سوره عبس، آیه ۲۳ · جزء ۳۰ · صفحه ۵۸۵
كَلاَّ لَمَّا يَقْضِ مَا أَمَرَهُ
چنین نیست که او میپندارد؛ او هنوز آنچه را (خدا) فرمان داده، اطاعت نکرده است!
معنی کلمات و عبارات
«کَلاّ»: حَقّا. هرگزا هرگز. این واژه میتواند معنی مشهور خود، یعنی (نه چنین است) داشته باشد. چرا که بسیاری از افراد کوتاهبینِ پرادّعاء چنین میپندارند که وظائف خود را در برابر خدا به انجام رسانیدهاند ولی این آیه شریفه، اندیشه و گفته ایشان را نادرست میشمارد. «لَمَّا یَقْضِ»: هنوز انجام نداده است. تاکنون به وظیفه خود عمل نکرده است.
نزول
سال ۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - کفر به خداوند، با آن که هدایت و مرگ و قیامت انسان به دست او است، توجیه ناپذیر و مطرود است. «قتل الإنسن ماأکفره ... کلاّ»
حرف «کلاّ»، یا به معناى «حقّا» و تأکید ما بعد است و یا براى ردع و زجر از چیزى است که در جملات قبلى، از آن سخن به میان آمده بود، در صورت دوم مفاد آن در این آیه، باز داشتن از کفرورزى است.
۲ - کافران، بى اعتنا به مرگ، قبر و قیامت خود و بى توجّه به نشانه هاى خدا در خلقت خویش «کلاّ»
«کلاّ» مى تواند براى ردع و باز داشتن از توهّمى باشد که آیات پیشین، زمینه ساز پیدایش آن بود و آن این که با وجود زمینه هاى توجّه به خداوند در آفرینش انسان از نطفه تا زمان مرگ و دفن او، ممکن نیست کسى در کفر بماند. «کلاّ» دلالت دارد که نباید چنین پنداشت، زیرا افرادى با وجود تمام این نشانه ها، بر کفر خود اصرار ورزیدند.
۳ - معاد و زنده شدن دوباره انسان ها، در گرو انجام پذیرفتن تمام خواسته هاى تکوینى خداوند از انسان ها است. «کلاّ لمّا یقض ما أمره»
مفاد «کلاّ» ممکن است ردع و زجر از چیزى باشد که مخاطب با شنیدن «ثمّ إذا شاء أنشره» آن را توهم مى کند. به این بیان که نباید در محشور شدن انسان ها تعجیل داشت; زیرا آنان هنوز خود را به پایان کارى که برایشان مقرر شده است، نرسانده اند.
۴ - خداوند، تمام امکانات لازم را براى اقدام انسان ها به انجام دادن تکالیف الهى، در اختیار آنان قرار داده است. «لمّا یقض»
حرف «لمّا» در موردى به کار مى رود که انتظار وقوع کارى بوده; ولى تا کنون انجام نگرفته باشد. قابل انتظار بودن کار، زمانى است که زمینه انجام آن فراهم باشد.
۵ - خداوند براى انسان ها، اوامر و تکالیفى دارد که باید بدون کم و کاست انجام پذیرد. «لمّا یقض ما أمره»
«قضاء» در وجوه گوناگونى استعمال دارد که بازگشت همه آنها، به پایان یافتن و کامل شدن است. این ماده در معانى «فیصله دادن»، «فراغت یافتن»، «اداکردن» و «به پایان رساندن» کاربرد دارد.(لسان العرب)
۶ - پذیرش معاد و ترک کفر، فرمان خداوند به همه انسان ها است. «ما أکفره ... ثمّ إذا شاء أنشره ... ما أمره»
از مصادیق بارز «ما أمره» - به قرینه آیات پیشین - کنار نهادن کفر و پذیرش معاد است.
۷ - کافران، با وجود فراهم بودن شرایط براى رها ساختن کفر و پرداختن به تکالیف الهى، از آن سر باز زدند. «لمّا یقض ما أمره»
ضمیر فاعلى «یقض» به «الإنسان» برمى گردد که به قرینه «ما أکفره» تنها بر کافران منطبق است.
