تفسیر المیزان

المیزان جلد۳ بخش۸

افراد انگشت شمارى هم که از راه رياضتهاى علمى توانسته اند فهم خود را ترقى داده به ادراک معانى و کليات قواعد و قوانين موفق شوند وضعشان به خاطر اختلاف وسائل اين توفيق ، مختلف است و به همين جهت فهم آنان در درک معانى خارج از حس و محسوسات ، بشدت مختلف شده است و اين اختلاف از نظر مراتب ، دامنه عريضى دارد که احدى نمى تواند این اختلاف را انکار کند. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹۳ اين نيز قابل انکار نيست که هر معنا از معانى که به انسان القا شود، تنها و تنها از راه معلومات ذهنى او صورت مى گيرد، (مانند معلوماتى که در خلال زندگيش کسب نموده )، حال اگر معلومات ذهنى او همه از قماش ‍ محسوسات باشد، و ذهن او تنها با محسوسات ماءنوس باشد، ما نيز مى توانيم مساءله معنوى خود را، از طريق محسوسات به او القا کنيم ، و تازه اين القا به مقدار کشش فکريش در محسوسات امکان پذير است، مثلا لذت نکاح را براى کودکى که کشش فکريش به اين امر محسوس ‍ نرسيده به شيرينى عسل يا حلوا ممثل کنيم ، و اگر فکرش به معانى کلى هم مى رسد همين لذت نکاح را به آن معانى کليه ، و به قدرى که فکرش ‍ ظرفيت دارد ممثل مى سازيم. پس دسته اول ، معانى را هم با بيان حسى درک مى کنند، و هم با بيان عقلى ، ولى دسته دوم تنها با بيان حسى مى توانند معانى را درک نمايند. و از آنجائى که هدايت دينى اختصاص به يک طايفه و دو طايفه ندارد، و بايد تمامى مردم و همه طبقات از آن برخوردار شوند، و نيز از آنجائى که قرآن مشتمل بر تاءويل بود، لذا اين سه خصوصيت باعث شد بيانات قرآن کريم جنبه مثل به خود بگيرد. به اين معنا که ، قرآن کريم آنچه از معانى که معروف و شناخته شده ذهن مردم است گرفته ، معارفى را که براى مردم شناخته شده نيست درقالب آن معانى در مى آورد، تا مردم آن معارف را بفهمند، نظير اينکه خود ما مردم ، اجناس خود را با سنگ و کيلو و مثقال مى سنجيم ، با اينکه هيچ مناسبتى بين انگور و آهن نيست ، نه شکل آهن را دارد، و نه حجم آنرا، ولى همينکه از نظر سنگينى مناسبتى بين آندو هست آنرا با اين مى سنجيم. آيات قرآنى که در سابق به آن استشهاد کرديم، و يکى از آنها آيه: «انا جعلناه قرآنا عربيا لعلکم تعقلون و انه فى ام الکتاب لدينا لعلى حکيم» بود، هر چند اين نکته را صريحا بيان نکرده ، و به کنايه و اشاره برگذار نموده ، و ليکن به اين اشاره اکتفا نکرده و آنرا با يک مثلى که براى حق و باطل زده بيان فرموده است: «انزل من السماء ماء، فسالت اودية بقدرها، فاحتمل السيل زبدا رابيا، و مما يوقدون عليه فى النار ابتغاء حليه او متاع زبد مثله ، کذلک يضرب اللّه الحقّ و الباطل ، فاما الزبد فيذهب جفاء، و اماما ينفع الناس فيمکث فى الارض کذلک يضرب اللّه الامثال». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹۴ و با اين آيه شريفه خاطرنشان کرده : که حکم اين مثل در همه افعال خدا جارى است ، همانطور که در گفته هايش جارى است. پس فعل خدا هم مانند گفتارش حق است ، و منظورش از گفتار و کردار، خود حق است ، چيزى که هست هم در گفتارش و هم در کردارش ‍ امورى همراه است که مقصود اصلى نيستند، و سودى هم ندارند، و اتفاقا اين امور چشم گيرتر از خود حق است ، ولى دوامى ندارد، و بزودى باطل و زايل مى شود، و تنها حق باقى مى ماند، که براى مردم سودمند است ، مگر آنکه آن حق هم معارض با حقى مهم تر و سودمندتر شود، که در اين فرض حق مهم تر حق