=== قاموس قرآن ===
اهل لغت، اَول را رجوع معنی کردهاند گویند: «آلَ الیه: ای رَجَعَ» تأویل: برگشت دادن و برگشتن است، (تأویل در قرآن مجید، لازم و متعدی بکار رفته است). درباره تأویل و حقیقت آن سخن زیاد گفته و هر یک به راهی رفتهاند، تدبّر در قرآن مجید معنی آنرا روشن و از هر سخن بینیاز میکند. تأویل:واقع و خارجِ یک عمل و یک خبر است که گاهی به صورت علّت غائی و نتیجه و گاهی به صورت وقوع خارجی متجلّی شده و به عمل و خبر بر میگردد مثلاً حضرت یوسف در خواب دید: یازده ستاره و خورشید و ماه بر او سجده میکنند، بعد از سالها رنج و زحمت که در مصر به مقام بزرگ رسید: چون خانوادهاش به مصر منتقل شدند یازده برادر و پدر و مادرش بر او خضوع کردند و گفت: [یوسف:100]: پدرم این تأویل خواب گذشتهی من است. در اینجا میبینی که خواب دیدن به صورت یک خبر، و تأویل، وقوع خارجی آن است. در داستان موسی و آن عالم که کشتی را سوراخ کرد، طفلی، را کشت و دیواری را مرمّت نمود، موسی به هر سه عمل اعتراض کرد، عالم بعد از توضیح علل آن سه عمل گفت [کهف:82] این است تأویل آنچه نتوانستی تحمّل کنی!. در این جا قضیّه، به عکس جریان حضرت موسی است آنجا اوّل خبر بود بعد وقوع خارجی و در این جا وقوع اوّل است بعد خبر و توضیح علل، و در اینجا تأویل به معنی علّت غائی و غرض است. در آیه [اسراء:35]، تأویل به معنی نتیجه و عاقبت امر است، یعنی پیمانه را تمام کنید و با ترازوی صحیح بسنجید، آن خوب است و از حیث عاقبت و نتیجه بهتر است.پس تأویل یک واقعیت و خارج است که به اصل خود بر میگردد، خواه به صورت نتیجه باشد یا علّت و یا وقوع خارجی [یوسف:6] یعنی بر گشت دادن تازهها را به واقع آنها به تو تعلیم میکند چنانچه در تعبیر خواب دو نفر زندانی و تعبیر خواب دو نفر زندانی و تعبیر خواب پادشاه مصر این به ثبوت رسید. تأویل قرآن، وقوع خارجی وعدههای آن است و از جمله وقوع قیامت میباشد [اعراف:53]. سخنان قرآن اکنون به صورت خبر است وقوع آخرت و حسرت خوردن مردم تأویل آن میباشد و میان خبر و وقوع ارتباط بخصوصی است و دوّمی به اولی بر میگردد. در آیه دیگری آمده: میگویند قرآن را از پیش خود ساخته بگو: یک سوره مانند آن را بیاورید... [یونس:39]. در اینجا تأویل فقط راجع به قیامت نیست بلکه اعمّ از آن و واقعیّتهای دینوی است که قرآن خبر داده است، یعنی آنچه را که احاطه بدانش آن ندارند تکذیب کردند و هنوز وقوع خارجی آن به آنها نیامده است. ناگفته نماند: علم به واقعیّت خارجی قرآن اعمّ از دنیوی و اخروی مخصوص خداوند است، انسان هر قدر دانا و توانا باشد، آیندههای قرآن را به طور تفصیل نخواهد دانست مگر آنکه خدا او را آگاه سازد، با توجه به قرآن، آیندههائی را از قبیل غلبه حق، رسوائی ستمگران، برگشت اعمال و آمدن روز جزا بطور اجمال میدانیم ولی تفصیل و کیفیّات آنها مربوط به خداست و از بشر ساخته و در خور دانائی او نیست، به احتمال قوی مراد از آیه، [آل عمران:7]، تأویل تفصیلی و همگانی آن است که جز خدا کسی نمیداند.
و به آنچه نازل کردهام [= قرآن] ایمان بیاورید! که نشانههای آن، با آنچه در کتابهای شماست، مطابقت دارد؛ و نخستین کافر به آن نباشید! و آیات مرا به بهای ناچیزی نفروشید! (و به خاطر درآمد مختصری، نشانههای قرآن و پیامبر اسلام را، که در کتب شما موجود است، پنهان نکنید!) و تنها از من (و مخالفت دستورهایم) بترسید (نه از مردم)!
