تفسیر المیزان

«وَ وُجُوهٌ يَوْمَئذٍ عَلَيهَا غَبرَةٌ»: کلمۀ «غَبَرَة»، به معناى غبار و کدورت است، که منظور از آن، سيما و نشانه هاى غم و اندوه است. «تَرْهَقُهَا قَترَةٌ»: يعنى سياهى و تاريکى بر آن چهره ها نشسته. در اين چهار آيه، حال دو طايفه را، با بيان حال چهره هايشان بيان کرده. چون چهره و قيافه، آينۀ دل است. هم مسرّت درونى در آن جلوه مى کند و هم اندوه و گرفتارى. «أُولَئک هُمُ الْکَفَرَةُ الْفَجَرَةُ»: يعنى اين طايفه، جامع بين دو صفت «کفر» و «فجور» اند. کفر که کار قلب، و فُجُور که کار بدنى و به معناى گناهان شنيع است. و ممکن هم هست منظور از کفر، کفران نعمت ها، و منظور از فجور، همان گناهان باشد. و اين جمله، تعريف طايفۀ دوم است، که اهل شقاوت اند. چيزى که هست، در اين آيات، طايفۀ اول يعنى اهل سعادت را به مثل چنين تعريفى توصيف نکرده و اين، بدان جهت بوده که سياق کلام و غرض اصلى، بيان حال طايفۀ دوم بوده، و مى خواسته آن طايفه را انذار و از سرانجام وخيمى که در پيش دارند، بيم دهد. بحث روایتی در الدرّ المنثور است که ابن منذر، از عکرمه روايت کرده که در تفسير آيه «قُتِلَ الإنسَانُ مَا أکفَرَهُ» گفته: اين آيه در شأن عتبة بن ابى لهب نازل شده، که وقتى آيه «وَ النَّجمِ إذَا هَوَى» را شنيد، گفت: من کفر مى ورزم به پروردگار «نجم»، وقتى که فرو مى ريزد. ناگزير رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» او را نفرين کرد، و در سفرى که به شام مى رفت، شير او را پاره کرد. و در احتجاج از اميرالمؤمنين «عليه السلام» روايت کرده که در حديثى طولانى، در معناى «قُتِلَ الإنسَانُ مَا أکفَرَهُ» فرمود: يعنى انسان لعنت شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۵ و در تفسير قمى، در ذيل آيه «ثُمَّ السّبِيلَ يَسَّرَهُ» آمده که: خداوند، راه خير را براى بشر آسان کرده است. مؤلّف: مراد از اين حديث، اين است که: خداى تعالى، انسان را در عملش ‍ مختار کرده، به طورى که راه سعادت و رسيدن به کمالش را آسان ساخته، همان کمالى که براى رسيدن به آن آفريده شده. پس اين خبر، با آن معنايى که ما در تفسير آيه آورديم، منطبق است. و نيز، در معناى کلمۀ «وَ قَضباً»، در همان کتاب آمده که: «قَضب»، به معناى «قت» است. (گياهى است که حيوانات علفخوار، آن را مى چرند). و نيز، در معناى جملۀ «وَ فَاکِهَةً وَ أبّاً» فرموده: «أبّ»، به معناى علف خشکى است که علفخواران مى خورند. و در الدرّ المنثور است که ابوعبيد، در کتاب «فضائل» خود، از ابراهيم تيمى روايت کرده که گفت: شخصى از ابوبکر صدّيق پرسيد: «وَ أبّاً» يعنى چه؟ در پاسخ گفت: به زير کدام آسمان و روى کدام زمين پناهنده شوم، وقتى درباره کتاب خدا چيزى بگويم که نمى دانم. و نيز، در همان کتاب آمده که سعيد بن منصور، ابن جرير، ابن سعد، عبد بن حميد، ابن منذر، ابن مردويه، بيهقى (در کتاب شعب الايمان)، خطيب و حاکم (وى حديث را صحيح دانسته)، از انس روايت کرده اند که: روزى عُمَر، آيات «فَأنبَتنَا فِيهَا حَبّاً * وَ عِنَباً وَ َقضبَاً» را، تا کلمۀ «وَ أبّاً» قرائت کرد. آنگاه گفت: همه اين ها را مى شناسيم، اما بايد ديد کلمۀ «أبّ»، به چه معنا است. آنگاه چوب دستی اى که در دست داشت، از دست انداخت و گفت: عُمَر! بيهوده خودت را به اين در و آن در نزن، اگر تو معناى کلمۀ «أب» را ندانى چه گناهى دارى، اى مردم! برويد به دنبال کسى که از خود قرآن، شما را به معناى آن هدايت کند، آنگاه عمل کنيد، و وقتى چيزى از کتاب خدا را نفهميديد، آن را به پروردگار کتاب واگذاريد! و نيز، در آن کتاب آمده که عبد بن حميد، از عبد الرحمان بن يزيد روايت کرده که گفت: مردى از عُمَر پرسيد: معناى کلمۀ «وَ أبّاً» چيست؟ همين که ديد حضار مجلس به دادن جواب پرداختند، شلاق خود را گرفته، به آنان حمله ور شد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۶ مؤلّف: اين حديث مى خواهد بگويد: عُمَر، مردم را از بحث پيرامون معارف قرآن و حتّى تفسير الفاظ آن، منع مى کرد. و در ارشاد مفيد آمده که روايت شده شخصى، از ابوبکر، از کلام خداى عزّوجلّ که فرموده: «وَ فَاکِهَةً وَ أبّاً» پرسيد. ابوبکر معناى کلمۀ «أب» از قرآن را ندانست، در پاسخ گفت: کدام آسمان و کدام زمين، مرا پناه مى دهد و يا چه خاکى به سر کنم اگر درباره قرآن چيزى بگويم که بدان علم ندارم؛ امّا کلمۀ «فَاکِهَة» که معنايش را همه مى دانيم، و اما کلمۀ «أب» را من نمى دانم، خدا داناتر است. اين سخن به اميرالمؤمنين «عليه السلام» رسيد، فرمود: سبحان اللّه! چطور نمى داند که کلمۀ «أب» به معناى علف و چريدنی ها است؟ و اين که خداى تعالى، در اين آيه مى خواهد نعمت هايى را که به خلقش ‍ داده و از آن جمله، آنچه غذاى آنان و غذاى چهار پايان ايشان است که به وسيله آن، هم جانشان زنده مى مانَد و هم جسمشان نيرو مى گيرد، به رُخ آنان بکشد. و در مجمع البيان است که از عطاء بن يسار، از سوده، همسر رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» روايت شده که گفت: رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» فرمود: مردم پا برهنه و لخت. و ختنه نشده محشور مى شوند و عرق، آن چنان از ايشان مى ريزد، که حتّى تا نرمۀ گوش ها مى رسد. مى گويد عرضه داشتم: يا رسول اللّه! خاک بر سرم، آيا در آن روز مردم لخت و عريان به يکديگر نگاه مى کنند؟ فرمود: در آن روز، مردم به هيچ چيز، جز گرفتارى خود نمى انديشند و نمى پردازند. آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: «لِکُلّ امرِئٍ مِنهُم يَومَئِذٍ شَأنٌ يُغنِيه». و در تفسير قمى، در ذيل آيه «لِکُلّ امرِئٍ مِنهُم يَومَئِذٍ شَأنٌ يُغنِيه» فرموده: يعنى شغلى است که از هر شغل ديگرى، بازش مى دارد. * * * ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۷ «سوره تکویر» آيات ۱ - ۱۴ سوره تکوير * سوره «تکوير»، مکّى است و بيست و نه آيه دارد. بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ * إِذَا الشَّمْسُ کُوِّرَت (۱) وَ إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَت (۲) وَ إِذَا الجِْبَالُ سُيرَت (۳) وَ إِذَا الْعِشارُ عُطلَت (۴) وَ إِذَا الْوُحُوش حُشِرَت (۵) وَ إِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَت (۶) وَ إِذَا النُّفُوس زُوِّجَت (۷) وَ إِذَا الْمَوْءُدَةُ سُئلَت (۸) بِأَى ذَنبٍ قُتِلَت (۹) وَ إِذَا الصُحُف نُشِرَت (۱۰) وَ إِذَا السمَاءُ کُشِطت (۱۱) وَ إِذَا الجَْحِيمُ سُعِّرَت (۱۲) وَ إِذَا الجَْنَّةُ أُزْلِفَت (۱۳) عَلِمَت نَفْسٌ مَّا أَحْضرَت (۱۴) «ترجمه آیات» به نام خداوند بخشنده بخشايشگر. زمانى که آفتاب در هم پيچيده مى شود. (۱) و آن روز که ستارگان سقوط مى کنند. (۲) و وقتى که کوه ها، از شدت زلزله به راه مى افتند. (۳) و هنگامى که نفيس ترين اموال بى صاحب مى ماند. (۴) و روزگارى که وحشى ها هم، مانند انسان ها زنده مى شوند. (۵) و زمانى که درياها افروخته گردند. (۶) و آن وقت که نفوس، هر يک به جفت مناسب و لايق خود مى رسد. (۷) و روزى که از دختران زنده به گور شده سؤال شود. (۸) که به کدامين گناه کشته شدند؟ (۹) و روزى که نامه هاى اعمال، براى حساب باز مى شود. (۱۰) و روزى که آسمان چون طومار پيچيده مى شوند. (۱۱) و روزى که دوزخ را مى افروزند. (۱۲) و زمانى که بهشت را به اهلش نزديک مى سازند. (۱۳) در چنين روزى، هر کس مى فهمد که چه کرده است. (۱۴) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۸ «بیان آیات» مفاد کلى سوره تکوير و زمان نزول آن اين سوره، روز قيامت را با ذکر پاره اى از مقدمات و نشانی هاى آن و پاره اى از آنچه در آن روز واقع مى شود، متذکر و يادآور مى شود و آن روز را چنين توصيف مى کند که: روزى است که در آن، عمل انسان هرچه باشد، کشف مى گردد. و سپس قرآن را توصيف مى کند به اين که از القاآتى است که رسولى آسمانى - که فرشته وحى است - آن را به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» القاء کرده، و از القاآت شيطانى نيست. و رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» هم، ديوانه نيست، که شيطان ها او را دست انداخته باشند. و چنين به نظر مى رسد که اين سوره از سوره هاى قديمى باشد، که در اوائل بعثت نازل شده؛ همچنان که در متن خود سوره، شاهدى بر اين معنا ديده مى شود و آن، اين است که خداى تعالى، رسول گرامی اش را از آنچه که دشمنان در باره اش مى گفتند - مثلا ديوانه اش مى خواندند - منزّه مى دارد. و معلوم است که اتهام ها مربوط به اوائل دعوت آن جناب است، همچنان که سوره «نون» هم - که مشتمل بر تنزيه آن جناب از اين تهمت ها است - در اوائل بعثت نازل شده. پس سوره، بدون هيچ حرف و ترديدى، در مکّه نازل شده است. حوادث و وقايع زمان وقوع قيامت «إِذَا الشَمْسُ کُوِّرَت»: کلمۀ «تکوير» - که مصدر فعل «کُوِّرَت» است - به معناى پيچيدن چيزى، و به شکل مدوّر در آوردن آن است. نظير پيچيدن عمامه بر سر. و شايد «تکوير خورشيد»، استعاره باشد از اين که تاريکى بر جرم خورشيد احاطه پيدا مى کند. «وَ إِذَا النُّجُومُ انکَدَرَت»: مصدر «انکدار» به معناى سقوط است، و انکدار مرغ از هوا، به معناى آمدنش به طرف زمين است. و بنابراين، مراد از اين جمله، اين است که: در آن روز، ستارگان مى ريزند، همچنان که آيه: «وَ إذَا الکَوَاکِبَ انتَثَرَت» نيز، همين را مى رساند. البته ممکن هم هست از باب کدورت و تيرگى باشد، و مراد اين باشد که در آن روز، ستارگان بى نور مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۴۹ «وَ إِذَا الجِْبَالُ سُيرَت»: روزى که از شدت زلزله آن، کوه ها به راه مى افتند؛ مندک و متلاشى مى شوند؛ غبارى پراکنده مى گردند؛ سرابى (خالى از حقيقت کوهى) مى شوند. همه اين ها، تعبيرهايى است که در قرآن درباره وضع کوه ها در آن روز آمده. مراد از آیه: «وَ إذَا العِشَارُ عُطّلَت * وَ إذَا الوُحُوشُ حُشِرُت ...» «وَ إِذَا الْعِشارُ عُطلَت»: بعضى گفته اند: «عِشار»، جمع عشراء است، همچنان که «نِفاس»، جمع نفساء - زن زائو - است. و «عشراء»، به معناى ماده شتر حامله اى است که ده ماه از حملش گذشته باشد، و همچنان عشرائش مى نامند، تا وقتى که بچه اش را بزايد. و چه بسا که بعد از زائيدن هم، آن را «عشراء» بخوانند. چون چنين شترى از نفيس ترين اموال عرب به شمار مى رود. و معناى تعطيل شدن «عشراء» اين است که در آن روز، عرب چنين مال نفيسى را رها مى کند، و هيچ چوپان و دشتبانى - که آن را حفظ کند - بر آن نمى گمارد. و گويا در اين جمله، اشاره اى به طور کنايه به اين معنا باشد که همين اموال نفيسى که مردم در دنيا بر سر آن، پنجه به روى هم مى کشند، آن روز بى صاحب مى ماند. کسى نيست که از آن ها استفاده کند، براى اين که مردم آن روز، آن قدر به خود مشغولند که از هيچ چيز ديگرى ياد نمى کنند. همچنان که در جاى ديگر فرمود: «لِکُلّ امرِئٍ مِنهُم يَومَئِذٍ شَأنٌ يُغنِيه». «وَ إِذَا الْوُحُوش حُشِرَت»: کلمه «وُحُوش»، جمع وحش است و اين کلمه، به معناى حيوانى است که هرگز با انسان ها، انس نمى گيرد؛ مانند درندگان و امثال آن. و ظاهر آيه، از اين جهت که در سياق آياتى قرار دارد که روز