مى دهد، بر مى گردد و معنايش اين است که: هر کس خواست، مى تواند به ياد قرآن و يا معارفى که قرآن تذکر مى دهد، بوده باشد. و قرآن، اين را تذکر مى دهد که مردم بدانچه فطرت به سوى آن هدايت مى کند، منتقل شوند و آن، عقاید و اعمال حقّه اى است که در لوح فطرت محفوظ است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۸ و در اين که تعبير فرمود به: «فَمَن شَاءَ ذَکَرَهُ»، اشاره است به اين که در دعوت قرآن به تذکّر، هيچ اکراه و اجبارى نيست، و داعى اسلام که اين دعوت را مى کند، براى اين نيست که نفعى عايد خودش شود؛ تنها و تنها، نفع آن عايد خود متذکّر مى شود. حال اختيار با خود اوست. مقصود از اين که درباره قرآن فرمود: «فِى صُحُفٍ مُکَرّمَة...» «فِى صُحُفٍ مُّکَرَّمَةٍ * مَّرْفُوعَةٍ مُّطهَّرَةِ»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «صُحُف»، جمع صحيفه است، و عرب هر چيزى را که در آن مطلبى نوشته شده باشد، «صحيفه» مى نامد، همچنان که کتابش هم مى خواند. حال چه اين که ورقه و کاغذى باشد و يا چيز ديگرى. و جملۀ «فِى صُحُف»، خبرى است بعد از خبر، براى کلمۀ «ان»، و ظاهر آن اين است که: قرآن به دست ملائکه در صحفى متعدد نوشته شده بوده. و اين ظاهر، سخن آن مفسّر را که گفته: «مراد از صحف، لوح محفوظ است»، ضعيف مى سازد. چون در کلام خداى تعالى، در هيچ موردى از لوح محفوظ به صيغۀ جمع از قبيل صُحُف و کُتُب و الواح تعبير نشده. نظير اين قول در بى اعتبارى سخن آن مفسّر ديگر است که گفته: «مراد از صُحُف، کُتُب انبياى گذشته است»، چون اين معنا با تعبير «بِأيدِى سَفَرَة...» نمى سازد. زيرا ظاهر اين تعبير اين است که صفت صُحُف باشد. «مُکَرّمَة»، يعنى معظم. «مَرفُوعَة»، يعنى رفيع القدر نزد خدا. «مُطَهّرة»، يعنى پاکيزه از قذارت باطل و سخن بيهوده و شک و تناقض، همچنان که در جاى ديگر فرمود: «لا يَأتِيهِ البَاطِل مِن بَينِ يَدَيه وَ لا مِن خَلفِهِ»، و نيز در اين که مشتمل بر سخن بيهوده نيست، فرموده: «إنّهُ لَقَولٌ فَصلٌ وَ مَا هُوَ بِالهَزل»، و در اين که مشتمل بر مطلب مورد شکّى نيست، فرموده: «ذَلِکَ الکِتَابُ لا رَيبَ فِيهِ»، و در اين که مشتمل بر مطالب متناقض نيست، فرموده: «وَ لَو کَانَ مِن عِندِ غَيرِ اللّه لَوَجَدُوا فِيهِ اختِلافاً کَثِيراً». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۲۹ ملائکۀ مخصوص وحى، عهده دار رساندن آن به پيامبران بوده اند «بِأَيْدِى سفَرَةٍ * کِرَامِ بَرَرَةٍ»: اين دو جمله، دو صفت بعد از صفت هستند براى صُحُف. و کلمۀ «سَفَرَة»، جمع سفير است و سفير، به معناى رسول است. و کلمۀ «کِرَام»، صفت آن رسولان است، به اعتبار ذاتشان و «بَرَرَة»، صفت ايشان است به اعتبار عملشان. مى فرمايد: ذاتا افرادى بزرگوارند و از نظر عمل، داراى احسانند. و معناى اين چند آيه، اين است که: قرآن، تذکره اى است که در صُحُف متعددى نوشته شده بود. صُحُفى معظم و رفيع القدر، و پاکيزه از هر پليدى و از هر باطل و لغو و شک و تناقض، و به دست سفيرانى نوشته شده که ذاتا نزد پروردگارشان بزرگوار، و در عمل هم نيکوکارند. و از اين آيات بر مى آيد که: براى وحى، ملائکۀ مخصوصى است، که متصدى حمل صُحُف آن و نيز