تفسیر المیزان

المیزان جلد۱ بخش۱۲

از اين تئوری ها و فرضيات که جز در ذهن و در عالَم فرض، جایى ندارد، نتيجه گرفته اند که: اولا - پيغمبر آن کسى است که داراى نبوغ فکرى باشد، و قوم خود را دعوت کند، تا به اصلاح محيط اجتماعى خود بپردازند. و ثانيا - وحى، به معناى نقش بستن افکار فاضله در ذهن انسان نامبرده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۶ و ثالثا - کتاب آسمانى عبارت است از: مجموع همان افکار فاضله، و دور از هوس و از اغراض نفسانى شخصى. و رابعا - ملائکه که انسان نامبرده از آن ها خبر می دهد، عبارتند از: قواى طبيعى ای که در عالَم طبيعت، امور طبيعى را اداره مى کند. و يا عبارت است از: قواى نفسانيه ای که کمالات را به نفس افاضه مى کند، و در ميان ملائکه خصوص روح القدس ‍ عبارت است از: مرتبه اى از روح طبيعى مادى، که اين افکار از آن ترشح می شود. و در مقابل، شيطان عبارت است از: مرتبه اى از روح که افکار زشت و پليد از آن ترشح مى گردد، و انسان را به کارهاى زشت و به فسادانگيزى در اجتماع دعوت مى کند. و روى همين اساس واهى، تمامى حقايقى را که انبيا از آن خبر داده اند، تفسير مى کنند، و سرِ هر يک از لوح، قلم، عرش، کرسى، کتاب، حساب، بهشت و دوزخ، از اين قبيل حقايق را به بالينى مناسب با اصول نامبرده مى خوابانند. و خامسا - به طور کلّى، دين تابع مقتضيات هر عصرى است، که با تحوّل آن عصر به عصرى ديگر، بايد متحوّل شود. و سادسا - معجزاتى که از انبيا نقل شده، همه دروغ است، و خرافاتى است که به آن حضرات نسبت داده اند. و يا از باب اغراق گویى حوادثى عادى بوده، که به منظور ترويج دين، و حفظ عقائد عوام، ازاين که در اثر تحول اعصار متحوّل شود، و يا حفظ حيثيّت پيشوايان دين، و رؤساى مذهب از سقوط، به صورت خارق العاده اش در آورده، و نقل کرده اند. و از اين قبيل ياوه سرایى هایى که يک عده آن را سروده، و جمعى ديگر هم از ايشان پيروى نموده اند. و نبوّت، به اين معنا، به خيمه شب بازی هاى سياسى شبيه تر است، تا به رسالت الهى. و چون بحث و گفتگو در پيرامون اين سخنان، خارج از بحث مورد نظر است، لذا از پرداختن پاسخ بدان ها صرفنظر نموده، مى گذريم. با عينک مادى، معنويات و ماوراى طبيعت را نمى توان ديد آنچه در اين جا می توانيم بگویيم، اين است که: کتاب هاى آسمانى، و بياناتی که از پيغمبران به ما رسيده، به هيچ وجه با اين تفسيری که آقايان کرده اند، حتى کمترين سازش و تناسب را ندارد. خواهيد گفت: آخر، صاحبان اين نظريه ها، به اصطلاح دانشمندند و همان هايند که مو را از ماست مى کشند، چطور ممکن است حقيقت دين و حقانيت آورندگان اديان را نفهمند؟! در پاسخ مى گویيم: عينک انسان به هر رنگ که باشد، موجودات را به آن رنگ به آدمى نشان می دهد. و دانشمندان مادى، همه چيز را با عينک مادّيت مى بينند. و چون خودشان هم مادى و فريفتۀ ماديات اند، لذا در نظر آنان معنويّات و ماوراى طبيعت مفهوم ندارد. و هرچه از حقائق دين که برتر از ماده اند، به گوششان بخورد تا سطح مادّيت پایينش آورده، معناى مادى جامدى برايش درست مى کنند. (عينا مانند کودک خاک نشين، که عالی ترين شيرينى را تا با کثافت آغشته نکند، نمی خورد). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۷ البتّه آنچه از آقايان شنيدى، در حقيقت تطوّر جديدى است که يک فرضيه قديمى به خود گرفته. چون در قديم نيز اشخاصى بودند که تمامى حقایق دينى را به امورى مادّى تفسير مى کردند. با اين تفاوت، که آن ها مى گفتند: اين حقایق مادّى - در عين اين که مادى هستند - از حس ما غايب اند. عرش و کرسى، لوح و قلم، ملائکه و امثال آن، همه مادى هستند، ولیکن دست حس و تجربه ما به آنها نمی رسد. اين فرضيه در قديم بود، لیکن بعد از آن که قلمرو علوم طبيعى توسعه يافت، و اساس همه بحث ها حس و تجربه شد، اهل دانش، ناگزير حقایق نامبرده را به عنوان امورى مادى انکار کردند. چون نه تنها با چشم معمولى ديده نمی شدند، حتى با چشم مسلّح به تلسکوپ و امثال آن نيز، محسوس نبودند. و براى اين که يکسره زيراب آن ها را نزنند و هتک حرمت دين نکنند، و نيز علم قطعى خود را مخدوش نسازند؛ حقایق نامبرده را به امورى مادى برگردانيدند. ديدگاه دو گروه از اهل علم درباره حقايق نامبرده و اين دو طائفه از اهل علم، يکى ياغى، و ديگرى طاغی اند. دستۀ اول که از قدماى متکلمين، يعنى دارندگان علم کلامند، از بيانات دينى آنچه را که بايد بفهمند، فهميده بودند. چون بيانات دينى مجازگویى نکرده، ولى برخلاف فهم و وجدان خود، تمامى مصاديق آن بيانات را امورى مادى محض دانستند. وقتى از ايشان پرسيده شد: آخر اين عرش ‍ مادى و کرسى، و بهشت و دوزخ و لوح و قلم مادى کجايند که ديده نمی شوند؟ در پاسخ گفتند: اين ها، مادّياتى غايب از حس اند، در حالی که واقع مطلب برخلاف آن بود. دسته دوّم نيز، بيانات واضح و روشن دين را از مقاصدش بيرون نموده، بر حقايقى مادى و ديدنى و لمس کردنى تطبيق نمودند. با اين که نه آن امور، مقصود صاحب دين بود، و نه آن بيانات و الفاظ بر آن امور تطبيق می شد. و بحث صحيح و دور از غرض و مرض، اقتضا مى کند که اين بيانات لفظى را بر معنایى تفسير کنيم، که عرف و لغت آن را تعيين کرده باشند. و عرف و لغت، هرچه درباره کلمات «عرش» و «کرسى» و غيره گفته اند، ما نيز همان را بگویيم؛ و آنگاه درباره مصاديق آن ها، از خود کلام استمداد بجویيم. چون کلمات دينى، بعضى بعض ديگر را تفسير مى کند. سپس ‍ آنچه به دست آمد، به علم و نظريه هاى آن عرضه بداريم، ببينيم آيا علم اين چنين مصداقى را قبول دارد و يا آن که آن را باطل می داند؟ ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۸ در اين بين، اگر به تحقيقى برخورديم، که نه مادى بود و نه آثار و احکام ماده را داشت، مى فهميم: پس راه اثبات و نفى اين مصداق، غير آن راهى است که علوم طبيعى در کشف اسرار طبيعت طى مى کند؛ بلکه راه ديگرى است، که ربطى به علوم طبيعى ندارد. آرى، علمى که درباره اسرار و حقايق داخل طبيعت بحث مى کند، چه ارتباطى با حقايق خارج از طبيعت دارد؟ و اگر هم بخواهد در آن گونه مسائل دست درازى نموده، چيزى را اثبات و يا نفى کند، در حقيقت فضولى کرده است، و نبايد به اثبات و نفى آن اعتنایى کرد. و آن دانشمند طبيعیدانى هم که در اين گونه مسائل غيرطبيعى دخل و تصرفى کرده، و اظهار نظرى نموده، نيز فضولى کرده، و بيهوده سخن گفته است. و به کسى می ماند که عالِم به علم لغت است، و بخواهد از علم خودش احکام فلکى را اثبات و يا نفى کند. به نظرم همين مقدار براى روشن شدن خواننده عزيز کافى است و بيشترش، اطالۀ سخن است. لذا به تفسير بقيه آيات مورد بحث مى پردازيم. توضيح «فاتّقوا النّار الّتى وقودها النّاس والحجارة ...» «فاتّقوا النّار الّتى وقودها النّاس و الحجارة » الخ؛ هرچند سوق آيات از اول سوره به منظور بيان حال منافقان و کفّار و متّقين بود، و مى خواست حال هر سه طایفه را بيان کند، لیکن خداى سبحان، از آن جایی که در آيه : «يا أيّها النّاس ‍ اعبدوا ربّکم» الخ، خطاب را متوجه هر سه کرد، و همۀ مردم را به سوى پرستش خود دعوت نمود، قهرا مردم در مقابل اين دعوت، به دو قسم تقسيم شدند: پذيرنده و نپذيرنده. چون به طور کلى، دعوت از حيث اجابت و عدم اجابت، به غير از اين دو طائفه تقسيم نمى پذيرد و مردم، در برابر آن، يا مؤمن اند و يا کافر. و اما در منافق، سخن از ظاهر و باطن به ميان مى آيد؛ و وقتى شخصى منافق شناخته می شود که زبان و دلش يکسان نباشد. و در نتيجه، مردم در دعوت