«نبیّ» بنا بر یک تفسیر، به معنای کسی است که از وحی الهی آگاه است و خبر می دهد، و بنا بر تفسیر دیگر، به معنای شخص عالی مقام است، این از نظر لغت. اما از نظر تعبیرات قرآنی، و لسان روایات، بعضی معتقدند: «نبیّ» دریافت وحی می کند ولی موظف به ابلاغ آن نیست، بلکه تنها برای انجام وظیفه خود او است، و یا اگر از او سؤال کنند پاسخ می گوید. به تعبیر دیگر، «نبیّ» همانند طبیب آگاهی است که در محل
خود آماده پذیرایی بیماران است، او به دنبال بیماران نمی رود، ولی اگر بیماری به او مراجعه کند از درمانش فروگذار نمی کند.
از روایاتی که در این زمینه به ما رسیده و مرحوم «کلینی» در کتاب «اصول کافی» در باب «طبقات الانبیاء و الرّسل» و باب «الفرق بین النبیّ و الرّسل» آورده چنین استفاده می شود: «نبی» کسی است که تنها حقایق وحی را در حال خواب می بیند (همانند رؤیای ابراهیم(علیه السلام)) و یا علاوه بر خواب در بیداری هم صدای فرشته وحی را می شنود. البته، آنچه در این روایات وارد شده، با تفسیری که گفتیم، منافات ندارد; چرا که ممکن است مأموریت های متفاوت پیامبر و رسول تأثیر در نحوه دریافت آنها از وحی داشته باشد، و به تعبیر دیگر، هر مرحله ای از مأموریت، همراه با مرحله ویژه ای از وحی است (دقت کنید).
=== قاموس قرآن ===
این لفظ که بر وزن فعیل است اگر به معنی فاعل باشد معنایش خبر دهنده است زیرا که نبی از جانب خدا خبر میدهد مثل [حجر:49]. به بندگان من خبرده که فقط منم غفور رحیم و نیز از [حج:52]. معلوم میشود که نبی رسالت دارد نه فقط حامل خبر است. و اگر به معنی مفعول باشد معنایش خبرداده شده است که نبی از جانب خدا خبر داده میشود مثل [تحریم:3]. خدای علیم و خبیر به من خبر داد ولی ظاهرا مراد از آن در قرآن مجید معنای فاعلی است لذا آن را در صحاح و قاموس و مصباح و اقرب الموارد «اَلْمُخْبِرُ عَنِ اللهِ» معنی کردهاند پس فرق رسول و نبی همان است که در «رسل» گفته شد و آن اینکه: به رسول وحی میرسد و صدا را میشنود و فرشته وحی پیش او آید و نبی آن است که با وحی یا خواب و یا ایجاد صدا، فرمان خدا به او رسد وگرنه رسول و نبی هردو مأمور تبلیغ اند و از قرآن مجید نمیشود به دست آورد که کسی نبی باشد ولی مأمور تبلیغ نباشد بحث مفصل این مطلب در «رسل» گذشته است. *** نبی در اصل نَبیء است همزه آن مبدل به یاء شده و ادغام گردیده است بعضی آن را از نبوت گرفتهاند که به معنی رفعت و بلندی است راغب گوید: نبی با تشدید از نبیء با همزه ابلغ است که آن به رفعت دلالت دارد. جمع نبی نبیون و انبیاء آمده مثل [آل عمران:84]. [مائده:20]. فرق بین نبی و رسول در «رسل» فرق مابین رسول و نبی مشروحا گفته شد، غرض در اینجا بیان نسبت میان رسول و نبی است در مجمع ذیل آیه 52 حج و در المیزان ج 2 ص 150 گفته نسبت رسول و نبی اعم و اخص مطلق است هر رسول نبی است ولی لازم نیست هر نبی رسول باشد. ناگفته نماند: قطع نظر از آنکه در فرق ما بین رسول و نبی گفته شد و در «رسل» گذشت، پیامبران به عنوان اولی همه نبی اند و همه مُخْبِر عَنِ اللهاند و این وصف به همه آنها اعم از رسول و نبی شامل است مثلا در آیات: [بقره:177]. [بقره:213]. [زمر:69]. ایضا [آل عمران:81]. [نساء:69]. لفظ «اَلنَّبیینَ» شامل همه پیامبران است اعم از رسول و نبی، آنچه رسول دارد و نبی ندارد فقط دیدن فرشته وحی است ولی نبی به عنوان اولی شامل همه است، از لحاظ مصداق اگر کسی نبی نباشد رسول هم نیست. به خلاف عکس آن علی هذا آیه [احزاب:40]. معنی اش آن است که بعد از آنحضرت مُخْبِرعَنِ الله و پیامبری نخواهد آمد نه اینکه خاتم النبیین است نه خاتم الرسولان زیرا چنانکه گفتیم نبی نبودن توأم با رسول نبودن است. در کافی باب الْفَرْقِ بَیْنَ الرَّسُولِ وَ النَّبِیِ... از امام باقر «علیهالسلام» در باره آیه [مریم:51]. نقل شده: «اَلنَّبِیٌُ الَّذی یَری فی مَنامِهِ وَ یَسْمَعُ الصَّوْتَ وَ لایُعا یِنُ الْمَلَکَ. وَ الرَّسُولُ الَّذی یَسْمَعُ الَّصْوتَ وَیَریَ فِی الْمَنامِ وَ یُعایِنُ الْمَلَکَ» بنابراین روایت صحیح، خاصه رسول فقط دیدن ملک است و لذا آن اخص از نبی است.
چه بسیار پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنان جنگ کردند! آنها هیچگاه در برابر آنچه در راه خدا به آنان میرسید، سست و ناتوان نشدند (و تن به تسلیم ندادند)؛ و خداوند استقامتکنندگان را دوست دارد.
اینچنین در برابر هر پیامبری، دشمنی از شیاطین انس و جنّ قرار دادیم؛ آنها بطور سری (و درگوشی) سخنان فریبنده و بیاساس (برای اغفال مردم) به یکدیگر میگفتند؛ و اگر پروردگارت میخواست، چنین نمیکردند؛ (و میتوانست جلو آنها را بگیرد؛ ولی اجبار سودی ندارد.) بنابر این، آنها و تهمتهایشان را به حال خود واگذار!
و ما در هیچ شهر و آبادی پیامبری نفرستادیم مگر اینکه اهل آن را به ناراحتیها و خسارتها گرفتار ساختیم؛ شاید (به خود آیند، و به سوی خدا) بازگردند و تضرع کنند!
هیچ پیامبری را پیش از تو نفرستادیم مگر اینکه هرگاه آرزو میکرد (و طرحی برای پیشبرد اهداف الهی خود میریخت)، شیطان القائاتی در آن میکرد؛ امّا خداوند القائات شیطان را از میان میبرد، سپس آیات خود را استحکام میبخشید؛ و خداوند علیم و حکیم است.