رساندن آن به پيامبرانند. پس مى توان گفت: اين ملائکه، اعوان و ياران جبرئيل اند و تحت امر او، کار مى کنند. و اگر نسبت القاى وحى را به ايشان داده، منافات ندارد با اين که در جاى ديگر، آن را به جبرئيل نسبت دهد و بفرمايد: «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِين عَلى قَلبِکَ»، و در جاى ديگر در تعريف جبر ئيل بفرمايد: «إنّهُ لَقَولُ رَسُولٍ کَرِيمٍ * ِذى قُوّةٍ عِندَ ذِى العَرشِ مَکِين * مُطَاعٍ ثَمّ أمِين»، بلکه همين آيه مؤيّد مطلب ما است که مى فرمايد: دستوراتش مطاع است. معلوم مى شود جبرئيل براى رساندن وحى به انبياء، کارکنانى از ملائکه تحت فرمان دارد. پس وحى رساندن آن ملائکه هم، وحى رساندن جبرئيل است، همچنان که عمل جبرئيل و اعوانش روى هم، فعل خداى تعالى نيز هست. و اين انتساب وحى به چند مقام، نظير مسألۀ توفّى و قبض ارواح است، که يک جا، به اعوان ملک الموت نسبت داده، و يک جا، به خود او، و يک جا، به خود خداى تعالى که بحث آن مکرر گذشت. ولى بعضى از مفسّران گفته اند: مراد از کلمۀ «سفره»، نويسندگان از ملائکه اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۳۰ ليکن معنايى که گذشت، روشن تر است. و بعضى ديگر گفته اند: قاريان قرآنند، که آن را مى نويسند و مى خوانند، که خواننده محترم، به نادرستى آن واقف است. بحث روايتى: (روایاتی درباره شأن نزول سوره عبس) در مجمع البيان است که بعضى گفته اند: اين آيات درباره عبداللّه بن اُمّ مکتوم، فرزند شريح بن مالک بن ربيعه فهرى، يکى از بنى عامر بن لوى، نازل شده. و جريان چنين بوده که: روزى، وی بر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» وارد شد، در حالى که آن جناب، با عتبة بن ربيعه و ابوجهل بن هشام و عباس بن عبدالمطلب و ابى و اُميّة بن خلف جلسه کرده بود، و ايشان را به دين توحيد دعوت مى کرد، به اميد اين که اسلام بياورند. ابن اُمّ مکتوم عرضه داشت: يا رسول اللّه! از قرآن برايم بخوان تا حفظ کنم؛ و (چون نابينا بود) مکرر آن جناب را صدا مى زد و متوجه نبود که آن جناب، با آن چند نفر مشغول صحبت است. و تکرار او باعث شد که کراهت و ناراحتى در سيماى آن جناب هويدا گرديد. چون ابن اُمّ مکتوم، مرتب کلام آن جناب را قطع مى کرد و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در دل خود فکر مى کرد که حالا اين چند نفر که از بزرگان قريش اند، مى گويند: «پيروان او، همه از قبيل ابن اُمّ مکتوم، يا کورند و يا برده اند»؛ لذا از او روى بگردانيد و رو، به آن صناديد کرد. در اين جا بود که اين آيات، در عتاب و سرزنش آن جناب نازل شد. و از آن به بعد، رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم»، همواره ابن اُمّ مکتوم را احترام مى کرد. هر وقت به او بر مى خورد، مى فرمود: مرحبا به کسى که خداى تعالی، به خاطر او مرا عتاب فرمود؛ و آنگاه مى پرسيد: آيا کار و حاجتى دارى؟ و دو نوبت او را در مدينه، جانشين خود کرد و خود به جنگ رفت. مؤلّف: سيوطى، در تفسير الدر المنثور، اين قصه را از عايشه و انس و ابن عباس - البته با مختصر اختلافى - نقل کرده، و آنچه صاحب مجمع البيان نقل کرده، خلاصه اى از آن روايات مختلف است. رده:تفسیر المیزان