نامبرده يا زبان و قلبشان با هم آن را مى پذيرند، و بدان ايمان مى آورند، و يا هم با زبان و هم با قلب آن را انکار مى کنند، و يا آن که به زبان مى پذيرند، و با قلب انکار مى کنند. و شايد به همين جهت بود که در آيه مورد بحث و آيه بعدش، مردم را دو دسته کرد، و منافقين را نام نبرد، و نيز به همين جهت، به جاى عنوان «متقين»، عنوان «مؤمنين» را ذکر کرد. و اما الفاظ آيه: کلمۀ «وقود» به معناى آتشگيرانه است، (که در قديم به صورت سنگ و چخماق بود، و در امروز به صورت فندک درآمده) و در آيه مورد بحث تصريح کرده به اين که: آتشگيرانه دوزخ، انسان هايند، که خود بايد در آن بسوزند. پس انسان ها، هم آتشگيرانه اند و هم هيزم آن، و اين معنا در آيه: «ثمّ فى النّار يسجرون» نيز آمده. چون مى فرمايد: سپس در آتش افروخته مى شوند. و همچنين آيه: «نار اللّه الموقدة الّتى تطّلع على الأفئدة»: (آتش ‍ افروخته که از دل ها سر مى زند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۳۹ پس معلوم می شود که: انسان در آتشى معذّب مى شود، که خودش افروخته. آدمى در جهان ديگر، جز آنچه خودش در اين جهان براى خود تهيه کرده، چيزى ندارد و اين جمله که مورد بحث ماست، نظير جمله ای است که قرآن کريم درباره بهشتيان فرموده، و آن اين است: «کلّما رزقوا منها من ثمرة رزقا، قالوا هذا الّذى رزقنا من قبل، وأتوابه متشابها»: (از ميوه هاى بهشت به هر رزقى که مى رسند، می گويند: اين همان است که قبلا هم روزی مان شد و آنچه را که به ايشان داده می شود، شبيه با توشه اى مى يابند، که از دنيا با خود برده اند). چه، هم از جمله مورد بحث و هم از اين آيه بر مى آيد: آدمى در جهان ديگر، جز آنچه خودش در اين جهان براى خود تهيه کرده، چيزى ندارد. همچنان که از رسول خدا(ص) هم روايت شده که فرمود: «همان طور که زندگى مى کنيد، می ميريد، و همان طور که می ميريد، مبعوث می شويد)، تا آخر حديث. هرچند ميان دو طائفه، اين فرق هست که اهل بهشت را علاوه بر آنچه خود تهيه کرده اند، می دهند، چون قرآن مى فرمايد: «لهم ما يشاؤن فيها و لدينا مزيد»: (هر چه بخواهند در اختيار دارند، و نزد ما بيش از آن هم هست). و اما کلمۀ «حجارة»، مقصود از اين کلمه، در جملۀ «وقودها النّاس و الحجارة»، همان سنگ هایى است که به عنوان بت مى تراشيدند و مى پرستيدند. به شهادت اين که در جاى ديگر فرموده: «إنّکم و ما تعبدون من دون اللّه حصب جهنم»: (شما و آنچه مى پرستيد، هيزم جهنّم ايد). چون کلمه «حصب» نيز، به همان معنى «وقود» است. «و لهم فيها أزواج مطهّرة»: کلمۀ «أزواج» قرينه ای است که دلالت مى کند بر اين که: مراد به طهارت، طهارت از همه انواع قذارت ها و مکارهى است که مانع از تماميت الفت و التيام و انس می شود. چه قذارت هاى ظاهرى و خلقتى، و چه قذارت هاى باطنى و اخلاقى. * بحث روايتى: شامل يک روايت درباره «أزواج مطهرة»: مرحوم صدوق روايت کرده که: شخصى از امام صادق عليه السلام، معناى اين آيه را پرسيد. فرمود: أزواج مطهرة، حوريانى هستند که نه حيض دارند و نه حدث. مؤلّف: و در بعضى روايات، طهارت را عموميت داده، و به معناى برائت از تمامى عيب ها و مکاره گرفته اند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۰ آيات ۲۶ و ۲۷ سوره بقره إِنَّ اللَّهَ لا يَستَحْیىِ أَن يَضرِب مَثَلاً مَّا بَعُوضةً فَمَا فَوْقَهَا فَأَمَّا الَّذِينَ ءَامَنُوا فَيَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِن رَّبِّهِمْ وَ أَمَّا الَّذِينَ کفَرُوا فَيَقُولُونَ مَا ذَا أَرَادَ اللَّهُ بِهَذَا مَثَلاً يُضِلُّ بِهِ کثِيراً وَ يَهْدِى بِهِ کَثِيراً وَ مَا يُضِلُّ بِهِ إِلّا الْفَاسِقِينَ(۲۶) الَّذِينَ يَنقُضونَ عَهْدَ اللَّهِ مِن بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَ يَقْطعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَن يُوصلَ وَ يُفْسِدُونَ فى الأرْضِ أُولَئک هُمُ الْخَاسِرُونَ(۲۷) «ترجمه آيات» خدا از اين که به پشه و يا کوچکتر از آن مَثَل بزند، شرم نمى کند. مؤمنان چون آن را بشنوند، می دانند که درست است و از ناحيه پروردگارشان است، ولى کافران گويند: خدا از اين مَثَل، چه منظور داشت، بسيارى را با آن هدايت و بسيارى را به وسيله آن گمراه مى کند، ولى جز گروه بدکاران کسى را بدان گمراه نمى کند (۲۶) کسانی که پيمان خدا را از پس آن که آن را بستند، مى شکنند و رشته اى را که خدا به پيوستن آن فرمان داده، مى گسلند و در زمين تباهى مى کنند، آن ها خودشان، زيانکارانند. (۲۷) ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۱ «بیان آيات» «إنّ اللّه لا يستحيى أن يضرب ...»: کلمۀ «بعوضة» به معناى پشه است، که يکى از حشرات معروف و از کوچکترين حيواناتى است که به چشم ديده می شوند. و اين آيه و آيه بعديش، نظير آيه سوره رعدند، که مى فرمايد: «أفمن يعلم أنّما أنزل إليک من ربّک الحقّ، کمن هو أعمى، إنّما يتذّکر أولوا الألباب * الّذين يوفون بعهد اللّه و لا ينقضون الميثاق و الّذين يصلون ما امر اللّه به أن يوصل»: (آيا کسی که علم دارد به اين که آنچه از ناحيه پروردگارت به تو نازل شده حق است، مثل کسى است که کور است؟ نه، ولى اين تفاوت را متوجه نيستند، مگر آن ها که داراى عقل اند. همان هایى که به عهد خدا وفا نموده، آن پيمان را نمى شکنند و آن هایی که پيوندهایى را که خدا دستور پيوستن اش را داده، پيوسته می دارند) الخ. و به هر حال، آيه شهادت می دهد بر اين که: يک مرحله از ضلالت و کورى دنبال کارهاى زشت انسان، به عنوان مجازات در انسان گنهکار پيدا می شود و اين، غير آن ضلالت و کورى اوّلى است که گنهکار را به گناه واداشت. چون در آيه مورد بحث مى فرمايد: و ما يُضلّ به إلّا الفاسقين: (خدا با اين مَثَل، گمراه نمی کند مگر فاسقان را)؛ اضلال را اثر و دنبالۀ فسق معرفى کرده، نه جلوتر از فسق. معلوم می شود اين مرحله از ضلالت، غير از آن مرحله ای است که قبل از فسق بوده، و فاسق را به فسق کشانيده (دقت بفرمایيد). اين را نيز بايد دانست که: «هدايت» و «اضلال»، دو کلمۀ جامع هستند که تمامى انواع کرامت و خذلانی که از سوى خدا، به سوى بندگان سعيد و شقى مى رسد، شامل می شود. پاره اى از احوال و اوصاف دو طائفه «هدايت شدگان و گمراهان»: آرى، خدا در قرآن کريم بيان کرده که براى بندگان نيکبخت خود، کرامت هایى دارد و در کلام مجيدش، آن ها را بر شمرده، مى فرمايد: * «ايشان را به حياتى طيّب، زنده مى کند»؛ * و «ايشان را به روح ايمان تأييد مى کند»؛ * و «از ظلمت ها، به سوى نور بيرونشان مى آورد»؛ * و «براى آنان، نورى درست مى کند که با آن نور، راه زندگى را طى مى کنند»؛ * و «او، ولىّ و سرپرست ايشان است»؛ * و «ايشان، نه خوفى دارند، و نه دچار اندوه مى گردند»؛ * و «او، همواره با ايشان است»؛ * و «اگر او را بخوانند، دعای شان را مستجاب می کند»؛ * و «چون به ياد او بيفتند، او نيز به ياد ايشان خواهد بود»؛ * و «فرشتگان، همواره به بشارت و سلام بر آنان نازل می شوند»؛ و از اين قبيل کرامت هایى ديگر. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۲ و براى بندگان شقى و بدبخت خود، نيز خذلان ها دارد که در قرآن عزيزش، آن ها را برشمرده، مى فرمايد: * «ايشان را گمراه مى کند»؛ * «و از نور به سوى ظلمت ها بيرون مى بَرَد»؛ * «و بر دل هاشان، مُهر مى زند»؛ * «و بر گوش و چشمشان، پرده مى افکند»؛ * «و روی شان را به عقب بر مى گرداند»؛ * «و بر گردن هاشان غُل ها مى افکند»؛ * «غُل هايشان را طورى به گردن مى اندازد که ديگر نمی توانند رو بدين سو و آن سو کنند»؛ * «از پيش رو و از پشت سرشان، سدّى و راه بندى مى گذارد، تا راه پس و پيش ‍ نداشته باشند»؛ * «شيطان ها را قرين و دمساز آنان مى کند»؛ * «تا گمراهشان کنند، به طوری که از گمراهی شان، خرسند باشند و به پندارند که راه، همان است که ايشان دارند»؛ * «و شيطان ها، کارهاى زشت و بى ثمر آنان را در نظرشان زينت می دهند»؛ * «و شيطان ها، سرپرست ايشان مى گردند»؛ * «خداوند، ايشان را از طريقى که خودشان هم نفهمند، استدراج مى کند. يعنى سرگرم لذایذ و زينت هاى ظاهرى دنياشان می سازد، تا از اصلاح خود غافل بمانند»؛ * «و به همين منظور، ايشان را مهلت می دهد که کيد خدا بس متين است»؛ * «و با ايشان نيرنگ مى کند»؛ * «آنان را به ادامه طغيان وا می دارد، تا به کلّى سرگردان شوند». زندگى سه گانه انسان و تأثیر زندگى متأخّر از زندگى متقدّم اين ها، پاره اى از اوصافى بود که خدا در قرآن کريمش، از آن دو طایفه نام برده است. و از ظاهر آن بر مى آيد که: انسان در ماوراى زندگى اين دنيا، حيات ديگرى قرين سعادت و يا شقاوت دارد؛ که آن زندگى نيز، اصولى و شاخه هایى دارد، که وسيله زندگى اويند و انسان، به زودى - يعنى هنگامى که همۀ سبب ها از کار افتاد و حجاب برداشته شد - مُشرف به آن زندگى می شود و بدان، آگاه مى گردد. و نيز، از کلام خدای تعالى بر مى آيد که: براى آدميان، حيات و زندگى ديگرى قبل از زندگى دنيا بوده، که هر يک از اين سه زندگى، از زندگى قبلی اش، الگو مى گيرد. واضح تر اين که: انسان، قبل از زندگى دنيا، زندگى ديگرى داشته و بعد از آن نيز، زندگى ديگرى خواهد داشت. و زندگى سومش، تابع حکم زندگى دوّم او، و زندگى دوّمش، تابع حکم زندگى اولش ‍ است. پس انسانی که در دنياست، در بين دو زندگى قرار دارد: يکى «سابق»، و يکى «لاحق». اين، آن معنایى است که از ظاهر قرآن استفاده می شود. ولیکن بسيارى از مفسّران، آياتى را که متعرّض زندگى اول انسان است، بر زبان حال و اقتضاى استعداد، حمل کرده اند، همچنان که آياتى را که متعرّض زندگى لاحق بشر است، بر نوعى مجاز و استعاره حمل کرده اند؛ (اين جا، دقت بفرمایيد). اما ظواهر بسيارى از آيات، اين حمل آقايان را تخطئه مى کند. اما قسم اوّل که عبارتنداز: آيات «ذر و ميثاق»، به زودى هر يک در مورد خودش خواهد آمد، که خدا از بشر قبل از آن که به دنيا بيايد، پيمان هایى گرفته، و معلوم می شود که قبل از زندگى دنيا، يک نحوه زندگى داشته است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۳ استشهاد به چند آيه براى اثبات تبعيت حکم حيات اخروى از حيات دنيوى و اما در آيات قسم دوّم - که بسيار زيادند - چند آيه را به عنوان نمونه در اين جا مى آوريم، تا خواننده، خودش داورى کند که از ظاهر آن، چه استفاده می شود؟ آيا همان طور که ما فهميده ايم، زندگى آخرت تابع حکم زندگى دنيا هست، يا نه؟ و آيا از آن ها بر نمى آيد که جزاى در آن زندگى، عين اعمال دنياست: * «لا تعتذروا اليوم إنّما تجزون ما کنتم تعملون»: (امروز ديگر عذرخواهى مکنيد، چون به غير کرده هاى خود، پاداشى داده نمی شويد). * «ثُمّ توفّى کلّ نفس ما کسبت»: (سپس ‍ به هر کس آنچه را که خود انجام داده، به تمام و کمال داده می شود). * «فاتّقوا النّار الّتى وقودها النّاس و الحجارة»: (پس بترسيد از آتشى که آتشگيرانه اش، مردم و سنگ اند). * «فليدع نادية سندع الزبانية»: (پس باشگاه خود را صدا بزند و ما به زودى، مأموران دوزخ را صدا مى زنيم). * «يوم تجد کلّ نفس ما عملت من خير محضرا، و ما عملت من سوء»: (روزي که هر کس، آنچه را که از خير و شر انجام داده، حاضر مى يابد). * «ما تأکلون فى بطونهم إلّا النّار»: (آن ها که مال يتيم را می خورند، جز آتش در درون