۸ - راه ایمان و روى آوردن به تکالیف الهى، حتى براى کافرانى که در کفر شدید به سر مى برند، بسته نیست. «قتل الإنسن ما أکفره ... لمّا یقض ما أمره»
حرف «لمّا» دلالت دارد که هر چند تا کنون انجام کار منتفى بوده است; ولى انتظار وقوع آن مى رود.
۹ - توجّه به وابستگى آفرینش، تدبیر، هدایت، مرگ و قبر انسان به خداوند، زمینه ساز انجام دادن تکالیف الهى «من نطفة خلقه ... ثمّ أماته فأقبره ... کلاّ لمّا یقض ما أمره»
۱۰ - سرپیچى از فرمان خداوند، موجب استحقاق نفرین او «قتل الإنسن ... لمّا یقض ما أمره»
۱۱ - بسنده کردن به بخشى از فرمان هاى خداوند و به کار نبستن تمام آن، رفتارى نکوهیده در پیشگاه خداوند «لمّا یقض ما أمره»
«لمّایقض» (به پایان نرساند)، گویاى توبیخ کسانى است که در انجام دادن فرمان هاى خداوند، سنگ تمام نمى گذارند.
۱۲ - کفران نعمت هاى خداوند، سرپیچى از فرمان او است. «ما أکفره ... لمّا یقض ما أمره»
چنانچه مراد از کفر در «ما أکفره» کفران نعمت باشد، شکرگزارى نعمت مصداق مورد نظر از «ما أمره» خواهد بود.
تفسیر (۹)
- تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱–۴۲ - تفسیر المیزان(علامه طباطبایی)
آیات ۱۷–۴۲ - برگزیده تفسیر نمونه(مکارم شیرازی)
آیه ۲۳ - تفسیر نور(محسن قرائتی)
آیات ۱۷–۲۳ - نکتههای تفسیر نور
آیات ۱۷–۲۳ - پیامهای تفسیر نور
آیات ۱۷–۲۳ - تفسیر اثنی عشری(حسینی شاه عبدالعظیمی)
آیه ۲۳ - تفسیر روان جاوید
آیات ۱–۲۳ - تفسیر اطیب البیان(سید عبدالحسین طیب)
آیه ۲۳
موضوعات
دستهبندی موضوعی
انجام اوامر تکوینی خداذکر قبرذکر مدبر انسان هاذکر هدایت انسان هاذکر وابستگی آفرینشسرزنش تبعیض در عمل به تکلیفغافلان از آیات انفسیغافلان از قبرغافلان از مرگغافلان از آیات خدازمینه هدایت کافرانتوجیه ناپذیری کفرذکر مرگزمینه معادموجبات نفرین خدااعراض از کفرغافلان از قیامتمنشأ قیامتاهمیت عمل به تکلیفتکلیف انسان هاغفلت کافرانصفات کافرانایمان به معادآثار عصیان از خداآثار کفران نعمتلجاجت کافرانمنشأ مرگعصیان از خدازمینه عمل به تکلیفمنشأ هدایتزمینه ایمانآثار ذکرنقش خدازمینه هدایتعمل ناپسندسرزنشهای خدااوامر خداافعال خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۹)
- ضرورت عمل به تکالیف و فرایض الهی
- انسانها، مکلّف به اجرای تکالیف خدا+۲ آیه
- حیات و برانگیخته شدن انسانها پس از مرگ، در حالت غفلت و بی خبری از معاد+۲ آیه
- غفلت کافران از مرگ و دفن شدن انسان در قبر+۴ آیه
- کافران، مکلّف به اجرای تکالیف الهی+۳ آیه
- سرباز زدن کافران از ایمان و پرداختن به تکالیف الهی با وجود فراهم بودن شرایط برای رها ساختن کفر جای تعجّب+۴ آیه
- گناه و فسق، از موجبات نفرین+۶ آیه
- سرپیچی از فرمان خداوند، موجب استحقاق نفرین او+۱ آیه
- نگاه به طعام و توجّه به مراحل تولید و مصرف ان، برانگیزنده انسان به اجرای فرمانهای خداوند+۱ آیه