قيامت را توصيف مى کند، اين است که: وحشى ها هم، در روز قيامت مانند انسان ها محشور مى شوند. آيه شريفه: «وَ مَا مِن دَابّةٍ فِى الأرضِ وَ لا طَائِرٍ يَطِيرُ بِجَنَاحَيهِ إلّا أُمَمٌ أمثَالُکُم مَا فَرَطنَا فِى الکِتَابِ مِن شَئٍ ثُمّ إلَى رَبِّهِم يُحشَرُونَ» نيز، اين احتمال را تأييد مى کند. و اما اين که وحشيان بعد از محشور شدن چه وضعى دارند، و سرانجام کارشان چه مى شود، در کلام خداى تعالى و در اخبارى که قابل اعتماد باشد، چيزى که از اين اسرار پرده بردارد، نيامده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۰ بله، چه بسا بتوان از آيه سورۀ انعام، آن جا که مى فرمايد: «أُمَمٌ أمثَالُکُم» و نيز آن جا که مى فرمايد: «مَا فَرَطنَا فِى الکِتَابِ مِن شَئٍ»، پاره اى رمزها - که فى الجمله وضع را روشن کند - استفاده نمود و آن رموز، بر اهل دقت و تدبّر پوشيده نيست. و چه بسا بعضى گفته باشند که: محشور شدن «وحشى ها» مربوط به روز قيامت نيست، بلکه از نشانه هاى قبل از قيامت است. و منظور از آن، اين است که قبل از قيامت (در اثر زلزله هاى پى در پى)، همه وحشى ها از بيشه خود بيرون بجهند. «وَ إِذَا الْبِحَارُ سُجِّرَت»: تسجير و افروختن درياها، به دو معنا تفسير شده: يکى افروختن دريايى از آتش، و دوم پُر شدن درياها از آتش. و معناى آيه - بنا به تفسير اول - اين است که روز قيامت، درياها، آتشى افروخته مى شود. و بنا بر دوم، اين مى شود که درياها، پُر از آتش مى شود. «وَ إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَت»: اما «نفوس سعيده» با زنان بهشت تزويج مى شوند، همچنان که فرمود: «لَهُم فِيهَا أزوَاجٌ مُطَهّرَةٌ»، و نيز فرمود: «وَ زَوَّجنَاهُم بِحُورٍ عِين». و اما «نفوس اشقياء» با قرين هاى شيطانی شان ازدواج مى کنند، همچنان که فرمود: «أُحشُرُوا الّذِينَ ظَلَمُوا وَ أزوَاجَهُم وَ مَا کَانُوا يَعبُدُونَ»، و نيز فرموده: «وَ مَن يَعشُ عَن ذِکرِ الرَّحمنِ نُقَيّض لَهُ شَيطَاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ». «وَ إِذَا الْمَوْءُدَةُ سُئلَت * بِأَىّ ذَنبٍ قُتِلَت»: کلمۀ «مَؤُودَة»، به معناى آن دخترى است که زنده زنده در گور شده؛ و اين مربوط به رسم عرب است که دختران را - از ترس اين که ننگ به بار آورند - زنده زنده، در گور مى کردند، همچنان که آيه زير هم به آن اشاره دارد و مى فرمايد: «وَ إذَا بُشِّرَ أحَدُهُم بِالأنثى ظَلَّ وَجهُهُ مُسوَدّاً وَ هُوَ کَظِيمٌ * يَتَوَارَى مِنَ القَومِ مِن سُوء مَا بُشِّرَ بِهِ إيُمسِکُهُ عَلى هُونٍ أم يَدُسُّهُ فِى التُّرَابِ». ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۱ دلیل پرسش از دختران زنده به گور شده که: «به کدامین گناه کشته شد»؟ و در حقيقت، مسؤول قتل اين دختر، پدر اوست تا انتقام وى را، از او بگيرند. ليکن در آيه، خود آن دختر را مسؤول دانسته و مى فرمايد: «از خود او مى پرسند به چه جرمى کشته شد»؟ اين هم، نوعى تعريض و توبيخى است از قاتل آن دختر و هم زمينه چينى است براى اين که آن دختر، جرأت کند و از خداى تعالى بخواهد که انتقام خون او را بگيرد؛ و آنگاه خداى تعالى از قاتل او، سبب قتل او را بپرسد و سپس انتقامش را بگيرد. در نتيجه مى توان گفت: اسلوب کلام در اين آيه، نظير اسلوب در آيه زير است که مى فرمايد: «وَ إذ قَالَ اللّهُ يَا عِيسى بنَ مَريَم ءَأنتَ قُلتَ لِلنَّاسِ اتّخِذُونِى وَ أُمّى إلهَين مِن دُونِ الله». و بعضى گفته اند: اگر نسبت مسؤوليت را به خود «مؤوده» داده، از باب مجاز عقلى است، و مراد اين است که: از وضع او پرسش مى شود، نظير مجازى که در آيه «إنّ العَهدَ کَانَ مَسئُولاً» به کار رفته. «وَ إِذَا الصُحُف نُشِرَت»: يعنى: روزى که نامه هاى اعمال، براى حساب باز مى شود. «وَ إِذَا السَّمَاءُ کُشِطت»: در مجمع البيان گفته: کلمۀ «کشط» به معناى قلع و کندن چيزى است که سخت به چيز ديگر چسبيده، و قهرا کندنش نيز به شدّت انجام مى شود. و «کشط آسمان» قهرا با آيه «وَ السَّمَاوَاتِ مَطوِيّاتٌ بِيَمِينِهِ»، و آيه «وَ يَومَ تَشَقّقَ السَّمَاءُ بِالغَمَامِ وَ نُزِّلَ المَلَائکَةُ تَنزِيلاً» و ساير آيات مربوطه، به اين معنا منطبق مى شود. «وَ إِذَا الجَْحِيمُ سُعِّرَت»: مصدر «تسعير» - که فعل «سَعِّرَت» مشتق از آن است - به معناى شعله ور ساختن آتش است، به طورى که زبانه بکشد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۲ «وَ إِذَا الجَْنَّةُ أُزْلِفَت»: مصدر «إزلاف» - که فعل مجهول «أُزلِفَت» از آن گرفته شده، به معناى نزديک آوردن است، منظور اين است که: در قيامت، بهشت را به اهل آن نزديک مى کنند تا داخلش شوند. «عَلِمَت نَفْسٌ مَّا أَحْضرَت»: اين جمله، جواب کلمۀ «إذَا» است، که در دوازده آيه تکرار شده بود، و منظور از کلمۀ «نفس»، جنس آدميان است، و مراد از جملۀ «مَا أحضَرَت»، اعمالى است که هر فردى در دنيا انجام داده. وقتى گفته مى شود: «أحضَرتُ الشَّئ»، معنايش اين است که: من آن چيز را حاضر يافتم؛ همچنان که وقتى گفته مى شود: «أحمَدتُ الشَّئ»، معنايش اين است که: من آن چيز را محمود و پسنديده يافتم. بنابراين، آيه مورد بحث در معناى آيه زير است که مى فرمايد: «يَومَ تَجِدُ کُلُّ نَفسٍ مَاعَمِلَت مِن خَيرٍ مُحضَراً وَ مَا عَمِلَت مِن سُوءٍ». بحث روایتی: (رواياتى در معناى آيات گذشته) در تفسير قمى، در ذيل آيه «إذَا الشَّمسُ کُوِّرَت» فرموده: يعنى خورشيد، سياه و تاريک مى شود. و در معناى آيه «وَ إذَاالنُّجُومُ انکَدَرَت» فرموده: يعنى نورش از بين مى رود. و در «وَ إذَا الجِبَالُ سُيِّرَت» فرموده: حرکت مى کند؛ اين همان است که در آيه «تَحسَبُهَا جَامِدَة وَ هِىَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَاب: کوه ها را جامد مى پندارى و حال آن که مانند ابرها در حرکت اند» فرمود. و در آيه «وَ إذَا العِشَارُ عُطِّلَت» فرموده :اشتران، وقتى که همۀ خلق مُردند، بى صاحب مى مانند؛ کسى نيست شير آن ها را بدوشد. و در جملۀ «وَ إذَا البِحَارُ سُجِّرَت» فرمود: درياهايى که پيرامون کره زمين هستند، همه آتش مى شوند. و در جملۀ «وَ إذَا النُّفُوسُ زُوِّجَت» فرمود: يعنى با حورالعين تزويج مى کنند. و نيز در آن کتاب، در روايت ابى الجارود، از امام باقر «عليه السلام» آمده که در معناى آيه: «وَ إذَا النُّفُوسُ زُوِّجَت» فرموده : اما اهل بهشت با خيرات حسان (حورالعين) ازدواج مى کنند؛ و اما اهل دوزخ، بايد دانست که با هر انسانى از دوزخيان، شيطانى است. يعنى هر يک از آن کفّار و منافقين با شيطان خود - که قرين اوست - ازدواج مى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۳ مؤلّف: ظاهرا از کلمۀ «يعنى تا آخر» روايت، جزو کلام راوى باشد. و در الدرّ المنثور است که ابن ابى حاتم و ديلمى، از ابى مريم روايت کرده اند که رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» در معناى آيه: «إذَا الشَّمسُ کُوِّرَت» فرمود: «در جهنّم، تکوير مى شود». و در معناى آيه: «وَ إذَا النُّجُومُ انکَدَرَت» نيز فرمود: «در جهنّم، منکدر مى شود». و هر چيزى و کسى که به جاى خداى تعالى پرستيده شود، در جهنّم خواهد بود؛ به جز عيسى بن مريم و مادرش که معبود واقع شدند، ولى داخل جهنّم نمى شوند. آنان نيز اگر به اين پرستش راضى مى بودند، داخل جهنّم مى شدند. و در تفسير قمى، در ذيل آيه «وَ إذَا الصُّحُفُ نُشِرَت» فرموده: منظور صحف اعمال است، و در معناى