سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى
منزّه شمار نام پروردگار بلندمرتبه‌ات را!
سورة الأعلى
مکه · ۱۹ آیه· ترتیب نزول ۸
معرفی سوره اعلی (تفسیر نمونه)
اين سوره در مکه نازل شده و داراى ۱۹ آيه است
محتواى سوره «اعلى » و فضيلت آن
اين سوره در حقيقت از دو بخش تشکيل يافته ، بخشى که در آن روى سخن به شخص پيامبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) است و دستوراتى را در زمينه تسبيح پروردگار، و اداى رسالت ، به او مى دهد، و اوصاف هفتگانه اى از خداوند بزرگ در اين رابطه مى شمرد.
و بخش ديگرى که از مؤ منان خاشع ، و کافران شقى ، سخن به مى آورد، و عوامل سعادت و شقاوت اين دو گروه را به طور فشرده در اين بخش بيان مى کند.
و در پايان سوره اعلام مى دارد که اين مطالب تنها در قرآن مجيد نيامده است ، بلکه حقايقى است که در کتب و صحف پيشين ، صحف ابراهيم و موسى ، نيز بر آن تاءکيد شده است .
در فضيلت تلاوت اين سوره روايات فراوانى رسيده : از جمله در حديثى از پيغمبر اکرم (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) مى خوانيم : من قرئها اعطاه الله عشر حسنات بعدد کل حرف انزل الله على ابراهيم و موسى و محمد (صلوات الله عليهم ):
((هر کسى سوره اعلى را بخواند خداوند به عدد هر حرفى که بر ابراهيم (عليه السلام ) و موسى (عليه السلام ) و محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) نازل کرده ده حسنه به او عطا مى فرمايد)).
و در حديث ديگرى از امام صادق (عليه السلام ) مى خوانيم : من قراء سبح اسم ربک الاعلى فى فرائضه او نوافله قيل له يوم القيامه ادخل الجنة من اى ابواب الجنة شئت ان شاءالله !
«کسى که سوره اعلى را در فرائض يا نوافل خود بخواند، روز قيامت به او گفته مى شود: از هر يک از درهاى بهشت مى خواهى وارد شو ان شاء - الله ».
در روايات متعددى نيز آمده است هنگامى که پيغمبر (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) يا ائمه هدى (عليهم السلام ) آيه «سبح اسم ربک الاعلى » را مى خواندند بعد از آن به اين دستور عمل کرده مى فرمودند سبحان ربى الاعلى .
و در روايت ديگرى آمده که يکى از ياران على (عليه السلام ) مى گويد: بيست شب پشت سر آن حضرت نماز خواندم جز سوره سبح اسم ربک الاعلى را در نماز نمى خواند، و مى فرمود اگر مى دانستيد چه برکاتى در آن است هر يک از شما در هر روز ده بار آن را تلاوت مى کرديد، و هر کس آن را بخواند گويى کتب و صحف موسى و ابراهيم را تلاوت کرده است .
خلاصه از مجموعه رواياتى که در اين زمينه رسيده استفاده مى شود که اين سوره از اهميت خاصى برخوردار است ، تا آنجا که در حديثى از على (عليه السلام ) مى خوانيم : اين سوره محبوب پيغمبر اکرم (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) بود کان رسول الله (صلى اللّه عليه و آله و سلّم ) يحب هذه السورة سبح اسم ربک الاعلى .
در اينکه آيا اين سوره در مکه نازل شده يا در مدينه ؟ در ميان مفسران گفتگو است مشهور آن است که اين سوره در مکه نازل شده است ، در حالى که بعضى معتقدند که مدنى است .
علامه طباطبايى (رحمة الله عليه ) ترجيح مى دهد که قسمت اول سوره مکى باشد، و ذيل سوره مدنى ، چرا که در آن سخن از نماز و زکات است و طبق تفسيرى که از ائمه اهل بيت (عليه السلام ) رسيده منظور «نماز عيد فطر» و «زکات فطره » است ، و مى دانيم روزه ماه مبارک و نماز عيد و زکات فطره در مدينه نازل شده است .
ولى اين احتمال وجود دارد که دستور به نماز و زکات در بخش آخر اين سوره يک دستور عام باشد هر چند نماز عيد فطر و زکات فطره يکى از مصاديق روشن آن محسوب مى شود، و مى دانيم تفسير به مصداق روشن در روايات اهل بيت (عليه السلام ) بسيار فراوان است .
بنابراين نظر مشهور که مى گويند تمام سوره مکى است بعيد به نظر نمى رسد، به خصوص اينکه آيات آغاز و پايان سوره کاملا از نظر مقاطع حروف هماهنگ است ، و مشکل بتوان گفت قسمتى در مکه و قسمتى در مدينه نازل شده در روايتى نيز آمده است که هر گروهى از مسلمانان وارد مدينه مى شدند اين سوره را براى مردم مدينه مى خواندند.
و اين احتمال که فقط صدر آن خوانده مى شد و ذيل آن در مدينه نازل شده بسيار بعيد است .
تفسیر نمونه، جلد ۲۶، صفحه ۳۸۰
تفسیر المیزان، برگزیده تفسیر نمونه، تفسیر نور، نکته‌های تفسیر نور، پیام‌های تفسیر نور، تفسیر اثنی عشری، تفسیر روان جاوید، تفسیر اطیب البیان
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى
همان خداوندی که آفرید و منظم کرد،
وَ الَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى
و همان که اندازه‌گیری کرد و هدایت نمود،
وَ الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى
و آن کس را که چراگاه را به وجود آورد،
فَجَعَلَهُ غُثَاءً أَحْوَى
سپس آن را خشک و تیره قرار داد!
سَنُقْرِئُكَ فَلاَ تَنْسَى
ما بزودی (قرآن را) بر تو می‌خوانیم و هرگز فراموش نخواهی کرد،
إِلاَّ مَا شَاءَ اللَّهُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَ مَا يَخْفَى
مگر آنچه را خدا بخواهد، که او آشکار و نهان را می‌داند!
وَ نُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَى
و ما تو را برای انجام هر کار خیر آماده می‌کنیم!
فَذَكِّرْ إِنْ نَفَعَتِ الذِّكْرَى
پس تذکّر ده اگر تذکّر مفید باشد!
سَيَذَّكَّرُ مَنْ يَخْشَى
و بزودی کسی که از خدا می‌ترسد متذکّر می‌شود.
وَ يَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى
امّا بدبخت‌ترین افراد از آن دوری می‌گزیند،
الَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى
همان کسی که در آتش بزرگ وارد می‌شود،
ثُمَ لاَ يَمُوتُ فِيهَا وَ لاَ يَحْيَى
سپس در آن آتش نه می‌میرد و نه زنده می‌شود!
قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَكَّى
به یقین کسی که پاکی جست (و خود را تزکیه کرد)، رستگار شد.
وَ ذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى
و (آن که) نام پروردگارش را یاد کرد سپس نماز خواند!
بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا
ولی شما زندگی دنیا را مقدم می‌دارید،
وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ وَ أَبْقَى
در حالی که آخرت بهتر و پایدارتر است!
إِنَ هٰذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى
این دستورها در کتب آسمانی پیشین (نیز) آمده است،
صُحُفِ إِبْرَاهِيمَ وَ مُوسَى
در کتب ابراهیم و موسی.