المیزان جلد۷ بخش۱
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه :۳
آيات ۱ - ۳ سوره انعام
* سوره «انعام»، مکى است و ۱۶۵ آيه دارد.
بِسمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ *
الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ جَعَلَ الظلُمَاتِ وَ النُّورَ ثُمَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبهِمْ يَعْدِلُونَ(۱)
هُوَ الَّذِى خَلَقَکُم مِّن طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُّسمًّى عِندَهُ ثُمَّ أَنتُمْ تَمْترُونَ(۲)
وَ هُوَ اللَّهُ فى السمَاوَاتِ وَ فى الاَرْضِ يَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ يَعْلَمُ مَا تَکْسِبُونَ(۳)
«ترجمه آیات»
سپاس خدائى را که آسمانها و زمين را آفريده و تاريکيها و نور ايجاد نمود و عجب است که با همه اينها کسانى که کافر شدند براى پروردگار خود همتا مى گيرند(۱)
او کسى است که شما را از گل آفريد آنگاه اجلى مقرر فرمود و اجل معين پيش اوست ؛ و باز هم شما شک مى کنيد(۲)
و او است خداوند در آسمانها و در زمين ، مى داند نهان و آشکار شما را و مى داند آنچه را که شما (از نيک و بد) کسب مى کنيد(۳)
«بیان آیات»
غرضى که اين سوره در مقام ايفاى آن است همان توحيد خداى تعالى است ، البته توحيد به معناى اعم و اينکه اجمالا براى انسان پروردگارى است که همان او پروردگار تمام عالميان است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۴
از او است ابتداى هر چيز، و به سوى او است بازگشت و انتهاى هر چيز، پروردگارى که به منظور بشارت بندگان و انذار آنان پيغمبرانى فرستاد و در نتيجه بندگان مربوبش به سوى دين حق او هدايت شدند.
اين است اجمال آنچيزى که اين سوره در مقام اثبات آن است ، زيرا بيشتر آياتش به صورت استدلال عليه مشرکين و مخالفين توحيد و نبوت و معاد است ، البته مشتمل بر اجمالى از وظايف شرعى و محرمات دينى نيز مى باشد.
بيان اينکه سوره انعام مکى و داراى سياق واحد مى باشد، ونقل اقوالى در مورد اينکه بعضى آيات اين سوره مدنى است
و اگر در سياق آيات آن ، دقت شود معلوم مى گردد که سياق همه واحد و همه به هم متصل و مربوطند، و خلاصه در بين آنها چيزى که دلالت کند بر اينکه آيات آن جدا جدا نازل شده به نظر نمى رسد، و اين خود دليل بر اين است که اين سوره همين طور که هست يک مرتبه نازل شده ، و نيز بدست مى آيد که اين سوره در مکه نازل گرديده ، به دليل اينکه در همه و يا بيشتر آيات آن روى سخن با مشرکين است .
مفسرين و راويان حديث هم بر اين معنا اتفاق دارند، مگر در شش آيه که از بعضى از مفسرين نقل شده که گفته اند در مدينه نازل شده ، و آن شش آيه عبارت است از آيه « و ما قدروا الله حق قدره » آيه ۹۰ تا ۹۳ و آيه « قل تعالوا اتل ما حرم ربکم عليکم » آيه ۱۵۰ تا ۱۵۳ .
بعضى هم گفته اند که تمامى آن مکى است مگر دو آيه و آن دو عبارتند از آيه « قل تعالوا اتل » و آيه بعدش .
بعضى ديگر گفته اند: سوره انعام تماميش در مکه نازل شده مگر دو آيه که در مدينه و در باره مردى از يهود که گفته بود: « ما انزل الله على بشر من شى ء... » نازل شده است .
عده اى ديگر گفته اند که همه آن مکى است مگر يک آيه ، و آن آيه « و لو اننا نزلنا اليهم الملائکة ... » است که در مدينه نازل شده .
ليکن از سياق خود آيات دليلى بر هيچيک از اين اقوال نيست ، زيرا گفتيم سياق آيات ، سياقى است واحد و همه آنها به هم متصل و مربوطند. و بزودى تا آنجا که از توانمان برآيد اين معنا را بيان خواهيم نمود.
