تفسیر روان جاوید

تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى) بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ‌ عَبَسَ وَ تَوَلَّى «1» أَنْ جاءَهُ الْأَعْمى‌ «2» وَ ما يُدْرِيکَ لَعَلَّهُ يَزَّکَّى «3» أَوْ يَذَّکَّرُ فَتَنْفَعَهُ الذِّکْرى‌ «4» أَمَّا مَنِ اسْتَغْنى‌ «5» فَأَنْتَ لَهُ تَصَدَّى «6» وَ ما عَلَيْکَ أَلاَّ يَزَّکَّى «7» وَ أَمَّا مَنْ جاءَکَ يَسْعى‌ «8» وَ هُوَ يَخْشى‌ «9» فَأَنْتَ عَنْهُ تَلَهَّى «10» کَلاَّ إِنَّها تَذْکِرَةٌ «11» فَمَنْ شاءَ ذَکَرَهُ «12» فِي صُحُفٍ مُکَرَّمَةٍ «13» مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ «14» بِأَيْدِي سَفَرَةٍ «15» کِرامٍ بَرَرَةٍ «16» قُتِلَ الْإِنْسانُ ما أَکْفَرَهُ «17» مِنْ أَيِّ شَيْ‌ءٍ خَلَقَهُ «18» مِنْ نُطْفَةٍ خَلَقَهُ فَقَدَّرَهُ «19» ثُمَّ السَّبِيلَ يَسَّرَهُ «20» ثُمَّ أَماتَهُ فَأَقْبَرَهُ «21» ثُمَّ إِذا شاءَ أَنْشَرَهُ «22» کَلاَّ لَمَّا يَقْضِ ما أَمَرَهُ «23» ترجمه‌ چهره ترش نمود و روى گرداند براى آنکه آمد نزد او آن مرد کور و چه ميدانى تو شايد او پاکيزه شود يا پند گيرد پس نفع دهد او را پند امّا کسيکه توانگر شد پس تو باو متوجه ميشوى‌ و باکى ندارى که پاکيزه نباشد و امّا کسيکه آيد نزد تو با آنکه کوشش ميکند و ميترسد پس تو از او بامر ديگر مشغول ميشوى‌ نه چنين است همانا آن موجب تذکّر است‌ پس هر که خواهد متذکّر ميشود بآن‌ در صحيفه‌هائى گرامى داشته شده‌ در مقام بلندى پاکيزه‌ نگاه داشته شده در دست نويسندگان‌ گرامى نيکوکار لعنت بر انسان کافر چه چيز ايجاب نموده کفر او را از چه چيز آفريده او را از نطفه‌اى آفريده او را پس تعيين فرموده اندازه اعضاء او را پس راه را آسان نموده براى او پس ميرانده او را پس امر فرموده که در گورش نهند پس وقتى که بخواهد برمى‌انگيزاند او را نبايد چنين باشد هنوز بجا نياورده آنچه را امر نموده است او را. تفسير قمّى ره نقل فرموده که نازل شد در شأن عثمان و ابن امّ مکتوم و او مؤذن پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود و کور بود و آمد نزد آنحضرت در وقتى که اصحاب در خدمت او بودند و عثمان هم بود پس حضرت او را بر عثمان مقدّم داشت و عثمان عبوس شد جلد 5 صفحه 344 و روى از او گرداند و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که نازل شد در باره مردى از بنى اميّه که نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود پس ابن امّ مکتوم آمد و آنمرد چون ديد او را تنفّر نمود و جمع آورى کرد خود را و روى ترش نمود و اعراض کرد از توجه باو پس حکايت فرمود خدا اين عمل را و انکار کرد بر او و بنابر اين مفاد آيات شريفه آنستکه روى ترش نمود عثمان و گرداند روى خود را براى آنکه آمد نزد او آنمرد نابينا چه ميدانى تو اى عثمان شايد او خود را پاک و پاکيزه نگهدارد يا پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم متذکّر نمايد او را و او از مواعظ آنحضرت بهره‌مند گردد اين طرز رفتار تو با فقرا است امّا کسيکه ثروتمند باشد پس تو به او رو ميکنى و متصدّى پذيرائى از او ميگردى و او را احترام مينمائى و باک ندارى از آنکه پاک و پاکيزه باشد يا نباشد وقتى که ثروتمند باشد و خود را مسئول او نميدانى و امّا کسيکه نزد تو آيد با آنکه ميآيد و سعى ميکند در طلب معارف و احکام الهى و او از خدا ميترسد پس تو از او منصرف و بامر ديگرى مشغول ميشوى چون گفته‌اند ابن ام مکتوم براى استماع آيات قرآن آمده بود ولدى الورود اين استدعا را از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نمود و البته نبايد مسلمان چنين کارى را بنمايد قرآن موجب تذکّر است پس هر کس بخواهد متذکّر ميشود بآن و ياد ميگيرد