آيه «وَ إذَا السَّمَاءُ کُشِطَت» فرموده: يعنى باطل شود. و در الدرّ المنثور است که ابن مردويه، از نعمان بن بشير روايت کرده که گفت: من از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» شنيدم که در معناى آيه: «وَ إذَا النُّفُوسُ زُوِّجَت» مى فرمود: منظور، هر دو نفرى است که به شرکت کارى خير و يا گناهى را انجام مى دهند، که با هم داخل بهشت و يا آتش مى شوند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۴ * * * آيات ۱۵ - ۲۹ سوره تکوير فَلا أُقْسِمُ بِالخُْنَّسِ(۱۵) الجَْوَارِ الْکُنَّسِ(۱۶) وَ اللَّيْلِ إِذَا عَسعَس (۱۷) وَ الصُبْح إِذَا تَنَفَّس (۱۸) إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسُولٍ کَرِيمٍ(۱۹) ذِى قُوَّةٍ عِندَ ذِى الْعَرْشِ مَکِينٍ(۲۰) مُّطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ(۲۱) وَ مَا صاحِبُکُم بِمَجْنُونٍ(۲۲) وَ لَقَدْ رَءَاهُ بِالاُفُقِ المُْبِينِ(۲۳) وَ مَا هُوَ عَلى الْغَيْبِ بِضنِينٍ(۲۴) وَ مَا هُوَ بِقَوْلِ شيْطانٍ رَّجِيمٍ(۲۵) فَأَيْنَ تَذْهَبُونَ(۲۶) إِنْ هُوَ إِلّا ذِکْرٌ لِّلْعَالَمِينَ(۲۷) لِمَن شاءَ مِنکُمْ أَن يَستَقِيمَ(۲۸) وَ مَا تَشاءُونَ إِلّا أَن يَشاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ(۲۹) «ترجمه آیات» گرچه سوگند به ستارگان که در روز پنهان مى شوند. (۱۵) و آن ها که سيارند و در مغرب خود غروب مى کنند. (۱۶) و سوگند مى خورم به شب، هنگامى که تاريک مى شود. (۱۷) و به روز وقتى که مى دمد. (۱۸) که قرآن، گفتار فرستاده بزرگوار خداست (جبرئيل امين). (۱۹) فرشته اى ارجمند، که نزد صاحب عرش مقامى دارد. (۲۰) و فرمانش براى ساير فرشتگان مطاع است. (۲۱) و اين که رفيق شما (محمّد)، ديوانه نيست. (۲۲) او، وى را در افق مبين ديده است. (۲۳) ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۵ و در موارد غيبى که بدو وحى مى شود، بخيل نيست. (۲۴) و اين که قرآن، کلام شيطان رجيم نمى باشد. (۲۵) پس با اين حال به کجا مى رويد؟ (۲۶) که اين به جز روشنگرى مردم عالَم غرضى ندارد. (۲۷) تا هر کس مى خواهد، مستقيم شود. (۲۸) ولى از شما کسى نمى خواهد، مگر وقتى خداى تعالى، که ربّ عالَميان است، خواسته باشد. (۲۹) «بیان آیات» اين آيات، در مقام منزّه داشتن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» از جنون است - که مشرکان، آن جناب را بدان متهم کرده بودند - و نيز، منزّه داشتن قرآنى که آورده از مداخله شيطان است. مى فرمايد: قرآن او، کلام خداى تعالى است، که ملک وحى آن را به وى القاء مى کند. ملکى که هرگز در رسالت خود خيانت نمى کند. و نيز قرآن او، هشدارى است که به اذن خدا هر کسى را که بخواهد راه راست را بيابد، هدايت مى کند. مراد از سوگند به «الخُنَّس الجَوَارِ الکُنّس» «فَلا أُقْسِمُ بِالخُْنَّسِ * الجَْوَارِ الْکُنَّسِ»: کلمۀ «خُنَّس»، جمع خانس است، همچنان که کلمۀ «طُلَّب»، جمع طالب است و مصدر آن، «خنوس» است، که به معناى گرفتگى و تأخّر و استتار مى آيد. و کلمه «جوارى»، جمع جاريه است، و مصدر «جَرى» به معناى سير سريع است، که معنايى است استعاره از جريان آب . و کلمۀ «کُنّس»، جمع کانس است، و مصدر «کنوس» به معناى داخل شدن وحشى هايى از قبيل آهو و طيور به درون لانه اش است. لانه اى که براى خود اتخاذ کرده و در آن جايگزين شده. و اين که به دنبال جملۀ «فَلَا أُقسِمُ بِالخُنَّس ...»