بگو: «آیا غیر خدا را ولیّ خود انتخاب کنم؟! (خدایی) که آفریننده آسمانها و زمین است؛ اوست که روزی میدهد، و از کسی روزی نمیگیرد.» بگو: «من مأمورم که نخستین مسلمان باشم؛ و (خداوند به من دستور داده که) از مشرکان نباش!»
و (روز قیامت به آنها گفته میشود:) همه شما تنها به سوی ما بازگشت نمودید، همانگونه که روز اوّل شما را آفریدیم! و آنچه را به شما بخشیده بودیم، پشت سر گذاردید! و شفیعانی را که شریک در شفاعت خود میپنداشتید، با شما نمیبینیم! پیوندهای شما بریده شده است؛ و تمام آنچه را تکیهگاه خود تصوّر میکردید، از شما دور و گم شدهاند!
و ما دلها و چشمهای آنها را واژگونه میسازیم؛ (آری آنها ایمان نمیآورند) همانگونه که در آغاز، به آن ایمان نیاوردند! و آنان را در حال طغیان و سرکشی، به خود وامیگذاریم تا سرگردان شوند!
و هنگامی که موسی به میعادگاه ما آمد، و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد: «پروردگارا! خودت را به من نشان ده، تا تو را ببینم!» گفت: «هرگز مرا نخواهی دید! ولی به کوه بنگر، اگر در جای خود ثابت ماند، مرا خواهی دید!» اما هنگامی که پروردگارش بر کوه جلوه کرد، آن را همسان خاک قرار داد؛ و موسی مدهوش به زمین افتاد. چون به هوش آمد، عرض کرد: «خداوندا! منزهی تو (از اینکه با چشم تو را ببینم)! من به سوی تو بازگشتم! و من نخستین مؤمنانم!»
آیا با گروهی که پیمانهای خود را شکستند، و تصمیم به اخراج پیامبر گرفتند، پیکار نمیکنید؟! در حالی که آنها نخستین بار (پیکار با شما را) آغاز کردند؛ آیا از آنها میترسید؟! با اینکه خداوند سزاوارتر است که از او بترسید، اگر مؤمن هستید!
هرگاه خداوند تو را بسوی گروهی از آنان بازگرداند، و از تو اجازه خروج (بسوی میدان جهاد) بخواهند، بگو: «هیچ گاه با من خارج نخواهید شد! و هرگز همراه من، با دشمنی نخواهید جنگید! شما نخستین بار به کنارهگیری راضی شدید، اکنون نیز با متخلّفان بمانید!»
هرگز در آن (مسجد به عبادت) نایست! آن مسجدی که از روز نخست بر پایه تقوا بنا شده، شایستهتر است که در آن (به عبادت) بایستی؛ در آن، مردانی هستند که دوست میدارند پاکیزه باشند؛ و خداوند پاکیزگان را دوست دارد!
اگر نیکی کنید، به خودتان نیکی میکنید؛ و اگر بدی کنید باز هم به خود میکنید. و هنگامی که وعده دوم فرا رسد، (آنچنان دشمن بر شما سخت خواهد گرفت که) آثار غم و اندوه در صورتهایتان ظاهر میشود؛ و داخل مسجد (الاقصی) میشوند همان گونه که بار اول وارد شدند؛ و آنچه را زیر سلطه خود میگیرند، در هم میکوبند.
یا هر مخلوقی که در نظر شما، از آن هم سختتر است (و از حیات و زندگی دورتر میباشد، باز خدا قادر است شما را به زندگی مجدد بازگرداند). آنها بزودی می گویند: «چه کسی ما را بازمیگرداند؟!» بگو: «همان کسی که نخستین بار شما را آفرید.» آنان سر خود را (از روی تعجب و انکار،) به سوی تو خم میکنند و میگویند: «در چه زمانی خواهد بود؟!» بگو: «شاید نزدیک باشد!
آنها همه در یک صف به (پیشگاه) پروردگارت عرضه میشوند؛ (و به آنان گفته میشود:) همگی نزد ما آمدید، همان گونه که نخستین بار شما را آفریدیم! اما شما گمان میکردید ما هرگز موعدی برایتان قرار نخواهیم داد!
در آن روز که آسمان را چون طوماری در هم میپیچیم، (سپس) همان گونه که آفرینش را آغاز کردیم، آن را بازمیگردانیم؛ این وعدهای است بر ما، و قطعاً آن را انجام خواهیم داد.
آنها به پوستهای تنشان میگویند: «چرا بر ضدّ ما گواهی دادید؟!» آنها جواب میدهند: «همان خدایی که هر موجودی را به نطق درآورده ما را گویا ساخته؛ و او شما را نخستین بار آفرید، و بازگشتتان بسوی اوست!