آنرا آنچه ذکر شد در مفاد آيات مستفاد از نقل قمّى ره است و پر واضح است که اين سلوک با فقرا و اغنيا از اخلاق حميده پيغمبر اکرم که خداوند او را بخلق عظيم در قرآن ستوده دور است ولى عامّه عميا آنچه را در روايت قمّى ره و مجمع نسبت بعثمان داده شده بود به پيغمبر اکرم نسبت داده‌اند و خطابات و عتابات را متوجه بآنحضرت دانسته‌اند و بعضى از مفسّرين ما هم که بروايات آنها اعتماد نموده‌اند تبعيّت از آنها کرده‌اند با آنکه در قرآن اسمى از آنحضرت برده نشده و ظاهر آنستکه خطابات متوجه بکسى است که روى ترش نموده و اعراض کرده در وقت آمدن اعمى نزد او غافل از آنکه آنها حاضرند مقام نبوّت و امامت را تنزّل دهند تا برسد بجائى که منافات با مطاعن و مظالم ائمه خودشان نداشته باشد و ما قائل بعصمت انبيا و اوصياء هستيم بلکه بايد گفت از پيغمبر ما و اوصياء او ترک اولى هم صادر نشده و اين خطابات و عتابات که‌ جلد 5 صفحه 345 بهر مسلمان شريفى متوجه شود افسرده و ملول ميگردد از خداوند بحبيب خود که هميشه در مقام تسليت خاطر مبارک او است لابدّ بايد در مقابل امر منکرى العياذ باللّه واقع شده باشد و اعتذاراتى که در اين مقام شده از قبيل آنکه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مايل بود باسلام اغنياء از قوم خود براى پيشرفت اسلام لذا بآنها اهميّت داد يا ميخواست ابن ام مکتوم را ادب کند چون بى‌ادبى کرده بود و در بين نجواى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم با قوم مکرّر مسئلت تلاوت قرآن کرد يا اين سلوک ممنوع نبود و باين آيات ممنوع شد بنظر حقير بى‌وجه است چون بالاخره يا عتاب خداوند بجا بوده و پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مستحق آن يا العياذ باللّه بيجا بوده و پيغمبر منزّه از استحقاق و نميشود بهيچ يک قائل شد اين است که من ميگويم در تفسير قرآن بايد از اقوال اغيار چشم پوشيد و بائمه اطهار مراجعه نمود تو خواه از سخنم پند گير و خواه ملال خداوند بعد از آن فرموده قرآن در صحف و کتب مکرّمه معظّمه است در مقام مرفوع که لوح محفوظ الهى است و قمّى ره نقل فرموده که نزد خدا است و منزّه و مطهّر است از ايادى شياطين در دست کرام الکاتبين و ملائکه مقرّبين و انبياء و مرسلين که سفراء الهى هستند و قمّى ره نقل فرموده در دست ائمه عليهم السلام است و در مجمع از امام صادق عليه السّلام نقل نموده که حافظ قرآن و عامل بآن باسفراء کرام برره هستند که مراد از آنها ظاهرا مکرّم از معاصى و نيکوکارانند لعنت بر آدم مشرک و نيست و نابود باد چه قدر کفران نعمت مينمايد که کافر ميشود يا معلوم نيست چه موجب شده که از خداى يگانه صرف نظر نموده در مقابل بت سجده ميکند و چرا بايد تکبر کند خوب است ملاحظه کند که از چه چيز خدا خلق فرموده او را از نطفه پليد پست آفريده پس تقدير فرموده اعضاء و اجزاء و اشکال و اطوار آنرا بر طبق حکمت و مصلحت تا انسان کامل شده پس آسان فرموده بر او به ارائه دادن باو راه خير و سعادت ابدى را بتوسط انبيا و اوليا و علما و صلحا پس ميرانده و حکم بدفن او فرموده براى نيل بنعيم ابدى و محفوظ ماندن جسد او از درندگان و متأذّى نشدن مردمان از بوى او پس هر وقت بخواهد زنده ميکند او را و از قبر بيرون ميآورد براى حساب و جزاى اعمال نبايد آدمى اينطور جلد 5 صفحه 346 باشد که شکر نعمتهاى خدا را بجا نياورد از زمان آدم ابو البشر تا حال هنوز شخصى پيدا نشده که بتمام وظائف خود کاملا عمل نمايد و حقّ شکر نعمت خدا را بجا آورد چون هيچ کس خالى از قصور و تقصير نبوده مگر آنکه خداوند خودش او را حفظ فرموده و بسعادت ابدى رسانده باشد و محتمل است مراد از جمله اخيره فقط آن انسان کافر باشد که در تمام عمر خود امر الهى را اطاعت ننموده است و اللّه اعلم بمراده.