سوره سبأ(سبإ)، آیه ۵۰ · جزء ۲۲ · صفحه ۴۳۴
قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّمَا أَضِلُ عَلَى نَفْسِي وَ إِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِمَا يُوحِي إِلَيَ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ
بگو: «اگر من گمراه شوم، از ناحیه خود گمراه میشوم؛ و اگر هدایت یابم، به وسیله آنچه پروردگارم به من وحی میکند هدایت مییابم؛ او شنوای نزدیک است!»
معنی کلمات و عبارات
«أَضِلُّ عَلی نَفْسِی»: به زیان خود گمراه میشوم و کیفر آن را میبینم.
نزول
سال ۱۱ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
در آن زمان چه میگذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - پیامبر(ص)، وظیفه دار ابلاغ روشن فرجام گمراهى و بیان منشأ هدایت «قل إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى و إن اهتدیت فبما یوحى إلىّ ربّى»
۲ - پندار مشرکان درباره گمراهى پیامبر(ص) «قل إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى»
سفارش خداوند به پیامبر(ص) مبنى بر اعلام موضع روشن درباره این که به فرض گمراهى او، ضررش عاید خود آن حضرت مى شود; احتمال دارد براى رفع توهم و یا اتهامى (نکته یاد شده) باشد.
۳ - گمراهى، داراى ضرر و خسارت براى خود گمراه است. «قل إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى»
۴ - گمراهى هر کس، مربوط به خود او است، نه دیگران. «إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى»
۵ - منشأ گمراهى، خودِ گمراهان اند و منشأ هدایت، خداوند است. «قل إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى و إن اهتدیت فبما یوحى إلىّ ربّى»
برداشت یاد شده به این خاطر است که عامل گمراهى به خود انسان نسبت داده شده; ولى عامل هدایت، خداوند معرفى گردیده است.
۶ - گمراه شدن پیامبر - بر فرض تحقق آن - مثل گمراهى سایر گمراهان است; اما هدایت شدنش از ناحیه خداوند است. «إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى و إن اهتدیت فبما یوحى إلىّ ربّى»
احتمال دارد مراد از «إن ضللت... و إن اهتدیت...» این باشد که همه گمراهى ها، منشأ انسانى دارند و در این نکته پیامبر و غیر پیامبر تفاوتى ندارند; اما هدایت جنبه الهى دارد.
۷ - ربوبیت خداوند، مقتضى ارسال وحى به منظور هدایت بندگان است. «و إن اهتدیت فبما یوحى إلىّ ربّى»
۸ - پیامبراکرم(ص)، مورد عنایت ویژه خداوند «فبما یوحى إلىّ ربّى»
۹ - فایده هدایت شدن، به خود هدایت شده بازمى گردد. «إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى و إن اهتدیت فبما یوحى إلىّ ربّى»
به قرینه مقابله، (إن ضللت فإنّما أضلّ...) از ذکر «فلها» در «إن اهتدیت» چشم پوشى شده و به منشأ هدایت پرداخته شده است. این مسأله دلالت مى کند که هدایت فایده دارد.
۱۰ - گمراهى و هدایت، در اختیار خود انسان است. «إن ضللت فإنّما أضلّ ... و إن اهتدیت فبما یوحى إلىّ»
۱۱ - پیامبر(ص)، در ابلاغ تعالیم آسمانى با ملایمت و مدارا عمل مى کرد و در مخاطبانش حساسیت واکنش آمیز ایجاد نمى کرد. «قل إن ضللت فإنّما أضلّ على نفسى و إن اهتدیت فبما یوحى إلىّ ربّى»
این که پیامبر(ص) در مقام ابلاغ پیام خداوند به مشرکان، از بازگشت گمراهى فرضى خود سخن به میان مى آورد و منشأ هدایتش را خداوند معرفى مى کند و به گمراهى مشرکان نمى پردازد; حاکى از مداراى او در امر تبلیغ است تا به این صورت، واکنش منفى مشرکان را برنینگیزاند و بتواند به هدفش نایل شود.
۱۲ - خداوند، «سمیع» (بسیار شنوا) و «قریب» (بسیار نزدیک) است. «إنّه سمیع قریب»
۱۳ - شنوایى کلام انسان به وسیله خداوند از نزدیک صورت مى گیرد و حجاب بُعد و دورى بین او و بندگان نیست. «إنّه سمیع قریب»
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۱–۵۴ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۳۱–۵۴ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۵۰ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیه ۵۰ - نکتههای تفسیر نور
آیه ۵۰ - پیامهای تفسیر نور
آیه ۵۰ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۵۰ - تفسیر روان جاوید
آیات ۴۶–۵۰ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۵۰
موضوعات
دستهبندی موضوعی
تبیین فرجام گمراهیتبیین منشأ هدایتمدارای محمدمنابع هدایتویژگیهای شنوایی خداقریبمحمد و گمراهیمنشأ هدایت محمدنقش گمراهانمنفعت به خودروش تبلیغ محمدزیان گمراهیفلسفه وحیمهربانی محمدمنشأ وحیآثار گمراهیابزار هدایتزیان به خودمنشأ گمراهیسمیعبینش مشرکانهدایتهای خدامنشأ هدایتاختیار انسانفضایل محمدمشمولان لطف خدارسالت محمدآثار ربوبیت خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۳۳)
- هراسان بودن گمراهان، از سختی جاندادن+۱ آیه
- گمراهی و انحراف انسان، برخاسته از سوء اختیار وی+۶ آیه
- ازاد و مختار بودن انسان، در انتخاب راه درست+۹ آیه
- همه انسانها، تحت تربیت و ربوبیت خداوند+۱۰ آیه
- ربوبیّت خداوند، مقتضی وحی به پیامبر(صلی الله علیه واله)+۴ آیه
- سمیع / اسماوصفات
- شک و تردید کافران مشرک به قران، قبل از مرگ+۲ آیه
- ضرر و زیان گمراهی، فقط متوجّه گمراهان+۳ آیه
- گمراهی، موجب ضرر به خود گمراهان+۳ آیه
- ضرر و زیان گمراهی، تنها متوجّه خود گمراهان+۴ آیه
- انسانها، مختار در انتخاب راه هدایت و یا ضلالت+۷ آیه
- بازگشت زیان گمراهی به گمراهان+۲ آیه
- پندار مشرکان، درباره گمراهی پیامبر(صلی الله علیه واله)+۱ آیه
- اگاهی و علم خداوند، نسبت به هدایت یافتگان+۵ آیه
- قریب / اسماوصفات+۱ آیه
- پیامبر صلی الله علیه و اله موظّف به مدارا و ملایمت، هنگام روبهرو شدن با گفتار ناشایست مخالفان+۲ آیه
- محمّد صلی الله علیه و اله در نظر مشرکان، انسانی گمراه
- منّت خداوند بر پیامبر صلی الله علیه و اله، به علّت نزول قران بر ایشان+۱ آیه
- پیامبراکرم صلی الله علیه و اله، دریافتکننده وحی خداوندی+۴ آیه
- ضرر و زیان گمراهی، تنها متوجّه نفس گمراهان و منحرفان+۳ آیه
- تدریجی بودن نزول وحی بر پیامبر صلی الله علیه و اله+۵ آیه
- پیامبر صلی الله علیه و اله موظف به پیروی از وحی+۵ آیه
- پیامبر صلی الله علیه و اله مکلف به اعلام پیروی نمودنش از وحی+۳ آیه
- پیامبر صلی الله علیه و اله دریافت کننده وحی الهی+۶ آیه
- ربوبیت خداوند، مقتضی وحی به پیامبر صلی الله علیه و اله+۴ آیه
- خداوند، مبدا و منشا وحی+۲ آیه
- ربوبیت خداوند، مقتضی وحی به پیامبران+۵ آیه
- وحی، باعث هدایت و راهنمایی مردم+۲ آیه
- وحی، وسیلهای برای هدایت بشر+۲ آیه
- مختار بودن انسانها، در انتخاب راه هدایت یا گمراهی+۱۰ آیه
- بازگشت منافع و برکات هدایت به خود هدایت یافتگان+۳ آیه
- هدایت یافتگی پیامبر صلی الله علیه و اله در پرتو وحی الهی+۲ آیه
- پیامبر صلی الله علیه و اله برخوردار از هدایت ویژه الهی+۱ آیه