از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) و همچنين از ابى و عکرمه و قتاده روايت شده که اين سوره تماميش در مکه نازل شده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۵
«الحَْمْدُ للَّهِ الَّذِى خَلَقَ السمَاوَاتِ وَ الاَرْض وَ جَعَلَ الظلُمَاتِ وَ النُّورَ»:
اين آيه با ثنا و ستايش پروردگار شروع شده ، و اين ثنا به منزله مقدمه است براى مطالبى که بنا است در خلال سوره در پيرامون مساله توحيد ايراد گردد، و مقدميت آن از اين نظر است که ثناى مزبور متضمن چکيده و اجمال غرضى است که به تفصيل آن در سوره ، احتجاج خواهد شد، چنانکه تعجب و توبيخى که در اين چند آيه از عمل کفار و برابر گرفتنشان غير خدايرا با خدا و تشکيکشان در وحدت او شده ، مقدمه است براى مطالبى که از وعظ و انذار و تخويف آنان در سوره ايراد مى شود
ثناى خداى تعالى در سه آيه اول سوره انعام متضمن اشاره به معارفى است که ماده اساسى شريعت مى باشند
و در ثنايى که در اين سه آيه هست ، اشاره اى نيز به معارف حقيقى ايکه دعوت دينى متکى بر آن است شده ، و آن معارف در حقيقت به منزله ماده شريعت است و به سه نظام تفکيک مى شود:
۱ نظام عمومى خلقت که آيه اولى به آن اشاره مى کند.
۲ نظامى که خصوص انسان از جهت « وجود » دارد و آيه دوم مشتمل بر آنست .
۳ نظام عمل انسان که آيه سوم به آن اشاره مى کند.
پس آنچه که از مجموع اين سه آيه به دست مى آيد عبارتست از ثناى بر پروردگار بدان جهت که عالم کبيرى را ايجاد فرمود که انسان در آن زندگى مى کند و عالم صغيرى را که همان وجود خود انسان است و محدود است از جهت آغازش به گل و از طرف انجامش به اجل مکتوب ، ايجاد فرمود، و ثنا بر اينکه بر آشکار و نهان آدمى و تمامى اعمال او آگاهى دارد.
و جمله « و هو الله فى السموات و فى الارض » که در آيه سوم است به منزله توضيحى است براى مضمون دو آيه قبل ، و مقدمه است براى بيان علم خداوند به نهان و آشکار و کرده هاى انسان ، و بنابراين ، اينکه فرمود: « خلق السموات و الارض و جعل الظلمات و النور » اشاره به نظامى است که در عالم کبير حکم فرماست ، و تمامى اشياى عالم با همه کثرت و تفاوتش بر طبق آن اداره مى شود، زيرا عالم مشهود ما، همين زمينى است که آسمانهاى پهناور از هر طرف آن را احاطه نموده و سپس با نور و ظلمتى که چرخ عالم محسوس ، در تحول و تکاملش بر آنها دور مى زند، در آن تصرف مى شود، و پيوسته موجوداتى را از موجودات ديگرى تکوين و چيزهائى را به چيزهاى ديگرى تحويل و نهانهائى را ظاهر و ظاهرهائى را پنهان نموده ، تازههائى را تکوين و کهنه هائى را تباه و فاسد مى کند، و از برخورد همين تحولات گوناگون حرکت کلى جهان که موجودات را به سوى مقصد نهائى خود ميراند منتظم مى شود.
کلمه « جعل » در جمله : « و جعل الظلمات ... » به معنى خلقت است منتها از آنجائى که کلمه خلقت در اصل ماءخوذ از « خلق الثوب » است و خلاصه در معنى آن ترکيب يافتن از اشياى گوناگون ماخوذ است و نور و ظلمت از ترکيب چيزى با چيز ديگر موجود نشده است ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۶
از اين جهت در خصوص نور و ظلمت به جاى « خلقت » تعبير به « جعل » فرموده ، و شايد از همين جهت بوده که خلقت را به ايجاد آسمانها و زمين که در آن ترکيب راه دارد، اختصاص داده و خدا داناتر است .
در اينجا ممکن است سؤ ال شود که چرا « نور » را به صيغه مفرد و « ظلمت » را به صيغه جمع آورده ؟ شايد جهتش اين باشد که وجود ظلمت از نبود نور و همان عدم نور است در چيزى که مى بايست نور داشته باشد، و چيزى که از شانش اين است که نور داشته باشد و ندارد از جهت دورى و نزديکيش به نور متعدد مى شود، بخلاف نور که امرى است وجودى و وجودش ناشى از مقايسه آن با ظلمت نيست ، و اگر هم آنرا با قياس به ظلمت درجه بندى کرده و برايش مراتبى قائل شويم در حقيقت صرف تصورى است که کرده ايم ، و اين تصور باعث تکثر حقيقى و تعدد واقعى آن نمى شود.
