تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
قُلْ إِنَّما أَعِظُکُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَ فُرادى ثُمَّ تَتَفَکَّرُوا ما بِصاحِبِکُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَکُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (46) قُلْ ما سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَ هُوَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيدٌ (47) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (48) قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ ما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَ ما يُعِيدُ (49) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَ إِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (50)
ترجمه
بگو جز اين نيست پند ميدهم شما را به يک چيز که برخيزيد براى خدا دو نفر دو نفر و يک يک پس انديشه کنيد که نيست در کسيکه با شما است ديوانگى نيست او مگر بيم دهنده‌ئى براى شما در برابر عذاب سخت
بگو آنچه خواستم از شما از مزد پس آن براى شما باشد نيست مزدم مگر بر خدا و او است بر همه چيز گواه
بگو همانا پروردگارم وحى ميکند بحقّ داناى پوشيده‌ها است
بگو آمد حق و پيدا نميشود باطل و نه برميگردد
بگو اگر گمراه شدم پس جز اين نيست که گمراه ميشوم بر زيان خودم و اگر هدايت يافتم پس بآن چيزى است که وحى ميکند بمن پروردگارم همانا او است شنواى نزديک.
تفسير
خداوند متعال پس از تهديدات بليغه به پيغمبر خود دستور داده که بکفّار مکّه بفرمايد من يک موعظه و نصيحت بشما بيشتر نميکنم و آن اين است که اجتماعات خودتان را کنار بگذاريد که اسباب پريشانى خاطر است اقدام کنيد براى خدا بدون تعصّب و تقليد دو نفر دو نفر با هم بنشينيد صحبت کنيد يا يکنفر يکنفر بنشينيد بقصد فهميدن و پس از آن تفکّر و تأمل نمائيد و بفهميد و تصديق کنيد که اين شخص که در ميان شما و با شما تاکنون زندگى و معاشرت مينموده و مينمايد ابدا آثار جنون و اختلالى در او مشاهده نشده و نميشود و نيست او ديوانه و ساحر و شاعر و رياست طلب بلکه او فقط بيم دهنده است شما را از عذاب سختى که در پيش داريد در صورت تخلّف از احکام خدا و نيز چون قبلا پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بامر خدا بآنها فرموده بود که من از شما اجرى بر اداء رسالت خود نميخواهم جز مودّت و ترک آزار اقارب و کسانم اينک بفرمايد آن اجريکه من از شما خواستم در واقع راجع بخودتان است چون ثواب و نفع دوستى شما کسان مرا عائد بخود شما خواهد شد اجر من فقط بعهده خدا است و من از شما توقع مالى بهيچ وجه ندارم
جلد 4 صفحه 371
و خدا بر هر امرى شاهد و گواه و از هر سرّى مطّلع و آگاه است و ميداند که من راست ميگويم و نفع مادّى براى خود در اين اوامرى که بشما مينمايم در نظر ندارم چنانچه قمّى ره از امام باقر عليه السّلام در تفسير آيه دوم نقل نموده ولى بعضى گفته‌اند مراد آنستکه من از شما اجرى نميخواهم بر اداء رسالت آن اجرى که من خواستم مال خودتان باشد اجر من با خدا است و در مجمع و کافى در دو روايت ديگر از نقل قمّى ره تأييد شده است و در بعضى از روايات اعظکم بواحده بولايت امير المؤمنين عليه السّلام تفسير شده و بعضى آنرا بکلمه توحيد و بعضى بطاعت خدا تفسير نموده‌اند و بنظر حقير روايات محمول بر باطن و اقوال مردود است چون خداوند خودش بيان فرموده که موعظه چيست و در اين صورت احتياج بتفسير ندارد و نيز براى رفع استبعاد آنها از نزول وحى بر بشرى مانند خودشان بفرمايد خداوند حقّ را بهر کس قابل باشد وحى و الهام ميفرمايد و او داناى تمام امور نهانى است ميداند و ميشناسد کسانيرا که لايق و قابل وحى و تنزيلند و بعد از آنکه معلوم شد آنچه بر او وحى شده که دين اسلام است حقّ است بفرمايد حقّ آمد و باطل ديگر وجود پيدا نميکند و برنميگردد و مراد از باطل شرک و کفر است چنانچه در امالى از امام رضا عليه السّلام نقل نموده که چون پيغمبر صلى اللّه عليه و اله وارد مکه شد در اطراف کعبه سيصد و شصت بت نصب بود آنحضرت با چوبى که در دست داشت بر آنها ميزد و ميفرمود جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً جاءَ الْحَقُّ وَ ما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَ ما يُعِيدُ و در مجمع اين معنى را از ابن مسعود نقل نموده و پس از آن بفرمايد اگر من از راه حقّ دور افتاده باشم ضررش بخودم ميرسد بشما ربطى ندارد و اگر براه راست هدايت شده باشم ببرکت وحى الهى است که بر من نازل شده است و خداوند گفتار من و شما و تمام خلق را ميشنود و از رگ گردن به بندگان خود نزديکتر است.