کوچک تر را با طل مى کند و اين در گفتار خدا نظير آيه متشابه است، که متضمن معنايى است حق و مقصود بالاصاله ، ولى با کلماتى ادا شده که آن کلمات معناى ديگرى را به ذهن مى آورد معنايى باطل که مقصود بالاصالة نيست ، و با مراجعه به آيات محکم قرآن ، معناى باطل از بين مى رود، و آنچه حق است محقق مى شود: «ليحق الحق و يبطل الباطل و لو کره المجرمون»، و اين دو پهلو سخن گفتن قرآن براى آن است که حق را محقق و باطل را زايل سازد. گفتار ما درباره افعال خدا نيز همين گفتارى است که درباره کلام خداگفتيم ، (خداى عزوجل کارهايى مى کند که ظاهر آن مقصود اصلى نيست ، مقصود غير ظاهر است ، ولى چيزى نمى گذرد که آن ظاهر از بين مى رود، و واقع و باطن عمل آشکار مى شود «مترجم»). و کوتاه سخن اينکه آنچه از آيه شريفه استفاده مى شود اين است که معارف حقة الهيه مثل آبى است که خدا از آسمان مى فرستد و اين آب فى نفسه تنها آب است و بس ، نه کميت آن منظور است ، و نه کيفيت ، وليکن اختلاف در ظرفيت زمينى است که اين آب بر آن مى بارد، هر زمينى مقدارى معين مى گيرد يکى کمتر و يکى بيشتر، و اين اندازه ها امورى است ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹۵ که در خود سر زمين است ، اصول معارف و احکام عمل دين و مصالح آن احکام که در سابق ذکر شد نيز همينطور است ، در آنجا گفتيم اين مصالح روابطى است که احکام را با معارف حقه مرتبط مى کند، اين حکم خود آن مصالح است ، با قطع نظر از بيان لفظى ، و اما همين مصالح وقتى به صورت حکم و در قالب لفظ در مى آيد چه بسا همراه با زوائدى باشد، که به منزله کف سيل است ، و مثل آن کف ، ظهور و بروزى و جلوه اى دارد، اما چيزى نمى گذرد که از بين مى رود، و آنچه حاکى از مصالح است باقى مى ماند، نظير احکامى که قرار است در آينده نسخ شود، که ظاهر عبارتش و آيه اى که متضمن آن حکم است اقتضا مى کند که حکم نامبرده هميشگى باشد، و ليکن آيه ناسخ که حکمى ديگر مى آورد ظهور آن آيه را باطل مى کند، و مى فهماند که حکم منسوخ مصلحتش تا امروز بود، واز اين به بعد حکمى ديگر داراى مصلحت است. اين نسبت به خود آن معارف و واقعيت آنها بود، با قطع نظر از ورودش در وادى الفاظ. و اما از حيث ورودش در ظرف الفاظ و دلالت آنها، ديگر آن بيرنگى و بى قيدى واقعى را ندارد، همچنان که آن باران بى قيد و رنگ و بى کميت و کيفيت وقتى وارد در وادى هاى زمين شد، بى قيدى خود را از دست داده ، هر وادى بقدر ظرفيتش از آن گرفته ، سيل هاى کوچک و بزرگ و بزرگتر راه مى اندازد، سيلهائى که هم اندازه هايش مختلف است ، و هم شکلش معارفهم وقتى در وادى الفاظ در آمد، به شکل و اندازه قالب هاى لفظى در مى آيد، و اين شکل و اندازه ها هر چند منظور صاحب کلام هست ، اما در عين حال مى توان گفت همه منظور او نيست ، بلکه در حقيقت مثال و قالبى است که معنايى مطلق و بى رنگ و شکل را تمثيل مى کند، مشتى است از آن خروار و نمونه اى است از آن بسيار. در نتيجه همين الفاظ وقتى از ذهن هاى افراد مختلف عبور مى کند، هر ذهنى از آن الفاظ چيزهاى مى فهمد، که عينا مانند کف سيل ، مقصود اصلى نيست. چون ذهن ها به خاطر معلوماتى که در طول عمر کسب کرده و با آن انس ‍ گرفته در معانى الفاظ دخل و تصرف مى کند، و بيشتر اين تصرف ها در معناهائى است که براى صاحب ذهن ماءنوس و مالوف نبوده ، مانند معارف اعتقاديه ، و مصالح احکام ، و ملاکات آنها، که بيانش گذشت. و اما در احکام و قوانين اجتماعى از آنجائى که ذهن با آنها ماءنوس است ، در آنها دخل و تصرفى نمى کند، مگر اينکه باز بخواهد از ملاک ها و دلائل آنها سر درآورد، از همين جا روشن مى شود که متشابهات قرآن آياتى است که مشتمل بر ملاکات احکام ، و متعرض اصول عقايد است ، نه آياتى که صرفا احکام و قوانين دينى را بيان مى کند، و نامى از ملاکات و علل آنها نمى برد. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹۶ بيان اينکه جنبه مثل داشتن، مستلزم وجود تشابه است پنجم اينکه از بيان سابق ما اين به دست آمد که بيانات لفظى قرآن ، مثلهائى است براى معارف حقة الهيه ، و خداى تعالى براى اينکه آن معارف را بيان کند، آنها را تا سطع افکار عامه مردم تنزل داده ، و چاره اى هم جز اين نيست ، چون عامه مردم جز حسيات را درک نمى کنند، ناگزير معانى کليه را هم بايد در قالب حسيات و جسمانيات به خورد آنان داد. و از سوى ديگر دو محذور بزرگ در اين ميان پيش مى آيد يعنى در جايى که سر و کار گوينده با کودک است ، اگر بخواهد زبان کودکى بگشايد، و مطابق فهم او سخن بگويد، يکى از دو محذور هست ، براى اينکه شنونده يا به ظاهر کلام گوينده اکتفا نموده و تنها همان جنبه محسوس ‍ آن را مى گيرد، در اين صورت غرض گوينده حاصل نمى شود. چون غرض گوينده اين بود که شنونده از مثال به ممثل منتقل شود، نمى خواست صرفا خبرى داده باشد، و اگر شنونده به ظاهر کلام اکتفا نکرده ، و بخواهد خصوصيات ظاهر کلام را که در اصل معنا دخالتى ندارند رها نموده ، به معانى مجرده منتقل شود، ترس اين هست که عين مقصود او را نفهمد، بلکه يا زيادتر و يا کمتر آنرا بفهمد. مثلا وقتى گوينده اى بشنونده خود مى گويد: شاهنامه آخرش خوش ‍ است ، و يا مى گويد آفرين شبروان در صبح است ، و يا به گفته «صخر» تمثل جسته مى گويد: اهم بامر الحزم لا استطيعه * و قد حيل بين العير و النزوان شنونده اش با سابقه ذهنى اى که با اين مثلها و با معناى ممثل آن دارد (اگر داشته باشد) مثل را از همه خصوصياتى که همراه دارد لخت و مجرد مى کند، و مى فهمد که منظور گوينده اين است که حسن تاءثير هر عملى بعد از فراغت از آن عمل و پيدا شدن آثارش معلوم مى شود، نه در حين سرگرمى بعمل ، چون در حين عمل و تحمل مشقت آن ، قدر و اندازه عمل خود را تشخيص نمى دهد. و همچنين در معنائى که شعر «صخر» آنرا ممثل مى سازد، و اما اگر سابقه ذهنى از معناى ممثل نداشته باشد، و به الفاظ شعر و مثل اکتفا کند پى به معناى ممثل نبرده ، خيال مى کند شنونده دارد به او خبرى را مى دهد، و بر فرضى هم که تنها به الفاظ اکتفا نکند، باز آنطور که بايد نمى تواند تشخيص دهد که چه مقدار مثل را تجريد کند، يعنى تا چه اندازه ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹۷ خصوصيات مثل را طرح نموده ، و چه مقدارش را براى فهم مقصود محفوظ بدارد. گوينده هيچ راه گريزى ازاين دو محذور ندارد، مگر اينکه معانياى را که مى خواهد ممثل و مجسم کند در بين مثلهايى مختلف متفرق نموده ، در قالب هايى متنوع در آورد، تا خود آن قالب ها مفسر و بيانگر خود شود، و بعضى بعض ديگر را توضيح دهد، در نتيجه شنونده بتواند با معارضه انداختن بين قالب ها: اولا: بفهمد که بيانات و قالب ها همه مثلهائى است که در ماوراى خود حقايقى ممثل دارد، و منظور و مراد گوينده منحصر در آنچه از لفظ محسوس مى شود نيست. ثانيا: بعد از آنکه فهميد عبارات و قالب ها مثلهائى براى معانى است ، بفهمد چه مقدار از خصوصيات ظاهر کلام را بايد طرد کند، و چه مقدارش را محفوظ بدارد، و اين نکته را از ظاهر کلام بفهمد، به اين معنا که کلام طورى باشد که روشن سازد که فلان خصوصيت که در آن جمله ديگر است ، منظور نيست ، و آن جمله بفهماند فلان خصوصيت در اين ، زيادى است. گوينده علاوه بر اين ، بايد مطالبى را که در گفتارش مبهم و دقيق است با ايراد داستانهاى متعدد و مثلهاى بسيار و متنوع روشن سازد و اين امرى است که در تمامى لسانها و همه لغات دائر است ، و اختصاص به يک قوم و يک زبان و دو زبان و يک لغت و دو لغت ندارد، چون اين قريحه هر انسانى است که وقتى احتياج وادارش به سخن گفتن مى کند، و باز احتياج پيدا مى کند بعضى از خصوصيات را که در يک قصه غلط انداز و موهم خلاف مقصود است نفى کند، همين خصوصيت را در قصه اى ديگر و يا مثلى ديگر نفى مى کند. ده نکته که از مباحث و مطالب گذشته روشن شد پس تا اينجا روشن شد که قرآن کريم هم مانند هر کلامى ديگر بايد مشتمل بر آيات متشابه باشد، و بايد تشابهى را که بحکم ضرورت در يک آيه هست در آيه اى ديگر از آيات محکمات ، آن تشابه را بر طرف سازد، پس با اين بيان پاسخ از اشکالى که به قرآن متوجه کرده اند (که چرا مشتمل بر متشابهات است ؟ و اينکه تشابه مخل بر فرض هدايت و بيانگرى است) بخوبى داده شد، و از همه مطالبى که تاکنون خاطرنشان کرديم ، و بحث هاى طولانى که تاکنون ايراد نموديم ، چند نکته روشن گرديد: ۱ - آيات قرآنى دو قسم است ، يکى محکمات ، و ديگرى متشابهات آنکه مشتمل بر مدلولى متشابه است ، جزء آيات متشابه ، و آنکه هيچ تشابهى در مدلولش نيست ، محکم است. ۲ - تمام قرآن چه محکمش و چه متشابهش تاءويل دارد، و اينکه تاءويل از قبيل مفاهيم لفظى نيست ، بلکه از امورى است حقيقى و خارجى ، که نسبتش به معارف و مقاصد بيان شده بالفظ، نسبت ممثل است به مثال و اينکه تمامى معارف قرآنى مثلهائى است که براى تاءويل نزد خدا زده شده است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹۸ ۳ - فهم و درک تاءويل براى مطهرين يعنى راسخين در علم امکان دارد. ۴ - بيانات قرآنى مثلهايى است که براى معارف و مقاصد آن زده شده ، و اين غير از نکته دوم است ، در نکته دوم مى گفتيم معارف قرآن مثلهايى است براى تاءويل ، و در اينجا مى گوييم بيانات قرآنى مثلهايى است براى معارف آن. ۵ - واجب است قرآن مشتمل بر کلماتى متشابه باشد، و چاره اى جز آن نيست ، همچنان که لازم است آيات محکم نيز داشته باشد. ۶ - محکمات قرآن ام الکتابند، که متشابهات را بايد بدانها ارجاع داد، و بيانش را از آنها خواست. ۷ - محکم بودن و متشابه بودن ، دو وصف نسبى است ، يعنى ممکن است يک آيه براى عامه مردم متشابه باشد و براى خواص محکم ، و نيز ممکن است به خاطر اختلاف جهات ، مختلف شود، يعنى ممکن است آيه اى از آيات قرآنى از يک جهت محکم ، و از جهت ديگر متشابه باشد، و در نتيجه نسبت به آيه اى محکم و نسبت به آيه ديگر متشابه باشد و ما در قرآن متشابه به تمام معنا و بطور مطلق نداريم ، هر چند که اگر هم مى داشتيم محذورى و اشکالى پيش نمى آمد. ۸ - واجب بود آيات قرآن طورى نازل مى شد که يکديگر را تفسير کنند (همچنان که همينطور نازل شده است «مترجم»). ۹ - قرآن از نظر معنا مراتب مختلفى دارد، مراتبى طولى که مترتب و وابسته بر يکديگر است ، و همه آن معانى در عرض واحد قرار ندارند تا کسى بگويد اين مستلزم آنست که يک لفظ در بيشتر از يک معنا استعمال شده باشد، و استعمال لفظ در بيشتر از يک معنا صحيح نيست ، و يا کسى ديگر بگويد اين نظير عموم ، مجاز مى شود، و يا از باب لوازم متعدد براى ملزوم واحد است ، نه ، بلکه همه آن معانى ، معانى مطابقى است ، که لفظ آيات بطور دلالت مطابقى بر آن دلالت دارد، چيزى که هست هر معنايى مخصوص به افق و مرتبه اى از فهم و درک است. توضيح اينکه : خداى تبارک و تعالى فرموده : «اتقوا اللّه حق تقاته» و در اين آيه خبر داده است از اينکه تقوا که عبارت است از: خويشتن دارى از هر عمل ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۹۹ زشتی که خدا از آن نهى کرده ، و انجام هر عمل نيکى که خدا بدان امر نموده ، داراى مراتبى است . مرتبه اى دارد که نامش مرتبه حق تقوا است ، و از اين تعبير فهميده مى شود که تقوا مراتبى پائين تر از اين هم دارد، پس تقوا که به وجهى همان عمل صالح است ، مراتب و درجاتى دارد که بعضى فوق بعض ديگر است. و نيز فرموده: «افمن اتبع رضوان اللّه کمن باء بسخط من اللّه و ماويه جهنم و بئس المصير، هم درجات عند اللّه ، و اللّه بصير بما يعملون». بطورى که ملاحظه مى کنيد در اين آيه بيان کرده که مردم چه صالح و چه طالح ، همگى درجات و مراتبى دارند، دليل اينکه گفتيم مراد درجات اعمال است جمله آخر آيه است ، که مى فرمايد: خدا به آنچه مى کنيد بينا است. نظير اين آيه که از نظر خواننده گذشت آيه شريفه: «و لکل درجات مما عملوا و ليوفيهم اعمالهم و هم لا يظلمون» است. و باز آيه شريفه: «و لکل درجات مما عملوا و ما ربک بغافل عما يعملون است»، و آيات کريمه قرآنى در اين معنا بسيار است ، و در بين آنها آياتى است که دلالت مى کند بر اين که درجات بهشت و درکات دوزخ هم ، بر حسب مراتب اعمال و درجات آن است. اثر متقابل علم و عمل در يکديگر اين هم معلوم است که عمل از هر نوعى که باشد بر خاسته از علم است ، که آن نيز از اعتقاد مناسب قلبى منشا مى گيرد، خداى تعالى هم عليه کفر يهود، و فساد باطن مشرکين ، و نفاق منافقين از مسلمانان ، و نيز بر ايمان عده اى از انبيا و مؤ منين به اعمال آنان استدلال کرده و چون آيات مربوطه به اين است دلال بسيار زياد است سخن را با ذکر آنها طول نمى دهيم ، و خلاصه اش را مى گوييم که از اين آيات بر مى آيد: عمل هر چه باشد ناشى از علمى است که مناسب آن است ، و عمل ظاهرى بر آن علم باطنى دلالت مى کند و همانطور که علم در عمل اثر مى گذارد، عمل هم در علم اثر متقابل دارد، و باعث پيدايش آن مى شود، و يا اگر موجود باشد باعث ريشه دار شدن آن در نفس مى گردد، همچنان که قرآن کريم فرموده : «و الذين جاهدوا فينا لنهدينهم سبلنا، و ان اللّه لمع المحسنين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۰۰ و نيز فرموده: «و اعبد ربک حتى ياتيک اليقين». و نيز فرموده: «ثم کان عاقبه الذين اساوا السوآى ان کذبوا بايات اللّه و کانوا بها يستهزون». و نيز فرموده: «فأعقبهم نفاقا فى قلوبهم الى يوم يلقونه بما اخلفوا اللّه ما وعدوه ، و بما کانوا يکذبون». و آيات قرآنى در اين معنا نيز بسيار است ، که همه دلالت مى کند بر اينکه : عمل چه صالح باشد و چه طالح ، آثارى در دل دارد، صالحش معارف مناسب را در دل ايجاد مى کند، و طالحش جهالتها را که همان علوم مخالفه با حق است. و نيز فرموده: «اليه يصعد الکلم الطيب و العمل الصالح يرفعه». و اين آيه شريفه در باب عمل صالح و علم نافع ، کلامى است جامع ، که مى فهماند کار هر کلام نيکو يعنى هر اعتقاد حق ، اين است که به سوى خداى عزوجل صعود کند، و صاحبش را به خدا نزديک بسازد، و کار عمل صالح هم اين است اين اعتقاد و علم حق را در بالا رفتن کمک کند، و معلوم است که بالا رفتن علم اين است که لحظه به لحظه از جهل و شک و ترديد، خالص گشته و توجه نفس بدان، کامل گردد، و قلب توجه خود را بين علم و چيزهاى ديگر تقسيم نکند، (زيرا اين تقسيم همان شرک مطلق است). پس هر قدر خلوص آدمى از شک و از خطوات شيطان کاملتر شود، صعود و ارتفاع علم شديدتر و سريع تر مى شود. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۰۱ لفظ آيه هم خالى از دلالت بر اين معنا نيست ، براى اينکه از بالا رفتن کلمه طيب ، تعبير به صعود کرده ، و از بالا بردن عمل تعبير به رفع نموده ، اولى در مقابل نزول بکار مى رود، و دومى در مقابل نهادن . صعود و ارتفاع دو وصفند و هر چيزى که از پائين به بالا حرکت مى کند به اين دو، توصيف مى شود زيرا چنين متحرکى همواره نسبتى با دو نقطه آغاز و انجام حرکتش دارد، وقتى حرکت شروع شد نسبت به نقطه آغاز صاعد و رافع است ، و در برگشتن به آن نقطه ، نازل و فرود آينده مى باشد. پس زمانى تعبير به صعود مى کنيم که بخواهيم بگوييم فلان کس قصد دارد به فلان نقطه از بلندى برسد، و يا نزديک شود، و زمانى تعبير به رفع مى کنيم که بخواهيم بگوييم از نقطه پايين جدا و از آن دور شد. پس عمل صالح ، انسان را از دلبستگى به دنيا دور مى کند، و نفس آدمى را سر گرم به زخارف دنيا ننموده و او را به پراکندگى افکار و معلوماتى متفرق وفانى مبتلا نمى سازد و هر چه رفع و ارتفاع بيشتر باشد، قهرا صعود و تکامل عقائد حق نيز بيشتر و معرفت آدمى از آلودگى اوهام و شکوک خالص تر مى شود. مراتب قرب و بُعد مردم از خداى تعالى، بر حسب علم و عمل است اين نيز معلوم است که همانطور که گفتيم عمل صالح داراى مراتب و درجاتى است. پس هر درجه از عمل صالح به تناسب وصفى که دارد «کلم طيب» را بالا برده ، علوم و معارف حقه الهيه را صعود مى دهد، همچنانکه عمل غير صالح به هر مقدار از زشتى که دارد انسان را پست نموده، علوم و معارفش را با جهل و شک و نابسامانى آميخته تر مى کند، و ما در تفسير آيه شريفه: «اهدنا الصراط المستقيم» مطالبى در اين باره بيان نموديم. پس معلوم شد که مردم بر حسب مراتب قرب و بعدشان از خداى تعالى مراتب مختلفى از علم و عمل دارند، و لازمه اختلاف اين مراتب اين است که آنچه اهل يک مرتبه ، تلقى مى کند و مى پذيرد، غير آن چيزى باشد که اهل مرتبه ديگر تلقى مى کند، يا بالاتر از آن است و يا پائين تر. خداى سبحان هم بندگان خود را به اصنافى گوناگون تقسيم کرده ، و هر صنفى را داراى علم و معرفتى مى داند، که در صنف ديگر نيست. طايفه اى را «مخلصين» معرفى نموده ، علم واقعى به اوصاف پروردگارشان را مختص آنان مى داند، و مى فرمايد: «سبحان اللّه عما يصفون الا عباد اللّه المخلصين». ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۰۲ و نيز علم و معرفت هايى ديگر به ايشان نسبت مى دهند که ان شاء اللّه بيانش مى آيد. طايفه اى ديگر را به نام «موقنين» ناميده ، و مشاهده ملکوت آسمان ها و زمين را خاص آنان دانسته ، مى فرمايد: «و کذلک نرى ابراهيم ملکوت السموات و الارض ، و ليکون من الموقنين». طايفه اى را به عنوان «منيبين» معرفى کرده ، و تذکر را مخصوص ‍ آنان دانسته مى فرمايد: «و ما يتذکر الا من ينيب». طايفه اى را «عالمين» خوانده و تعقل مثلهاى قرآن را به آنان مختص کرده ، مى فرمايد: «و تلک الامثال نضربها للناس ، و ما يعقلها الا العالمون». و گويا منظور از عالمان، همان اولو الالباب و متدبرين است چون در آيه: «افلا يتدبرون القرآن؟ و لو کان من عند غير اللّه لوجدوا فيه اختلافا کثيرا» مى فرمايد: «چرا در قرآن تدبر نمى کنند، اگر اين قرآن از ناحيه غير خداى تعالى بود هر آينه در آن اختلافى بسيار مى يافتند». و نيز در آيه: «افلا يتدبرون القرآن؟ ام على قلوب اقفالها» مردم را توبيخ نموده مى فرمايد: «چرا در قرآن تدبر نمى کنند؟ مگر بر در دلهايشان قفل زده شده؟» و برگشت مضمون اين سه آيه شريفه به يک معنا است، و آن معنا عبارت است از علم به متشابه قرآن ، و اينکه چگونه آنرا به محکم قرآن برگردانند. طايفه ديگر «مطهرين»اند، که خداى تعالى ايشان را مخصوص به علم تاءويل کتاب کرده و فرموده: «انه لقرآن کريم ، فى کتاب مکنون لا يمسه الا المطهرون». طايفه اى ديگر را عنوان «اولياى خدا» داده ، کسانى هستند که واله و شيدا در عشق خدايند، و از خصايص ايشان اين موهبت است که به هيچ چيزى جز خداى سبحان توجهى ندارند و بهمين جهت جز از خدا نمى ترسند و به خاطر هيچ چيز اندوهگين نمى گردند، در باره ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۰۳ آنان فرموده : «الا انّ اولياء اللّه لا خوف عليهم و لا هم يحزنون». و نيز طايفه اى را به نام «متقربين»، طايفه اى به نام «مجتبين» عده اى را بنام «صديقين» جمعى را «صالحين» گروهى را «مؤمنين» ناميده و براى هر طايفه اى مرتبه اى از علم و ادراک قائل شده ، که به زودى در محل هاى مناسب ازاين مختصات بحث خواهيم کرد. و نيز در مقابل عناوين پسنديده و مقامات بلندى که ذکر شد، عناوين ناستوده و مقامات پستى را براى طوايفى ذکر نموده ، و براى هر طايفه اى مختصاتى از علم و معرفت را شمرده است. طايفه اى را «کافرين» گروهى را «منافقين» جمعى را «فاسقين» عده اى را «ظالمين» و امثال اين ناميده، و نشانه هايى از سوء فهم و پستى ادراک نسبت به آيات خدا و معارف حقه او اثبات کرده که به منظور اختصار فعلا از شرح آنها صرفنظر نموده ، ان شاء اللّه در طول کتاب در خلال بحثهايى که پيش مى آيد متعرض آنها مى شويم. ۱۰ - اينکه قرآن کريم از حيث انطباق معارف و آياتش بر مصاديق و بيان حال مصاديقش دامنه اى وسيع دارد، پس هيچ آيه اى از قرآن اختصاص ‍ به مورد نزولش ندارد، بلکه با هر موردى که با مورد نزولش متحد باشد، و همان ملاک را داشته باشد جريان مى يابد، عينا مانند مثلهايى است که اختصاص به اولين موردش ندارد، بلکه از آن تجاوز کرده شامل همه موارد مناسب با آن مورد نيز مى شود و اين معنا همان اصطلاح معروف «جرى » است ، که در اوايل اين کتاب درباره اش سخن رفت. بحث روايتى: (روایاتی در معنای محکم و مشتابه) در تفسير عياشى است که شخصى از امام صادق (عليه السلام ) از محکم و متشابه پرسيد، حضرتش فرمودند محکم ، آياتى است که مورد عمل قرار می گيرد، و متشابه آن آياتى است که مفهومش براى کسى که معنايش را نمى فهمد مشتبه است. مؤلف: در اين حديث اشاره اى است به اين که متشابه آن نيست که به هيچ وجه نتوان معنايش را فهميد بلکه فهميدن معناى آن نيز ممکن است. ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۰۴ و نيز در همان کتاب است که آن جناب فرمود: قرآن مشتمل بر آيات محکم و متشابه است ، اما محکم : علاوه بر اينکه بايد بدان ايمان داشت ، عمل به آن نيز ممکن است ، و بايد آنرا مدرک احکام دين قرار داد، و اما متشابه : تنها بايد بدان ايمان داشت و نبايد به آن عمل کرد، منظور از جمله : «و اما الذين فى قلوبهم زيغ فيتبعون ما تشابه منه ابتغاء الفتنه و ابتغاء تاءويله ، و ما يعلم تاءويله الا اللّه و الراسخون فى العلم، يقولون آمنا به کل من عند ربنا» همين است و راسخون در علم ، آل محمد (صلى اللّه عليه و آله) اند. مؤلف: به زودى گفتارى در معناى اين جمله که فرمود: «راسخون در علم ، آل محمد (صلى اللّه عليه و آله) اند» خواهد آمد، ان شاء اللّه. و نيز در همان کتاب از مسعدة بن صدقه روايت آمده که گفت : از امام صادق عليه السلام از ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه پرسيدم. فرمود: «ناسخ»، آيه اى است که حکمى ثابت آورده ، که هميشه بايد به آن عمل شود، و «منسوخ» آن آيه اى است که حکمى آورده باشد که مدتى به آن عمل مى شده ولى بعدا به وسيله آيه اى ديگر نسخ شده است، و متشابه آن آيه اى است که معنايش براى کسى که آنرا نمى فهمد مشتبه است. و در روايتى ديگر فرمود: «ناسخ» ثابت، و «منسوخ» آن است که گذشته باشد، و «محکم» آن است که بتوان بدان عمل نمود، و «متشابه» آن آياتى است که با يکديگر تشابه داشته باشند. و در کافى از امام باقر عليه السلام روايت کرده که در ضمن حديثى فرمود: بهمين جهت آيات منسوخه از متشابهات است. و در کتاب عيون ، از حضرت رضا عليه السلام روايت آورده که فرمود: کسى که متشابه را به محکم قرآن بر گرداند، بسوى صراط مستقيم هدايت شده ، آنگاه فرمود: در اخبار ما نيز مانند قرآن ، محکم و متشابه هست ، بايد که شما متشابهات آنرا به محکماتش برگردانيد، و ترجمه تفسير الميزان جلد ۳ صفحه : ۱۰۵ زنهار متشابهات را پيروى مکنيد که گمراه مى شويد. مؤلف: اين اخبار بطورى که ملاحظه مى کنيد در تفسير متشابه معنايى نزديک بهم دارند، و همه گفتار قبلى ما را تاءييد مى کند، که گفتيم تشابه ، قبل از رفع ابهام است ، و چنان نيست که به هيچ وجه نشود آنرا برطرف کرد، بلکه با ارجاع متشابه به محکم و با تفسير محکم از آن ، تشابهش ‍ برطرف مى شود. و اما اينکه منسوخات هم از متشابهات باشد، وجه آن نيز همين است ، چون تشابه آيه منسوخ ، همانطور که گذشت از اين جهت است که از ظاهرش بر مى آيد که حکمى را که بيان مى کند هميشگى است ، ولى آيه ناسخ آن را تفسير نموده و مى فهماند که حکم مزبور هميشگى نبوده است. و اما اينکه در خبر عيون آمده که فرمود: «اخبار ما نيز مانند قرآن محکم و متشابه دارد»، مطلبى است که روايات بسيار زيادى از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) آنرا مى رساند، اعتبار عقلى هم مساعد آن است، براى اينکه اخبار، چيزى جز آنچه در قرآن کريم است ندارد، و جز آنچه را که قرآن متعرض آن است بيان نمى کند. در سابق هم گفتيم که تشابه از اوصاف معناى لفظ است ، و آن عبارت از اين است که لفظ معنائى داشته باشد، که هم با مقصود گوينده منطبق باشد، و هم با غير آن ، و تشابه از اوصاف خود لفظ نيست ، و نظير غرابت و اجمال نيست که مربوط به ابهام در لفظ باشد و نيز مربوط به ابهام در مجموع لفظ و معنا نيست. و به عبارت ديگر اگر بعضى از آيات قرآن متشابه است ، بدين جهت متشابه است که بياناتش بمنزله مثلهايى نسبت به معارف حقة الهيه است، و اين معنا عينا در اخبار هم هست. يعنى در اخبار نيز رواياتى «متشابه» و رواياتى ديگر «محکم» است. و از رسول خدا (صلى اللّه عليه و آله وسلم) هم نقل شده که فرمود: «ما گروه انبيا با مردم به قدر عقولشان سخن مى گوئيم». رده:تفسیر المیزان

آیات این صفحه