خود نمى کنند). * «إنّما يأکلون فى بطونهم نارا»: (آن ها که ربا مى خورند، در شکم خود آتش فرو مى کنند). و به جان خودم، اگر در قرآن کريم در اين باره، هيچ آيه اى نبود به جز آيه: «لقد کنت فى غفلة من هذا، فکشفنا عنک غطائک، فبصرک اليوم حديد»: (تو از اين زندگى غافل بودى، ما پرده ات را کنار زديم، اينک ديدگانت خيره شده است)؛ کافى بود. چون لغت «غفلت» در موردى استعمال می شود که آدمى از چيزی که پيش روى او و حاضر نزد اوست، بى خبر بماند. نه در مورد چيزی که اصلا وجود ندارد، و بعدها موجود می شود. پس معلوم می شود: زندگى آخرت در دنيا نيز هست، لیکن پرده اى ميان ما و آن حائل شده. ديگر اين که: کشف غطا و پرده بردارى از چيزى می شود که موجود و در پسِ پرده است. اگر آنچه در قيامت آدمى مى بيند، در دنيا نباشد، صحيح نيست در آن روز، به انسان ها بگويند: «تو از اين زندگى در غفلت بودى، و اين زندگى برايت مستور و در پرده بود، ما پرده ات را برداشتيم»، و در نتيجه غفلت مبدّل به مشاهده گشت. و به جان خودم سوگند، اگر شما خواننده عزيز، از نفس خود خواهش کنيد که شما را به بيان و عبارتى راهنمایى کند که اين معانى را برساند، بدون اين که پاى مجازگویى در کار داشته باشد، نفس شما خواهش شما را اجابت نمى کند، مگر به عين همين بيانات، و اوصافی که قرآن کريم بدان نازل شده. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۴ مجازات و تجسّم اعمال، دو وجه حاصل از گفتار خداوند درباره زندگى آخرت و حاصل کلام اين است که: گفتار خدای تعالى، در باره مسأله قيامت و زندگى آخرت، بر دو وجه است: يکى: «وجه مجازات»، که پاداش و کيفر انسان ها را بيان مى کند. و در اين باره، آيات بسيارى از قرآن دلالت بر اين دارد که: آنچه بشر در آينده، با آن روبرو می شود - چه بهشت و چه دوزخ - جزای اعمالى است که در دنيا کرده. دوّم: «وجه تجسّم اعمال» است، که آيات بسيارى ديگر دلالت بر آن دارد. يعنى مى رساند که خود اعمال و يا لوازم و آثار آن، سرنوشت ساز اند، و امورى گوارا يا ناگوار، خير يا شر، براى صاحبش درست مى کنند، که به زودى در روزی که بساط خلقت بر چيده می شود، به آن امور مى رسند. و ميان اين دو دسته از آيات، هيچ منافاتى هم نيست. (براى اين که دسته اوّل مى رساند که: خداوند، براى پاداش و کيفر بندگانش، بهشت و دوزخى آفريده، که همين الآن آماده و مهيّاست، و تنها پرده اى ميان ما و آن حائل است، که آن را نمى بينيم. و چون با تمام شدن عمر، آن پرده برداشته شد، با آن روبرو مى شويم. و دسته دوّم از آيات، می رساند که: اعمال ما در روز قيامت، به صورت نعمت هاى بهشتى، و يا عذاب هاى دوزخى، مجسّم می شود. پس ممکن است يک انسان که خدا سهمى از بهشت را براى او آفريده، به خاطر کاهلى و انجام ندادن خيراتی که به صورت نعمت هاى آن بهشت مجسّم می شود، بهشتى خالى از نعمت داشته باشد. پس اگر آيات دسته اوّل به ما خبر داد از اين که بهشت و دوزخ هست؛ و آيات دسته دوّم فرمود بهشت و دوزخ مخلوق و مولود عمل خود شماست؛ نبايد توهّم کنيم که ميان اين دو تعبير، منافاتى است). (مترجم) معناى فسق * «إلّا الفاسقين»: کلمۀ «فسق» - به طوری که گفته اند - از الفاظى است که قبل از آمدن قرآن، معناى امروز آن را نداشت و در اين معنا، استعمال نمی شد. و اين قرآن کريم است که کلمۀ نامبرده را در معناى معروفش استعمال کرد، و آن را از معناى اصلی اش، که به معناى بيرون شدن از پوست است، گرفته. چون وقتى می گويند: «فسقت التمرة»، معنايش اين است که: خرما از پوستش بيرون آمد. و به همين جهت، خود قرآن نيز کلمۀ: «فاسقين» را تفسير کرد به «الّذين ينقضون عهد اللّه من بعد ميثاقه: کسانی که مى شکنند عهد خدا را بعد از ميثاق آن»؛ و معلوم است که نقض عهد، وقتى