«ثُمَّ الَّذِينَ کَفَرُوا بِرَبهِمْ يَعْدِلُونَ»:
اين جمله سياق تعجب آميخته با ملامت و توبيخ است ، و به اين معنا است که خداى سبحان را در آفريدن آسمانها و زمين و ايجاد نور و ظلمت شريکى نيست ، پس تنها او معبود و پروردگار است ، و چيزى شبيه او نيست تا در عبادت شريکش باشد، و عجب اينجاست که با اين حال باز کسانى که کافر شدند در عين اينکه اعتراف دارند که اين عالم و تدبير آن ، ملک حقيقى خداى تعالى است و بس و بتهائى را که براى خود معبود گرفته اند چيزى از عالم را مالک نيستند، مع ذلک باز هم همان بتها را با خداى تعالى برابر دانسته و خيال مى کنند که يک مشت سنگ و چوب شريک و همرتبه با پروردگار است و در اين پندارشان سزاوار ملامتند.
از اين بيان ، نکته به کار بردن لفظ « ثم » در اينجا روشن مى شود زيرا اين لفظ دلالت بر تراخى و تاخير دارد، پس گويا خود پروردگار بعد از اينکه خود را به تفرد در صنع و ايجاد و يگانگى در الوهيت و ربوبيت ستوده ، به ياد پندار غلط مشرکين و بت پرستان که يک مشت سنگ و چوب را با پروردگار عالميان برابر دانسته اند افتاده و تعجب لحظه اى از گفتارش بازداشت ، سپس دنباله کلام را گرفته و به علت سکوت خود و اينکه حيرت و تعجب او را از ادامه گفتار باز داشته اشاره نموده و فرموده است : « ثم الذين کفروا بربهم يعدلون . »
«هُوَ الَّذِى خَلَقَکُم مِّن طِينٍ ثُمَّ قَضى أَجَلاً»:
بعد از اين که در آيه قبل اشاره به خلقت عالم کبير و بزرگ نمود در اين جمله کوتاه به خلقت عالم صغير و کوچک انسانى اشاره کرد
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۷
و اين نکته مهم را خاطر نشان مى سازد که آن کسى که انسان را آفريده و امورش را تدبير نموده ، و براى بقاى ظاهرى و دنيويش مدتى مقرر فرموده ، همانا خداى سبحان است ، و در نتيجه انسان وجودش محدود است از يک طرف به گل که ابتداى خلقت نوع او از آن است ، اگر چه بقاى نسلش به وسيله ازدواج و تناسل بوده باشد. همچنانکه در جاى ديگر هم به اين نکته اشاره کرده و فرموده : « ... بدأ خلق الانسان من طين ، ثم جعل نسله من سلالة من ماء مهين » .
و از طرفى ديگر به اجل مقررى که با رسيدن مرگ تمام مى شود و اين همان معنائى است که آيه « کل نفس ذائقة الموت ثم الينا ترجعون » ، متعرض آن است . و ممکن است که مقصود از اين اجل روز بعث باشد که روز بازگشت به خداى سبحان است ، چون قرآن کريم گويا مى خواهد زندگى بين مرگ و بعث و خلاصه عالم برزخ را جزء زندگى دنيا بشمارد، همچنانکه از ظاهر آيه : « قال کم لبثتم فى الارض عدد سنين ، قالوا لبثنا يوما او بعض يوم فسئل العادين ، قال ان لبثتم الا قليلا لو انکم کنتم تعلمون » ، و آيه : « و يوم تقوم الساعة يقسم المجرمون ما لبثوا غير ساعة کذلک کانوا يؤ فکون ، و قال الذين اوتوا العلم و الايمان لقد لبثتم فى کتاب الله الى يوم البعث فهذا يوم البعث و لکنکم کنتم لا تعلمون » ، نيز همين معنا استفاده مى شود.