، جملۀ «وَ اللَّيلِ إذَا عَسعَسَ * وَ الصُّبحِ إذَا تَنَفَّسَ» را آورده، اين احتمال را تأييد مى کند که منظور از «خُنَّس وَ جَوَارِ کُنَّس» ستارگان است، يا همۀ آن ها و يا بعضى از آن ها. چيزى که هست، چون ستارگان بعضى سيّار و بعضى ثابت اند، آن هايى که سيار هستند، با صفاتى که در اين آيات براى «مُقسمٌ بِهَا» آن چيزهايى که با آن سوگند خورده آمده، مناسبت بيشترى دارد. چون از جمله صفات مقسم بها، صفت «خنوس» و «جرى» و «کنوس» را آورده، و اين صفات با وضع پنج سياره سرگردان، يعنى زحل، مشترى، مريخ، زهره و عطارد، منطبق است. زيرا اين ها در حرکتشان - بر حسب آنچه ما مى بينيم - استقامت و رجعت و اقامت دارند. استقامت دارند براى اين که حرکتشان از نظر زمان شبيه هم است و رجعت دارند، چون انقباض و ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۶ تأخّر و خنوس زمانى دارند، و اقامت دارند. چون در حرکت استقامتى و رجعتى خود، زمانى توقف دارند. گويى آهوى وحشى اند که زمانى در آشيانه خود اقامت مى کند. بعضى از مفسّران گفته اند: مراد همۀ ستارگان است، و «خنوس ستارگان»، يعنى ناپديد شدن آن ها در روز روشن. و مراد از جرى آن ها، حرکتى است که مى بينيم در شب دارند. و مراد از کنوس آن ها، غروب کردن هر يک در مغرب مخصوص به خودش است. بعضى ديگر گفته اند: منظور گاو وحشى و يا آهو است، و بعيد نيست که منظور اين مفسّر، از بردن نام اين دو حيوان از باب مثال بوده، و منظورش ‍ همه وحشيان باشد. و به هر حال، از ميان اين اقوال، قول اول به ذهن نزديکتر است؛ و اما قول دوم، بعيد و قول سوم، از آن بعيدتر است. معناى «وَ اللّيلِ إذَا عَسعَسَ * وَ الصُّبحِ إذَا تَنَفَّسَ» «وَ اللَّيْلِ إِذَا عَسعَس»: اين آيه، عطف است بر کلمۀ «خُنّس»، و جملۀ «إذَا عَسعَسَ»، قيدى است براى کلمۀ «ليل»، و کلمۀ «عسعسه» هم، به رو آوردن شب اطلاق مى شود، و هم به رفتن آن. راغب گفته: معناى «وَ اللَّيلِ إذَا عَسعَسَ» اين است که: سوگند به شب وقتى که رو مى آورد، و وقتى که مى رود، که منظور اول و آخر شب است. پس «عسعسه» و «عساس»، به معناى تاريکى مختصر است. نظير تاريکى اول مغرب و قبل از آفتاب. مناسب تر با اتصال جملۀ مورد بحث با آيه «وَ الصُّبحِ إذَا تَنَفَّسَ»، اين است که بگوييم منظور تنها رفتن شب است. بعضى هم گفته اند: منظور آمدن شب است، ولى به همان جهتى که دانستى، بعيد است. «وَ الصبْح إِذَا تَنَفَّس»: اين جمله، عطف است بر کلمۀ «خُنّس»، و جملۀ «إذَا تَنَفَّسَ»، قيد کلمه صبح است، و اگر صبح را داراى تنفس خوانده - به طورى که از بعضى ها استفاده مى شود - به اين مناسبت بوده که صبح، نور خود را در افق مى گستراند، و ظلمت را که افق را فراگرفته بود از بين مى برد و اين، نوعى استعاره است که صبح، ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۷ بعد از آن که ظلمت شب را شکافته و طلوع کرده، به کسى تشبيه کرده که بعد از اعمال دشوارى که انجام داده و لحظه فراغتى يافته تا استراحت کند، نفسى عميق مى کشد، روشنى افق هم تنفسى است از صبح. زمخشرى، درباره اين استعاره وجهى ديگر ذکر کرده، مى گويد: اگر بپرسى «تنفس صبح» چه معنا دارد؟ مى گويم: وقتى صبح مى آيد، با آمدنش، روح و نسيمى مى آورد و همين نسيم، به طور مجاز تنفس صبح خوانده شده. اين بود گفتار زمخشرى، ليکن وجه قبلى به ذهن نزديک تر است. شش ویژگی در مدح و توصيف جبرئيل «إِنَّهُ لَقَوْلُ رَسولٍ کَرِيمٍ * ذِى قُوَّةٍ عِندَ ذِى الْعَرْشِ مَکِينٍ * مُّطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ»: اين آيات، جواب قسم است و ضمير در «إنّه» به قرآن بر مى گردد. ممکن هم هست به آيات اين سوره، به عنوان اين که آن ها نيز قرآن است، برگردد. چون فرموده: «لَقَولُ رَسُولٍ ...»، اين ها کلام رسول است. و مراد از «رسول» جبرئيل است. همچنان که در جاى ديگر فرموده: «مَن کَانَ عَدُوّاً لِجبرِيلَ فَإنّهُ نَزَّلَهُ عَلى قَلبِکَ بِإذنِ الله». و در اين که «قَول» را به جبرئيل، به عنوان رسول نسبت داده، مى فهماند که در حقيقت، «قول» از آنِ خود خداست و نسبتش به جبرئيل، نسبت رسالت به رسول است، و در اين مقام، جبرئيل را به شش صفت توصيف کرده: اول اين که: او را رسول خواند، که مى فهماند او، قرآن را به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» وحى مى کند. و دوم اين که: کريمش خواند، که مى رساند نزد خداى تعالى، کرامت و احترام دارد، و به اعزاز او عزيز شده. سوم اين که: ذى قوّتش خواند، که مى فهماند او داراى قوّت و قدرت و شدّت بالغه اى است. و چهارم اين که: او را نزد خداى صاحب عرش، «مکين» خواند. يعنى داراى مقام و منزلت است. پنجم اين که: «مُطَاعٍ ثَمَّ» اش خوانده، که دلالت دارد بر اين که جبرئيل، در آن جا، يعنى نزد خدا، دستور دهنده اى است که زير دستانش، دستوراتش را به کار مى بندند، معلوم مى شود در آن جا، ملائکه هستند که جبرئيل به آنان امر مى کند و ايشان اطاعتش مى کنند. از همين جا معلوم مى شود که جبرئيل در کار خودش، ياورانى هم دارد. و ششم اين که: او را «امين» خواند که مى رساند جبرئيل، خدا را در دستوراتى که مى دهد و در رساندن وحى و رسالت، خيانت و دخل و تصرفى نمى کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۲۰ صفحه ۳۵۸ بعضى ها گفته اند: مراد از «رسول» - که اين صفات براى او ذکر شده - خود رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» است، ولى اين حرف درست نيست، چون با آيات بعدى نمى سازد. وجه اين که فرمود: «صاحب شما» ديوانه نيست «وَ مَا صاحِبُکُم بِمَجْنُونٍ»: اين آيه، عطف است بر جملۀ «إنّهُ لَقَولُ ...»، و ردّ تهمتى است که کفّار به رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» مى زدند و او را مجنون مى خواندند. و اين که از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» به عبارت «صَاحِبُکُم: همنشين شما» تعبير کرده، به قول آن مفسّر خواسته است تهمت کفّار را تکذيب کند، که او را مجنون مى خوانده اند، و ساحتش را از چنين چيزهايى منزه بدارد. پس اين جمله اشاره دارد به اين که او از اول عمرش تاکنون با شما معاشرت داشته، در بين شما بوده، و شما او را از هر کس ديگر بهتر مى شناسيد، و او را داراى کمالى از عقل، و رزانتى از رأى، و صدقى در قول يافته ايد، و کسى را که چنين کمالاتى داشته باشد، به جنون نسبت نمى دهند. و اگر جبرئيل را به آن صفات شش گانه بستود، و چنين مدحى از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نکرد، دليل نمى شود بر اين که جبرئيل مقامى بلندتر از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» دارد. براى اين که زمينه گفتار اين است که بفهماند اين قرآن، اوهام ديوانگان و القاآت شيطانى نيست؛ بلکه از طريق وحى و به وسيله چنين فرشته اى نازل شده. و خلاصه اين که راه نزول آن، راه سالمى بوده، و حتى احتمال خيانت و خطا هم در آن نيست. زيرا فرشته وحى، صفاتى چنين و چنان دارد و در چنين زمينه اى، جاى ستودن رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» نيست و اين توجيه را ديگران هم کرده اند. البته در مطاوى و لابلاى کلام خدا، صفات کريمه اى از رسول خدا «صلّى اللّه عليه و آله و سلّم» ديده مى شود، که با در نظر گرفتن آن، هيچ شکى باقى نمى ماند در اين که آن جناب، افضل از جبرئيل و از همه ملائکه است. براى اين که مى بينيم همه را مأمور ساخته که براى بشر سجده و خضوع کنند. براى اين که انسان، خليفۀ خدا در زمين است. «وَ لَقَدْ رَءَاهُ بِالاُفُقِ المُْبِينِ»: ضمير فاعل در جملۀ «رَآهُ» به کلمۀ «صاحب»، و ضمير «هُ» که ضمير مفعول است، به رسول کريم - که همان جبرئيل باشد - بر مى گردد. رده:تفسیر المیزان