تصور دارد که قبلا بسته و محکم شده باشد. پس نقض عهد نيز، نوعى بيرون شدن از پوست است. باز به همين مناسبت در آخر آيه، «فاسقين» را توصيف فرمود به: «خاسرين» و «زيانکاران». و معلوم است که مفهوم خاسران و زيانکارى، وقتى و در چيزى تصور دارد که آدمى، به وجهى مالک آن باشد. همچنان که در جایى ديگر، درباره خاسرين فرموده: «إنّ الخاسرين الّذين خسروا أنفسهم و أهليهم يوم القيامة»: (زيانکاران آن هايند که در روز قيامت، خود و اهل خود را زيان کرده باشند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۵ با اين حال، زنهار که خيال نکنى اين صفاتی که خداى سبحان در کتابش، براى سعداى از بندگانش، و يا اشقياء اثبات مى کند، براى مقرّبين، و مخلصين، و مخبتين، و صالحين، و مطهرين و امثال آنان اوصافى، و براى ظالمين و فاسقين و خاسرين و غاوين و ضالّين و امثال آنان اوصاف ديگرى ذکر کرده؛ صرف عبارت پردازى، و اوصافى مبتذل است، که اگر چنين فکر کنى، قريحه و درکت در فهم کلام خدای تعالى دچار اضطراب گشته، همه را به يک چوب می رانى؛ و آن وقت کلام خدا را هم، مانند سخنان ديگران غلط هایى عاميانه و سخنى ساده بازارى خواهى گرفت. بلکه آنچه گفته شد، اوصافى است که از حقايقى روحى، و مقاماتى معنوى کشف مى کند، که يا در راه سعادت آدمى قرار دارند، و يا در راه شقاوت و بدبختی اش. و هر يک از آن ها، مبدأ آثارى مخصوص به خود، و منشأ احکامى خاص و معين هستند. همچنان که مراتب سن آدمى، و خصوصيات قواى او، و اوضاع خلقتش، هر يک منشأ احکام و آثار مخصوصى است، که نمی توانيم يکى از آن آثار را در غير آن سن و سال، از کسى توقع داشته باشيم. و اگر در کلام خدای تعالى، تدبّر و امعان نظر کنى، خواهى ديد آنچه ما ادعا کرديم، صحيح و درست است. بحثى پيرامون مسأله معروف جبر و تفويض در جمله مورد بحث فرمو: «و ما يُضلّ به الفاسقين»: (خدا با قرآن کريم و مَثَل هايش، گمراه نمى کند مگر فاسقان را)، و به همين تعبير، خود، بيانگر چگونگى دخالت خدای تعالى در اعمال بندگان، و نتایج اعمال آنان است، و در اين بحثى که شروع کرديم، نيز همين هدف دنبال می شود. توضيح اين که: خدای تعالى، در آيات بسيارى از کلام مجيدش، ملک عالَم را از آن خود دانسته؛ از آن جمله فرموده: «للّه ما فى السماوات و ما فى الأرض»: (آنچه در آسمان هاست و آنچه در زمين است، ملک خداست). و نيز فرموده: «له ملک السماوات و الأرض»، (مُلک آسمان ها و زمين، از آنِ اوست). و نيز فرموده: «له الملک و له الحمد»: (جنس ‍ مُلک و حمد، از اوست). و خلاصه خود را مالک على الاطلاق همۀ عالَم دانسته، نه به طوری که از بعضى جهات مالک باشد و از بعضى ديگر نباشد؛ آن طور که ما انسان ها مالکيم. چون يک انسان اگر مالک برده اى، و يا چيزى ديگر باشد، معناى مالکيتش اين است که: می تواند در آن تصرف کند، اما نه از هر جهت، و هر گونه که دلش بخواهد؛ بلکه آن تصرفاتى برايش جائز است که عقلا، آن را تجويز کنند. اما تصرفات سفيهانه را مالک نيست. مثلا نمی تواند برده خود را بدون هيچ جرمى بکشد، و يا مال خود را بسوزاند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۶ ولیکن خدای تعالى، مالک عالَم است به تمام معناى مالکيت، و به طور اطلاق و عالَم، مملوک اوست، باز به طور مطلق. به خلاف مملوکيّت يک گوسفند، و يا برده، براى ما انسان ها. چون ملک ما نسبت به آن مملوک، ناقص و مشروط است. بعضى از تصرفات ما، در آن جایز است و بعضى ديگر، جایز نيست. مثلا: انسانی که مالک يک الاغ است، تنها مالک اين تصرف است که بارش را به دوش آن حيوان بگذارد و يا سوارش شود، و اما اين که از گرسنگى و تشنگی اش بکشد، و به آتشش بسوزاند، و وقتى عقلاء علّت آن را می پرسند، پاسخ قانع کننده اى ندهد، اين