نکته ديگرى که در آيه مورد بحث مى باشد اين است که اجل را نکره آورد تا ابهام را برساند يعنى دلالت کند بر اينکه اين اجل براى بشر مجهول و نامعلوم است ، و بشر از راه معارف و علوم متداول راهى به سوى تعيين آن ندارد.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۸
جهت و سبب جمع آوردن « ظلمات » و مفرد آوردن « نور » در جمله : « وجعل الظلمات و النور » معناى « اجل » و مراد از « اجل مسمى »
«وَ أَجَلٌ مُّسمًّى عِندَهُ»:
تسميه اجل به معنى تعيين آن است ، چون خود مردم نيز عادتشان بر اين است که در معاهدات و قرضها و ساير معاملات اجل را که همان مدت مقرر در معامله و يا سر رسيدن آن است ذکر مى کنند و به همين دو معناى عرفى در کلام خداى تعالى نيز آمده است . مثلا در آيه شريفه : « اذا تداينتم بدين الى اجل مسمى فاکتبوه » ، اجل به معناى آخر مدت است ، و همچنين در آيه شريفه : « من کان يرجو لقاء الله فان اجل الله لات » .
و ليکن در آيه شريفه : « قال انى اريد ان انکحک احدى ابنتى هاتين على ان تاجرنى ثمانى حجج فان أ تممت عشرا فمن عندک تا آنجا که مى فرمايد قال ذلک بينى و بينک ايما الاجلين قضيت فلا عدوان على » ، أ جل به معنى تمامى مدت مقرر آمده است .
و ظاهرا استعمال اجل در تمامى مدت ، استعمال اصلى و استعمال آن در سررسيد، فرع آن است ، چون بيشتر اوقات در همان معناى اول به کار مى رود، حتى در اثر کثرت استعمال در آن گاهى مى شود که احتياجى به ذکر وصف (مقضى ) نديده و به ذکر موصوف (اجل ) به تنهائى اکتفا مى کنند، بنابر اين هر جا که اين کلمه استعمال شده باشد بايد گفت به معنى اجل مقضى و تمام مدت است مگر قرينهاى در کلام باشد و دلالت کند بر اينکه به معناى سررسيد است .
راغب در مفردات مى گويد: مدت مقرره زندگى انسان را « اجل » مى گويند مثلا گفته مى شود: اجلش نزديک شده ، يعنى مرگش فرا رسيده . ليکن اصل معنى آن استيفاء مدت است .
به هر تقدير، ظاهر کلام خداى تعالى در آيه مورد بحث اين است که منظور از « اجل » و « اجل مسمى » آخر مدت زندگى است نه تمامى آن ، همچنانکه از جمله « فان اجل الله لات » به خوبى استفاده مى شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۹
بنابراين ، از اين بيان اين معنا نيز معلوم شد که اجل دو گونه است : يکى « اجل مبهم » ، و يکى « اجل مسمى » ، يعنى معين در نزد خداى تعالى ، و اين همان اجل محتومى است که تغيير نمى پذيرد. و به همين جهت آن را مقيد کرده و به « عنده - نزد خدا » و معلوم است چيزى که نزد خدا است دستخوش تغيير نمى شود، به دليل اينکه فرمود: « ما عندکم ينفد و ما عند الله باق » و اين همان اجل محتومى است که تغيير و تبديل برنمى دارد. خداى متعال مى فرمايد: « اذا جاء اجلهم فلا يستاخرون ساعة و لا يستقدمون » .
پس نسبت اجل مسمى به اجل غير مسمى نسبت مطلق و منجز است به مشروط و معلق ، به اين معنا که ممکن است اجل غير مسمى به خاطر تحقق نيافتن شرطى که اجل معلق بر آن شرط شده تخلف کند و در موعد مقرر فرا نرسد، و ليکن اجل حتمى و مطلق راهى براى عدم تحقق آن نيست ، و به هيچ وجه نمى توان از رسيدن و تحقق آن جلوگيرى نمود.
و اگر آيات سابق به ضميمه آيه شريفه « لکل اجل کتاب ، يمحو الله ما يشاء و يثبت و عنده ام الکتاب » مورد دقت قرار گيرند بدست مى آيد که اجل مسمى همان اجل محتومى است که در « ام الکتاب » ثبت شده ، و اجل غير مسمى آن اجلى است که در « لوح محو و اثبات » نوشته شده است ، و ان شاء الله بزودى خواهد آمد که ام الکتاب قابل انطباق است بر حوادثى که در خارج ثابت است ، يعنى حوادثى که مستندند به اسباب عامى که تخلف از تاثير ندارد، و لوح محو و اثبات قابل انطباق بر همان حوادث است ، ليکن نه از جهت استناد به اسباب عامه بلکه از نظر استناد به اسباب ناقصى که در خيلى از موارد از آنها به « مقتضى » تعبير مى کنيم ، که ممکن است برخورد با موانعى بکند و از تاثير باز بماند و ممکن است باز نماند.
مثالى که با در نظر گرفتن آن ، اين دو قسم سبب يعنى « سبب تام » و « سبب » ناقص روشن مى شود نور خورشيد است ، زيرا ما در شب اطمينان داريم که بعد از گذشتن چند ساعت آفتاب طلوع خواهد کرد و روى زمين را روشن خواهد نمود، ليکن ممکن است مقارن طلوع آفتاب کره ماه و يا ابر و يا چيز ديگرى بين آن و کره زمين حائل شده و از روشن شدن روى زمين جلوگيرى کند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۰
همچنانکه ممکن هم هست که چنين مانعى پيش نيايد که در اين صورت قطعا روى زمين روشن خواهد بود.
پس طلوع آفتاب به تنهائى نسبت به روشن کردن زمين « سبب ناقص » و به منزله « لوح محو » و اثبات در بحث ما است . و همين طلوع به ضميمه نبود مانعى از موانع ، نسبت به روشن کردن زمين « علت تامه » و به منزله « ام الکتاب » و « لوح محفوظ » در بحث ما است .
همچنين است اجل آدمى ، زيرا ترکيب خاصى که ساختمان بدن آدمى را تشکيل مى دهد با همه اقتضاءات محدودى که در ارکان آن هست اقتضا مى کند که اين ساختمان عمر طبيعى خود را که چه بسا به صد و يا صد و بيست سال تحديدش کرده اند بکند. اين است آن اجلى که مى توان گفت در لوح محو و اثبات ثبت شده ، ليکن اين نيز هست که تمامى اجزاى هستى با اين ساختمان ارتباط و در آن تاثير دارند، و چه بسا اسباب و موانعى که در اين اجزاى کون از حيطه شمارش بيرون است با يکديگر برخورد نموده و همين اصطکاک و برخورد باعث شود که اجل انسان قبل از رسيدن به حد طبيعى خود، منقضى گردد، و اين همان « مرگ ناگهانى » است .
با اين بيان تصور و فرض اينکه نظام کون محتاج به هر دو قسم اجل ، يعنى مسمى و غير مسمى باشد آسان مى شود. و نيز روشن مى شود که منافاتى بين ابهام در اجل غير مسمى و تعيين آن در مسمى نيست ، چه بسا اين دو اجل در موردى در يک زمان توافق کنند و چه بسا نکنند، و البته در صورت تخالف آن ، اجل مسمى تحقق مى پذيرد نه غير مسمى .
وجوهى که در بيان مراد از دو قسم اجل در آيه « ثم قضى اجلا واجل مسمى عنده » ذکر شده است .
اين همان معنائى است که گفتيم ، دقت در آيه « ثم قضى اجلا و اجل مسمى عنده » آنرا افاده مى کند، ليکن مفسرين براى اين دو قسم اجل که در آيه ذکر شده تفسيرهاى عجيب و غريبى کرده اند.
از جمله گفته اند: مراد از اجل اول فاصله بين خلقت و مرگ است ، و مراد از اجل دوم فاصله بين مرگ و قيامت است ، اين وجه را عده اى از مفسرين ذکر کرده اند و چه بسا از ابن عباس هم روايت شده باشد.
و از آن جمله گفته اند: اجل اول اجل اهل دنيا است که با رسيدن مرگ به آخر نمى رسد و اجل دوم اجل آخرت است که پايان ندارد، اين وجه به مجاهد و جبائى و ديگران نسبت داده شده است .
و از آن جمله گفته اند: اجل اولى اجل مردمان گذشته است و اجل دومى اجل زندگان و آيندگان است ، اين وجه را به ابى مسلم نسبت داده اند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۱
و نيز گفته اند که : اجل اولى به معناى خواب و دومى به معناى مرگ است ، و يا هر دو به يک معنا است ، و در آيه ، کلمه « هذا » در تقدير است ، و تقدير آن چنين است « ثم قضى اجلا و هذا اجل مسمى پس اجلى قرار داد و اين اجل مسمى است » .
و ليکن دليلى بر صحت هيچيک از اين وجوه نيست و گمان نمى کنم ضيق وقت نويسنده و خواننده اجازه بحث در اطراف صحت و فساد آن و امثال آن را بدهد و اتلاف عمر را با همه کوتاهيش تجويز نمايد.
«ثُمَّ أَنتُمْ تَمْترُونَ»:
کلمه « تمترون » از « مرية » به معناى شک و ترديد است ، در اين آيه شريفه التفات از غيبت به حضور به کار رفته ، و شايد وجه آن اين باشد که آيه اولى مساله خلقت عالم و تدبير عمومى آن را ذکر مى کرد و نتيجه ميگرفت که سزاوار نبود کفار غير خداى را معادل و همرتبه با چنين خداى سبحانى بدانند، و براى بدست دادن اين نتيجه همان غيبت کافى بود، ليکن آيه دوم چون مساله خلقت و تدبير خصوص انسان را ذکر کرده ، لذا صحبت از خلقت انسان را به ميان آورده است ، از اين جهت جا دارد که متکلم تهييج شود و تعجب کند و در نتيجه کفار را مخاطب قرار داده سرزنش و مذمت نمايد.
گويا در اين آيه مى فرمايد اين است خلقت آسمانها و زمين و جعل ظلمتها و نور، و بر فرض که شما در غفلت باشيد از اينکه از اين خلقت پى به ما ببريد و عذرتان اين باشد که ما غافل بوديم ، چون خلقت مزبور عام و دائرهاش وسيع است و ممکن است شما از دلالت آن به ربوبيت ما غفلت کنيد، ليکن عذرتان در تشکيک و ترديد پروردگار خودتان چيست ؟ و به چه عذرى وى را نشناختيد؟ با اينکه او شما را خلق کرده و براى هر يک از شما اجلى و اجل مسمائى نزد خود قرار داده است ؟.
«وَ هُوَ اللَّهُ فى السمَاوَاتِ وَ فى الاَرْضِ»:
در دو آيه قبلى مساله خلقت و تدبير عموم عوالم و خصوص انسان ذکر شد، و همين مقدار براى تنبيه مردم بر اينکه خداى سبحان معبودى است يگانه و شريکى در امر خلقت و تدبير براى او نيست کافى بود، ليکن با اين حال مشرکين خدايان ديگر و شفيعان مختلفى جهت وجوه مختلف تدبير براى خدا اثبات کرده بودند، مانند « اله حيات » ، « اله رزق » ، « اله خشکيها » و « اله درياها » و غير آن ، و همچنين خدايانى براى انواع مختلف موجودات از قبيل آسمان و زمين و خدايانى براى اقوام و امم مختلف مانند خداى اين قبيله و خداى آن طايفه اثبات کرده بودند، از اين جهت با جمله « هو الله فى السموات و فى الارض » اينگونه خدايان و شرکا را نيز نفى نمود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۲
پس اين آيه در حقيقت نظير آيه « و هو الذى فى السماء اله و فى الارض اله و هو الحکيم العليم » مى باشد که مفادش گسترش حکم الوهيت پروردگار متعال است در آسمانها و زمين بدون اينکه تفاوتى و يا حد و مرزى در آن باشد، و اين خود براى آيات گذشته توضيح و براى مطالب آيات بعدى به منزله مقدمه است .
«يَعْلَمُ سِرَّکُمْ وَ جَهْرَکُمْ وَ يَعْلَمُ مَا تَکْسِبُونَ»:
نهان و آشکار دو چيز متقابل و دو وصفند براى اعمال ، سر کفار کارهائى بوده که در خفا مى کرده اند، و جهرشان کارهائى بوده که بى پرده انجام ميداده اند.
و اما « ما تکسبون آنچه کسب مى کنيد » معنى اين جمله عبارت است از حالتى که نفس انسان در اثر کارهاى نيک و بد و آشکار و نهانش به خود مى گيرد، پس « سر » و « جهر » ى که در آيه ذکر شده اند همانطورى که قبلا هم گفتيم دو وصف صورى هستند براى اعمال خارجى و بدنى « و ما تکسبون » وصف روحى و معنوى است براى نفوس.
پس اعمال خارجى ، هم به حسب صورت مختلفند و هم به حسب معنا، و شايد همين اختلاف (دو معلوم در دو مقام ) باعث شد که کلمه « يعلم » را دو بار ذکر نموده و بفرمايد: « يعلم سرکم و جهرکم و يعلم ما تکسبون ».
گفتيم اين آيه به منزله مقدمه اى است براى آيات بعد، زيرا در آيات بعد متعرض امر رسالت و معاد مى شود، و مقدمه بودن اين آيه براى آن آيات از اين نظر است که خداى سبحان چون مى داند که انسان چه کارهائى در « سر » و « علن » مرتکب مى شود، و نيز به احوال و اوصافى که نفس هر انسانى در اثر کارهاى نيک و بدش به خود مى گيرد آگاه است ، و زمام امر تربيت و تدبير انسان نيز در دست اوست ، و مى تواند براى هدايت آنها (على رغم اصرار مشرکين ) جهت استغناى از امر نبوت رسولى را فرستاده و شريعتى را که تشريع کرده به وسيله او به اطلاع بندگانش برساند.
هم چنانکه فرمود: « ان علينا للهدى » ، لذا قبل از ذکر مساله رسالت مقدمتا متعرض علم به اعمال بندگان شد و نيز از آنجائى که خداى تعالى عالم است به اعمال مردم و به آثارى که اعمال مردم در نفس آنان باقى مى گذارد، لذا لازم است آنان را در روزى که از احدى چيزى از قلم نمى افتد به پاى حساب بکشاند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۳
همچنانکه فرمود: « ام نجعل الذين آمنوا و عملوا الصالحات کالمفسدين فى الارض ام نجعل المتقين کالفجار » ، از اين روى ، پيش از ذکر آيات معاد، علم خود را به اعمال و آثار اعمال تذکر داد.
بحث روايتى
رواياتى درباره فضيلت سوره مبارکه انعام
در کافى بسند خود از حسن بن على بن ابى حمزه روايت کرده که گفت : امام صادق (عليه السلام ) فرمود: سوره انعام يکباره نازل شد و هفتاد هزار ملک آن را بدرقه کردند تا به رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) فرود آوردند، پس شما نيز اين سوره را تعظيم نموده و بزرگ بشماريد، زيرا در هفتاد موضع از اين سوره اسم جلاله يعنى « الله » (عز و جل ) ذکر شده است ، و اگر مردم بدانند که چه فضيلتهائى در قرائت آن هست هيچ وقت آنرا ترک نمى کنند.
مؤ لف : اين روايت را عياشى نيز از همان حضرت بطور مرسل نقل کرده .
و قمى در تفسير خود مى گويد: پدرم مرا حديث کرد از حسين بن خالد و او از حضرت رضا (عليه السلام ) که فرمود: سوره انعام يکباره نازل شده و هفتاد هزار فرشته آن را بدرقه کردند، در حالى که همه با تسبيح و تهليل و تکبير زمزمه داشتند، پس هر کس آن را قرائت کند همين فرشتگان تا روز قيامت براى او استغفار مى کنند.
مؤ لف : اين روايت را صاحب مجمع البيان نيز از حسين بن خالد از آنجناب نقل کرده ، الا اينکه در آن روايت فرموده : تا روز قيامت براى او تسبيح مى کنند.
و در تفسير عياشى از ابى بصير روايت شده که گفت شنيدم امام صادق (عليه السلام ) مى فرمود: سوره انعام يکباره نازل شد و در موقع نزولش به رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم )، هفتاد هزار فرشته آن را بدرقه کردند، پس شما نيز آنرا بزرگ بشماريد و احترام کنيد، زيرا در اين سوره در هفتاد موضع اسم « الله » ذکر شده ، و اگر مردم مى دانستند قرائت آن چه فضيلتهائى دارد هرگز آنرا ترک نمى کردند...
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۴
طبرسى در جوامع الجامع از ابى بن کعب از رسول خدا حديثى نقل کرده که آنجناب در ضمن آن حديث فرموده : سوره انعام يکباره به من نازل شد در حالى که هفتاد هزار فرشته به بدرقهاش آمده بودند، و به تسبيح و تحميد زمزمهاى داشتند پس هر کس اين سوره را قرائت کند همين هفتاد هزار ملک به عدد هر آيه اى يک شبانه روز بر او درود مى فرستند.
مؤ لف : همين روايت را در در المنثور به چند طريق از آنحضرت نقل کرده .
و در کافى بسند خود از ابن محبوب از ابى جعفر احول از سلام بن مستنير از امام ابى جعفر (عليه السلام ) نقل کرده که فرمود: خداى تعالى قبل از دوزخ بهشت را و قبل از معصيت اطاعت را و قبل از غضب رحمت را و قبل از شر خير را و قبل از آسمان زمين را و قبل از مرگ حيات را و قبل از ماه خورشيد را و قبل از ظلمت نور را آفريد.
مؤ لف : معنى خلقت نور قبل از ظلمت روشن است زيرا ظلمت امرى است عدمى و متنزع است از نبود نور.
و اما اينکه نسبت خلقت را به اطاعت و معصيت داده ، صحيح است و لازمهاش جبر و بطلان اختيار نيست زيرا بطلان اختيار مستلزم بطلان اصل اطاعت و معصيت است و با اين حال معنا نداشت نسبت خلقت را به آن دو بدهد، و حال آنکه داده و اين خود دليل بر اين است که معناى خلقت و ايجاد در خصوص اطاعت و معصيت نيست تا مستلزم جبر باشد، بلکه مراد اين است که خداى تعالى اطاعت و معصيت را مالک است ، همانطورى که ساير چيزهائى را که در ملک اويند مالک است.
آرى ، وقتى بندگان را مالک باشد چطور ممکن است اطاعت و معصيت را که در ملک او واقع مى شود مالک نباشد، و اين دو از حيطه ملک و سلطنت او بيرون و از مشيت و اذن او بر کنار باشند؟ و دليلى هم که دلالت کند بر اينکه خلقت تنها و تنها به معنى صنع و ايجاد بدون واسطه است در دست نيست .
آرى اگر چنين دليلى در دست بود ناگزير بوديم تنها چيزهائى را مخلوق خدا بدانيم که او بلا واسطه آنها را ايجاد کرده باشد، و اگر هم در جائى گفته مى شد: خدا عدالت و يا قتل را مثلا خلق کرده معنايش اين مى شد که خدا اراده انسان عادل و قاتل را سلب کرده و او خودش مستقلا و بدون واسطه شخص عادل و قاتل عمل عدالت و قتل را انجام داده است .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۵
در جلد اول اين کتاب راجع به اين معنا بحث مفصلى گذرانديم دقت فرمائيد .
و با چنين بيانى معنى خلقت خير و شر نيز روشن مى شود، چه خير و شر در امور تکوينى و چه در افعال .
و اما اينکه چطور اطاعت قبل از معصيت و خير قبل از شر خلق شده در توضيح آن همان بيانى که در خلقت نور قبل از ظلمت گذشت جارى مى شود، چون نسبت شر به خير و همچنين نسبت معصيت به اطاعت همان نسبت ظلمت است به نور، يعنى نسبت عدم به ملکه ، چون عدم در تحقق خود متوقف است بر ملکه .
و از همين بيان مساله خلقت حيات قبل از مرگ و رحمت قبل از غضب نيز روشن مى شود، براى اينکه رحمت متعلق به اطاعت و خير، و غضب متعلق به معصيت و شر است ، و قبلا گفتيم که اطاعت و خير قبل از معصيت و شر مى باشد.
و اما مساله مقدم بودن خلقت زمين بر خلقت آسمان ، اين نيز صحيح و مورد تاييد قرآن است ، زيرا قرآن مى فرمايد: « خلق الارض فى يومين تا آنجا که مى فرمايد ثم استوى الى السماء و هى دخان فقال لها و للارض ائتيا طوعا او کرها قالتا اتينا طائعين ، فقضيهن سبع سموات فى يومين » .
و اما مقدم بودن خلقت آفتاب بر خلقت ماه اين نيز خيلى بعيد نيست که از آيات : « و الشمس و ضحيها، و القمر اذا تليها » استفاده شود. مباحث طبيعيات عصر حاضر نيز اين معنا را ترجيح داده که زمين پاره اى از خورشيد بوده و از آن جدا شده ، و ماه پاره اى از زمين بوده است .
و در تفسير عياشى از جعفر بن احمد از عمرکى بن على از عبيدى از يونس بن عبد الرحمان از على بن جعفر از ابى ابراهيم (عليه السلام ) نقل شده که فرمود: براى هر نمازى دو وقت است و ليکن وقت نماز جمعه همان ظهر است و بس ، آنگاه اين آيه را تلاوت فرمود: « الحمد لله الذى خلق السموات و الارض و جعل الظلمات و النور ثم الذين کفروا بربهم يعدلون » آنگاه فرمود:
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۶
کفار ظلمت و نور و عدل و جور را معادل هم مى گيرند.
مؤ لف : اين معناى ديگرى است که امام (عليه السلام ) از آيه استفاده فرموده ، و اين معنا مبنى بر اين است که کلمه « بربهم » متعلق باشد به کلمه « کفروا » نه به « يعدلون » .
رده:تفسیر المیزان