گونه تصرفات را مالک نيست. و خلاصه: تمامى مالکيت هایى که در اجتماع انسانى معتبر شمرده شده، مالکيت ضعيفى است که بعضى از تصرّفات را جایز مى سازد، نه همۀ انحاء تصرف ممکن را. به خلاف ملک خدای تعالى نسبت به اشياء، که على الاطلاق است، و اشياء، غير از خدای تعالى، ربّ و مالکى ديگر ندارند، و حتى مالک خودشان، و نفع و ضرر، و مرگ و حيات و نشور خود نيز، نيستند. پس هر تصرفى در موجودات که تصور شود، مالک آن تصرف خداست. هر نوع تصرفى که در بندگان و مخلوقات خود بکند، می تواند و حق دارد، بدون اين که قبح و مذمتى و سرزنشى دنبال داشته باشد. چون آن تصرفى از ميان همه تصرفات قبيح و مذموم است، که بدون حق باشد. يعنى عقلا حق چنين تصرفى را به تصرف کننده ندهند، و او تنها آن تصرفاتى را می تواند بکند که عقلا آن را جایز بدانند. پس مالکيت او، محدود به مواردى است که عقل تجويز کرده باشد؛ و اما خدای تعالى، هر تصرفى در هر خلقى بکند، تصرفى است از مالک حقيقى، و در مملوک واقعى و حقيقى. پس نه مذمتى به دنبال دارد، و نه قبحى، و نه تالى فاسد ديگرى. و اين مالکيت مطلقه خود را تأييد کرده به اين که خلق را از پاره اى تصرفات منع کند، و تنها در ملک او، آن تصرفاتى را بکنند که خود او اجازه داده و يا خواسته باشد، و خود را محاسِب و بازخواست کننده، و خلق را مسئول و مؤاخذ دانسته، فرموده: «من ذا الّذى يشفع عنده إلّا بإذنه »: (آن کيست که بدون اذن او نزد او سخنى از شفاعت کند). و نيز فرموده: «ما من شفيع إلّا من بعد إذنه»: (هيچ شفيعى نيست، مگر بعد از اجازۀ او). و نيز فرموده : «لو يشاء اللّه لهدى النّاس جميعا»: (اگر خدا می خواست، همۀ مردم را هدايت مى کرد). و نيز فرموده«يضلّ من يشاء و يهدى من يشاء». و باز فرموده «و ما تشاؤن إلّا أن يشاء اللّه »: (و در شما خواستى پيدا نمی شود، مگر آن که خدا خواسته باشد). و نيز فرموده: «لا يسأل عمّا يفعل و هم يسألون »: (باز خواست نمی شود از آنچه مى کند، بلکه ايشان باز خواست می شوند). ترجمه تفسير الميزان جلد ۱ صفحه : ۱۴۷ پس بنابراين، خدای تعالى، متصرّفى است که در مِلک خود، هرچه بخواهد مى کند و غير او، هيچ کس اين چنين مالکيتى ندارد، باز مگر به اذن و مشيت او. اين، آن معنایى است که ربوبيّت او، آن را اقتضا دارد. معيارها و اساس قوانين عقلایى، معيار و اساس و قوانين شرعى است اين معنا وقتى روشن شد، از سوى ديگر مى بينيم که خدای تعالى، خود را در مقام تشريع و قانونگذارى قرار داده، و در اين قانون گذارى، خود را عينا مانند يکى از عقلا به حساب آورده، که کارهاى نيک را نيک می داند، و بر آن مدح و شکر مى گذارد، و کارهاى زشت را زشت دانسته، بر آن مذمت مى کند. مثلا فرموده: «إن تبدوا الصدقات فنعمّا هى»: (اگر صدقات را آشکارا بدهيد، خوب است ). و نيز فرموده: «بئس الإسم الفسوق»: (فسق، نام زشتى است). و نيز فرموده که: آنچه از قوانين براى بشر تشريع کرده، به منظور تأمين مصالح انسان، و دورى از مفاسد است و در آن، رعايت بهترين و مؤثرترين راه براى رسيدن انسان به سعادت، و جبران شدن نواقص شده است، و در اين باره فرموده: «إذا دعاکم لما يحييکم»: (دعوت خدا را بپذيريد، وقتى شما را به چيزى می خواند که زنده تان مى کند). و نيز فرموده: «ذلکم خير لکم إن کنتم تعلمون»: (اين، براى شما بهتر است، اگر علم داشته باشيد). و نيز فرموده: «إنّ اللّه يأمر بالعدل و الإحسان»، (تا آن جا که مى فرمايد): «و ينهى عن الفحشاء و المنکر و البغى»: (خدا به عدل و احسان امر مى کند، و از فحشا و منکر و ظلم، نهى مى نمايد). و نيز فرموده: «إن اللّه لا يأمر بالفحشاء»: (خدا به کارهاى زشت امر نمى کند)؛ و آيات بسيارى از اين قبيل. رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه