المیزان جلد۷ بخش۲
رواياتى در بيان مراد از اجل معلق و اجل مسمى
و در کافى از محمد بن يحيى از احمد بن محمد از ابن فضال از ابن بکير از زراره از حمران از ابى جعفر (عليه السلام ) نقل کرده که گفت از آنجناب از معنى جمله : « قضى اجلا و اجل مسمى عنده » سؤ ال کردم ، حضرت فرمود: اين دو اجل همان اجل حتمى و اجل معلق است .
و در تفسير عياشى از حمران نقل شده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) از معنى جمله « قضى اجلا و اجل مسمى » پرسيدم ، امام فرمود: يکى اجل معلقى است که خداوند هر چه بخواهد در آن مى کند و ديگرى اجل محتوم است .
و نيز در تفسير عياشى از مسعدة بن صدقة از امام صادق (عليه السلام ) روايت شده که در ذيل جمله « ثم قضى اجلا و اجل مسمى عنده » فرمود: اجلى که غير مسمى است اجل معلقى است که از آن هر چه را خدا بخواهد پيش مى آيد و اما اجل مسمى همان اجلى است که خداوند اگر بخواهد مقدرش کند در هر شب قدرى براى مدت يک سال ، يعنى تا رسيدن شب قدر ديگر آن را نازل مى فرمايد، آنگاه امام (عليه السلام ) فرموده : اين همان اجلى است که خداى تعالى در بارهاش فرمود: « فاذا جاء اجلهم لا يستاخرون ساعة و لا يستقدمون » .
و نيز در تفسير عياشى از حمران نقل کرده که گفت : از امام صادق (عليه السلام ) در مورد معنى قول خداى تعالى که فرمود: « اجلا و اجل مسمى عنده » سؤ ال نمودم.
حضرت فرمود: اجل مسمى ، اجلى است که در شب قدر براى ملک الموت تعين شده ، و آن همان اجلى است که در بارهاش فرمود: « فاذا جاء اجلهم لا يستاخرون ساعة و لا يستقدمون » و اجل در اين آيه همان اجلى است که در شب قدر به ملک الموت ابلاغ شده است . و اما آن ديگرى اجلى است که مشيت خدا در آن کارگر و مؤ ثر است يعنى اگر بخواهد مدتش را جلوتر و اگر بخواهد عقبتر مياندازد.
مؤ لف : در اين معنى روايات ديگرى از ائمه اهل بيت (عليهم السلام ) نقل شده ، و آنچه در اين باره از روايات به دست مى آيد همان است که ما از آيات شريفه استفاده کرديم .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۷
على بن ابراهيم در تفسير خود مى گويد: حديث کرد مرا پدرم از نضر بن سويد از حلبى از عبد الله بن مسکان از ابى عبد الله (عليه السلام ) که فرمود: اجل مقضى همان اجل حتمى است که خداى تعالى به وقوع حتمى آن حکم فرموده ، و اجل مسمى آن اجلى است که ممکن است نسبت به وقوع آن بدا حاصل شود، و خداوند هر قدر بخواهد آنرا جلو انداخته و يا به تعويق بياندازد، و ليکن در اجل حتمى تقديم و تاخيرى نيست .
مؤ لف : مسلما يکى از رجالى که در طريق اين روايت قرار داشته اجل مسمى و غير مسمى را غلط معنا کرده و معنى هر کدام را به ديگرى داده و روايت به اين صورت از امام صادر نشده است گذشته از اين ، نظر به اينکه روايت متعرض تفسير آيه نيست پذيرفتن آن در جاى خود ضررى به ما نمى زند
و در تفسير عياشى از حصين از ابى عبد الله (عليه السلام ) در ذيل جمله : « قضى اجلا و اجل مسمى عنده » روايت شده که امام (عليه السلام ) پس از بيانى فرمود: اجل اول ، اجلى است که خداوند ملائکه و فرستادگان و انبيا را بر آن آگهى داده ، و اجل دوم ، اجلى است که آن را از دسترسى علم خلايق پنهان داشته است .
مؤ لف : مضمون اين روايت بر حسب ظاهر منافى با روايات گذشته است ، و ليکن ممکن است از کلمه : « نبذه » که در روايت است استفاده شود، مراد امام اين بوده که خداى تعالى به ملائکه و انبيا و رسل اصل و قاعده کلياى داده که مى توانند به وسيله آن اجلهاى غير مسمى را استنباط کنند، به خلاف اجل مسمى که احدى را بر علم به آن مسلط نکرده است ، و به عبارت ديگر نورى که به وسيله آن هر وقت بخواهند پى به اجل مسماى اشخاص ببرند، نداده ، اگر چه هر وقت خود او بخواهد، ملک الموت و يا انبياى بزرگوارش را از آن با خبر مى کند، و اين همانند غيب است که علم آن مختص به خود پروردگار است و در عين حال هر رسولى را که شايسته بداند و به هر مقدار که بخواهد به غيب خود آگاهى مى دهد.
و در تفسير برهان از ابن بابويه بسند خود از مثناى حناط از ابى جعفر که گمان مى کنم مقصود از او محمد بن نعمان باشد نقل مى کند که گفت از حضرت صادق (عليه السلام ) از معنى آيه « و هو الله فى السموات و فى الارض » سؤ ال کردم ، فرمود: آرى او در همه مکانها هست ، عرض کردم :
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۸
آيا به ذات خود در همه جا هست ؟
فرمود: واى بر تو ! مکانها، اندازهها و ظرفهائى هستند، اگر بگوئى خداى تعالى به ذاتش در مکان قرار مى گيرد لازمه اين گفتارت اين است که بگوئى خداوند در ظرف مکان و هر ظرف ديگرى ميگنجد، و ليکن خداى تعالى غير مخلوقات است و محيط به هر چيزى است که آفريده ، و احاطهاش احاطه علمى و قدرتى و سلطنتى است ، و علمش به موجودات زمين کمتر از علمش به موجوداتى که در آسمانند نيست ، چيزى از او دور نيست ، همه اشياء در پيش علم و قدرت و سلطنت و ملک و اراده او يکسانند.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۱۹
آيات ۱۱ - ۴، سوره انعام
وَ مَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍ مِّنْ ءَايَتِ رَبهِمْ إِلا کانُوا عَنهَا مُعْرِضِينَ(۴)
فَقَدْ کَذَّبُوا بِالْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ فَسوْف يَأْتِيهِمْ أَنبَؤُا مَا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۵)
أَ لَمْ يَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ مَّکَّنَّهُمْ فى الاَرْضِ مَا لَمْ نُمَکِّن لَّکمْ وَ أَرْسلْنَا السمَاءَ عَلَيهِم مِّدْرَاراً وَ جَعَلْنَا الاَنْهَرَ تجْرِى مِن تحْتهِمْ فَأَهْلَکْنَهُم بِذُنُوبهِمْ وَ أَنشأْنَا مِن بَعْدِهِمْ قَرْناً ءَاخَرِينَ(۶)
وَ لَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْک کِتَباً فى قِرْطاسٍ فَلَمَسوهُ بِأَيْدِيهِمْ لَقَالَ الَّذِينَ کَفَرُوا إِنْ هَذَا إِلا سِحْرٌ مُّبِينٌ(۷)
وَ قَالُوا لَوْ لا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنزَلْنَا مَلَکاً لَّقُضىَ الاَمْرُ ثُمَّ لا يُنظرُونَ(۸)
وَ لَوْ جَعَلْنَهُ مَلَکاً لَّجَعَلْنَهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسونَ(۹)
وَ لَقَدِ استهْزِىَ بِرُسلٍ مِّن قَبْلِک فَحَاقَ بِالَّذِينَ سخِرُوا مِنْهُم مَّا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ(۱۰)
قُلْ سِيرُوا فى الاَرْضِ ثُمَّ انظرُوا کيْف کانَ عَقِبَةُ الْمُکَذِّبِينَ(۱۱)
«ترجمه آیات»
و هيچ آيه اى از آيات پروردگارشان به سوى ايشان نمى آيد مگر اينکه از آن روى برميگردانند (۴)
(اين مردم ) هنگامى که حق به سوى آنان آمد آن را تکذيب کردند، و به زودى از نتايج استهزائشان خبردار خواهند شد (۵)
آيا نديدند که قبل از آنان چقدر از امتها را هلاک کرديم ؟ امتهائى که ما در زمين مکنتشان داديم ، مکنتى که به شما ندادهايم ، باران را بر آنان فراوان و پر برکت نموده و نهرجارى ساختيم (تحت تسلطشان قرار داديم )،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۰
پس وقتى گناه را از حد گذراندند هلاکشان کرديم و بعد از آنان امت ديگرى خلق کرديم (۶)
و اگر نازل مى کرديم بر تو مکتوبى در کاغذى به طورى که قوم تو با دست خود آن را لمس مى کردند باز هم کسانى که کافر شدند مى گفتند اين نيست مگر سحرى آشکار (۷)
و گفتند چرا فرشته اى بر محمد نازل نشد؟ اگر فرشته اى نازل مى کرديم کار يکسره مى شد و ديگر مهلت داده نمى شدند (۸)
و ما اگر رسول را فرشته اى قرار مى داديم ناگزير او را هم به صورت مردى ميفرستاديم ، و هر آينه بر آنها مشتبه مى کرديم چيزى را که بر خود و مردم مشتبه مى کنند (۹)
و به تحقيق که پيغمبرانى قبل از تو نيز استهزاء شدند، و در نتيجه عذابى که انبياءشان آنان را از آن بيم مى دادند، برايشان نازل گرديد و کيفر استهزاءشان را چشيدند (۱۰)
بگو برويد و در زمين سير کنيد آنگاه ببينيد سرانجام امتهائى که پيغمبر خود را تکذيب کردند چگونه بوده است (۱۱)
«بیان آیات»
اين آيات اشاره است به تکذيب مشرکين و کفار و پافشاريشان در انکار حق و استهزاء شان به آيات خداوند سبحان ، و نيز موعظه و انذار و جوابى است بر پاره اى از ياوههائى که در انکار حق صريح به هم بافتند.
«وَ مَا تَأْتِيهِم مِّنْ ءَايَةٍ مِّنْ ءَايَتِ رَبهِمْ إِلا کانُوا عَنهَا مُعْرِضِينَ»:
اين آيه اشاره است به طبيعت استکبار که در دلهاى کفار رسوخ کرده ، پس در نتيجه از آيات دال بر حق و حقيقت اعراض نموده اند، و چنان شده اند که ديگر به هيچ آيه اى از آيات التفات نمى کنند، آرى ، وقتى اصل را که حق است انکار کردند آيات دال بر آن را آسانتر تکذيب مى کنند، چنانکه فرموده : « فقد کذبوا بالحق لما جائهم » .
«فَسوْف يَأْتِيهِمْ أَنبَؤُا مَا کانُوا بِهِ يَستهْزِءُونَ»:
اين تخويف و انذار براى اين است که استهزاء به آيات پروردگار استهزاء به حق است ، و حق چيزى است که خواه ناخواه روزى ظهور مى کند، و از مرحله نبا (خبر) تجاوز نموده و به مرحله خارج و عيان نمى رسد، همچنانکه فرموده : « و يمحو الله الباطل و يحق الحق بکلماته » و نيز فرموده : « يريدون ليطفؤ ا نور الله بافواههم و الله متم نوره و لو کره الکافرون ، هو الذى ارسل رسوله بالهدى و دين الحق ليظهره على الدين کله و لو کره المشرکون » .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۱
و نيز راجع به مثالى که در باره حق و باطل زده ، مى فرمايد: « کذلک يضرب الله الحق و الباطل فاما الزبد فيذهب جفاء و اما ما ينفع الناس فيمکث فى الارض » و معلوم است که وقتى حق ظاهر مى شود مؤ من و کافر و آن کسى که خاضع در برابر حق است با آنکسى که مسخره کننده آن است برخوردشان با آن يکسان و مساوى نيست ، همچنانکه فرموده : « و لقد سبقت کلمتنا لعبادنا المرسلين انهم لهم المنصورون و ان جندنا لهم الغالبون فتول عنهم حتى حين و ابصرهم فسوف يبصرون ا فبعذابنا يستعجلون فاذا نزل بساحتهم فساء صباح المنذرين »
«أَ لَمْ يَرَوْا کَمْ أَهْلَکْنَا مِن قَبْلِهِم مِّن قَرْنٍ...»:
راغب گفته است : قرن مردمى را مى گويند که در يک زمان زندگى کنند و جمع آن « قرون » مى آيد و نيز گفته : کلمه « مدرار » در آيه « و ارسلنا السماء عليهم مدرارا » و آيه « يرسل السماء عليکم مدرارا » در اصل در (بفتح دال ) و دره (بکسر) بوده که به معناى شير است و آنرا استعاره مى آورند براى باران ، نظير استعاراتى که در اسماء شتران و اوصاف آنها به کار ميبرند، و گفته مى شود « لله دره ، و در درک بسيار باد خير تو » ، و از همين باب است استعارهاى که براى بازار مى آورند و مى گويند: « للسوق دره بازار رواج و رونقى گرفته » .
« مکناهم فى الارض ما لم نمکن لکم » ، در اين آيه التفات از غيبت به حضور به کار رفته و وجهش على الظاهر رفع شبههاى است که از جهت مرجع ضمير ممکن است پيدا شود،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۲
زيرا اگر در جمله « ما لم نمکن لکم » التفات به حضور نبود و مى فرمود: « ما لم نمکن لهم » آن وقت از سياق آيه پنداشته مى شد که اين ضمير هم برمى گردد به مرجعى که ضمير: « مکنا لهم » به آنجا برميگشت و گرنه اصل سياق از همان ابتداى سوره ، سياق غيبت بود.
قبلا در ضمن تفسير جمله « هو الذى خلقکم من طين » نيز صحبتى از التفات بميان آمد.
« فاهلکناهم بذنوبهم » ، اين آيه دلالت دارد بر اينکه : گناهان دخالت قاطعى در پيش آمدن بلايا و محنتهاى عمومى دارند و در اين معنا و همچنين در اينکه حسنات و اطاعتها در رسيدن به نعمتها و نزول برکات تاثير زيادى دارند آيات بسيارى موجود است .
«وَ لَوْ نَزَّلْنَا عَلَيْک کِتَباً فى قِرْطاسٍ فَلَمَسوهُ بِأَيْدِيهِمْ...»:
اين آيه اشاره است به اينکه استکبار کفار به جائى رسيده است که اگر اين قرآن را در صورت کتابى که در برگهاى کاغذى نوشته شده باشد بفرستيم ، که آنان با چشم ببينند و با دست لمس کنند باز خواهند گفت که : اين سحرى است آشکار، پس نبايد به گفته پوچ آنان که مى گويند: « لن نؤ من لرقيک حتى تنزل علينا کتابا نقرؤ ه » اعتنا نمود.
در آيه مورد بحث کتاب را در « کتابا فى قرطاس » بدون الف و لام و نکره آورد تا بفهماند که نزول آن نوع خاصى است از نزول که ناگزير بايد بتدريج صورت گيرد، و اگر آن را مقيد کرد به اينکه در کاغذ باشد براى اين بود که به درخواست آنان نزديک تر و از شبهه و توهمى که در دلهايشان خلجان مى کرد دورتر باشد، و آن توهم اين بوده است که : آيات نازل بر رسول خدا از انشائات خود اوست ، نه اين که روح الا مين آنرا نازل کرده باشد، چنانکه خدا مى فرمايد: « نزل به الروح الامين على قلبک لتکون من المنذرين بلسان عربى مبين » .
«وَ قَالُوا لَوْ لا أُنزِلَ عَلَيْهِ مَلَکٌ وَ لَوْ أَنزَلْنَا مَلَکاً لَّقُضىَ الاَمْرُ ثُمَّ لا يُنظرُونَ»:
منظورشان از اينکه گفتند: چرا فرشته اى بر او نازل نشد؟، اين بوده که به خيال خود آن حضرت را تحريک به کارى کنند که از انجامش عاجز شود.
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۳
دو وجه در مراد کفار از درخواست نزول ملائکه .
پيغمبر (صلى الله عليه وآله و سلم )، آياتى را هم که خبر مى دهد به اينکه آنکسى که اين آيات را به وى مى رساند فرشته اى است کريم که از ناحيه خدا به سويش نازل مى شود، نظير آيه : « انه لقول رسول کريم ، ذى قوة عند ذى العرش مکين ، مطاع ثم امين » و آيات ديگرى نظير آنرا براى آنها تلاوت کرده بود پس با اينکه پيغمبر اکرم (صلى الله عليه وآله و سلم ) به آنها مى گفت اين آيات به وسيله فرشته اى بر من نازل مى شود اين درخواست فرود آمدن ملک ناچار براى يکى از دو جهتى بوده است که از آيات کريمه ديگر استفاده مى شود:
اول اينکه : عذابى را که رسول خدا (صلى الله عليه وآله و سلم ) از آن بيمشان ميداده درخواست کنند، و آن عذابى است که در مثل آيه « فان اعرضوا فقل انذرتکم صاعقة مثل صاعقة عاد و ثمود » . و آيه « قل هو نبا عظيم تا اينکه مى فرمايد ان يوحى الى الا انما انا نذير مبين » . از آن خبر مى دهد و چون ديدن ملائکه مستلزم اين است که غيب (عالم فرشتگان ) مبدل به شهود (عالم ماده ) شود و اگر به فرض محال چنين چيزى صورت گيرد و باز هم ايمان نياورند راه اميد ديگرى برايشان باقى نمى ماند لذا دنبال پيشنهاد مزبور فرمود: اگر ايمان نياورند (و البته نخواهند آورد به خاطر آن استکبارى که در دلهايشان ريشه دوانيده ) در اين صورت خداوند ديگر به فضل خود رفتار ننموده بلکه به عدل خود حکم مى کند، و آن حکم ناچار هلاکت ايشان است ، همچنانکه فرموده : « و لو انزلنا ملکا لقضى بينهم ثم لا ينظرون » .
علاوه بر اينکه نفوس مردمى که فرو رفته در عالم ماده ، و دل بسته به دام طبيعتند، طاقت مشاهده ملائکه را ندارند، اگر بر آنها فرود مى آمدند، زيرا عالم اينان با عالم فرشتگان دو تا است ، و قرار گرفتنشان در عالم فرشتگان جز به اين ممکن نيست که از حضيض ماده به اوج ماوراى ماده منتقل شوند،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۴
و اين انتقال همان مرگ است ، همچنانکه فرموده : « و قال الذين لا يرجون لقاءنا لو لا انزل علينا الملائکة او نرى ربنا لقد استکبروا فى انفسهم و عتوا عتوا کبيرا، يوم يرون الملائکة لا بشرى يومئذ للمجرمين و يقولون حجرا محجورا » و مراد از « يوم » در اين آيه همان روز مرگ و بعد از مرگ است ، به دليل اينکه بعد از اين آيه مى فرمايد:
« اصحاب الجنة يومئذ خير مستقرا و احسن مقيلا » و بعد از آن مى فرمايد: « و يوم تشقق السماء بالغمام و نزل الملائکة تنزيلا، الملک يومئذ الحق للرحمن و کان يوما على الکافرين عسيرا » و ظاهر سياق آن اين است که مراد از « يوم » روز ديگرى است (روز قيامت )، غير آن روزى که در آيه قبلى بود (روز مرگ ) و بعيد نيست که در آيه « او تاتى بالله و الملائکة قبيلا » مقصودشان نيز همين پيشنهادى باشد که در آيه مورد بحث کرده اند.
و کوتاه سخن ، اينکه خداى تعالى فرمود: اگر فرشته اى نازل کنيم هلاکت شما حتمى است ، جوابى است از در خواست نزول ملائکه و آوردن عذاب .
و بنابراين براى تمام شدن معنى آيه جا دارد آيات ديگرى که مشتمل بر وعده خدا است به اينکه : عذاب از اين امت به تاخير مى افتد، ضميمه بر اين آيه شود، نظير آيات سوره يونس که مى فرمايد:
« و لکل امة رسول فاذا جاء رسولهم قضى بينهم بالقسط و هم لا يظلمون ، و يقولون متى هذا الوعد ان کنتم صادقين ، قل لا املک لنفسى ضرا و لا نفعا إ لا ما شاء الله لکل امة اجل » تا آنجا که مى فرمايد « و يستنبئونک ا حق هو قل اى و ربى انه لحق و ما انتم بمعجزين » .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۵
و در اين معنا آيات بسيار ديگرى است که به زودى در سوره اسراء بحث مستوفا و جامعى در پيرامون آن خواهيم نمود ان شاء الله تعالى
و نيز از جمله آياتى که متضمن وعده به تاخير عذاب در اين امت است ، آيه « و ما کان الله ليعذبهم و انت فيهم و ما کان الله معذبهم و هم يستغفرون » مى باشد، پس چيزى که از آيه مورد بحث استفاده مى شود اين است که کفار درخواست نزول فرشته کردند، و ما اجابتشان نمى کنيم زيرا اگر اجابت مى کرديم ، و ملائکه را بر آنان نازل مى نموديم ناچار ميبايد هلاکشان مى کرديم و ديگر مهلتشان نمى داديم ، و حال آنکه مى خواستيم تا مدتى بمانند، و هر چه مى خواهند در آيات ما جدل و لجاج کنند، تا آنکه روز موعود خود را ديدار نمايند و به زودى آنچه را که آرزو مى کردند خواهند ديد، و خداوند بين آنان حکم خواهد نمود.
اين بود خلاصه معنائى که با در نظر گرفتن بيان ما، از آيه استفاده مى شود. و نيز ممکن هست آنرا بطور ديگرى معنا کنيم ، و آن اين است که بگوييم منظور کفار از نزول ملائکه تنها ديدن معجزه اى بوده ، نه نزول عذاب ، و مراد از جواب هم اين است که اگر ملائکه بر آنان نازل شوند و ايشان اين معجزه را ببينند باز هم به خاطر عناد و استکبارى که دارند ايمان نمى آورند، آنوقت خداوند با آنان به عدل خود رفتار مى کند و ديگر مهلت داده نمى شوند.
دوم اينکه : غرضشان از نزول ملائکه اين بوده که به جاى يک فرد بشر، ملائکه کار رسالت و دعوت به سوى خدا را انجام دهد، و يا لا اقل فرشته اى با اين پيغمبر همکار شده و شاهد صدق او باشد. مؤ يد اين وجه اين است که خود قرآن همين پيشنهاد را از کفار حکايت کرده ، مى فرمايد: « و قالوا ما لهذا الرسول ياکل الطعام و يمشى فى الاسواق لو لا انزل اليه ملک فيکون معه نذيرا » همانطور که ملاحظه مى کنيد مضمون اين آيه همان چيزى است که ما در آيه مورد بحث احتمال آنرا مى دهيم ،
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۶
زيرا زبان حال کفار در اين آيه اين است که مناسب شان يک نفر رسول از جانب خدا نيست که با مردم در امور عاديشان از قبيل خوردن و براى تحصيل روزى به بازار رفتن شرکت کند، بلکه شان چنين کسى اقتضا مى کند که زندگيش آسمانى و ملکوتى باشد و محتاج به کار و کوشش نبوده ، در امرار معاش دچار ناملايماتى که در راه تلاش روزى هست ، نشود و يا لا اقل اگر اين بار به دوش بشرى گذاشته شد فرشته اى هم همراه او باشد و با او به کار انذار بپردازد تا مردم در حقانيت دعوت و واقعيت رسالت او شک نکنند، اگر مقصود کفار از پيشنهاد مزبور همين وجه دوم باشد جوابش آيه بعدى است که :
«وَ لَوْ جَعَلْنَهُ مَلَکاً لَّجَعَلْنَهُ رَجُلاً وَ لَلَبَسنَا عَلَيْهِم مَّا يَلْبِسونَ»:
« لبس » بفتح لام پوشاندن چيزى است که ستر آن واجب است ، يا براى اينکه کشف آن قبيح است و يا براى اينکه به ستر احتياج دارد، و اما لبس بضم لام به معناى پوشاندن حق است ، و اين معنا گويا استعاره از معناى اول باشد و ريشه هر دو يکى است .
راغب مى گويد: « لبس الثوب » ، يعنى با لباس ، خود را پوشانيد و « البسه » يعنى ديگرى را پوشانيد تا آنجا که مى گويد اصل « لبس » بضم لام هم همان پوشاندن است ، الا اينکه تنها در امور معنوى استعمال مى شود، مثلا گفته مى شود: « لبست عليه امره امر را بر او مشتبه کردم . » خداى تعالى هم فرموده : « للبسنا عليهم ما يلبسون هر آينه مشتبه مى کنيم بر آنان چيزهائى را که آنان بر مردم مشتبه مى کردند » ، و نيز فرموده : « و لا تلبسوا الحق بالباطل » و در جاى ديگر فرموده : « لم تلبسون الحق بالباطل » و نيز فرموده : « الذين آمنوا و لم يلبسوا ايمانهم بظلم » و گفته مى شود: « فى الا مر لبسة در اين امر اشتباه و غلط اندازى است » .
و بايد دانست که در آيه مورد بحث ، معمول « يلبسون » حذف شده و چه بسا از همين حذف معمول ، استفاده عموم شود يعنى تقدير آن چنين بوده : « و للبسنا عليهم ما يلبس الکفار على انفسهم و هر آينه مشتبه مى کرديم بر کفار آن چيزى را که خودشان مشتبه مى کردند »
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۷
(خودشان بر خودشان مشتبه کرده باشند يا بعضيشان بر بعض ديگر).
چگونه انسان در عين علم به چيزى در آن چيز گمراه مى شود؟
مشتبه کردن بر ديگرى نظير تبليغات سوئى است که علماى سوء کرده و مى کنند، از جهل مريدها سوء استفاده نموده ، حق را با باطل خلط و مشتبه مى نمايند، و نيز نظير تبليغاتى است که گردنکشان عالم نسبت به رعاياى ضعيف خود داشته و حق را با باطل خلط مى کردند، مانند حرفى که فرعون بنا به حکايت قرآن کريم زد و گفت : « يا قوم ا ليس لى ملک مصر و هذه الانهار تجرى من تحتى ا فلا تبصرون ام انا خير من هذا الذى هو مهين و لا يکاد يبين ، فلو لا القى عليه اسورة من ذهب او جاء معه الملائکة مقترنين ، فاستخف قومه فاطاعوه » و آن سخن ديگرش که گفت : « ما اريکم الا ما ارى و ما اهديکم الا سبيل الرشاد » .
و مشتبه کردن بر خودشان به اين است که : خود را به اين خيال بياندازند که حق باطل است و باطل حق ، آنگاه همين خيال را در دل خود جاى دهند و بدنبال باطل به راه بيفتند. زيرا گر چه انسان به فطرت خداداديش حق را از باطل تشخيص مى دهد و هر نفسى به تقوا و فجور خود ملهم است ، ولى تقويت جانب هوا و تاييد شهوت و غضب هم باعث پديد آمدن ملکه استکبار و حقکشى مى شود، وقتى چنين مله اى در نفس پيدا شد قهرا آدمى مجذوب گشته و به عمل باطل خود مغرور مى شود، ديگر اين ملکه نمى گذارد توجه و التفاتى به حق نموده دعوتش را بپذيرد.
در چنين حالتى است که عمل آدمى در نظرش جلوه نموده و دانسته حق و باطل در نظرش مشتبه مى شود، همچنانکه خداى تعالى در اين باره مى فرمايد: « ا فرايت من اتخذ الهه هويه و اضله الله على علم و ختم على سمعه و قلبه و جعل على بصره غشاوة و نيز مى فرمايد: قل هل ننبئکم بالاخسرين اعمالا الذين ضل سعيهم فى الحيوة الدنيا وهم يحسبون انهم يحسنون صنعا » .
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۸
اين است مصحح تصوير اينکه چطور انسان در عين علم به چيزى ، در آن چيز گمراه مى شود.
پس اشکال نشود که مشتبه کردن انسان حق و باطل را بر خود، اقدام به ضرر قطعى است و اين غير معقول است .
علاوه بر اين ، اگر در احوال خود کمى تعمق کرده و انصاف را هم کنار نگذاريم ، يقينا به عادات زشتى در خود برخورد خواهيم کرد که در عين اعتراف به زشتى آن ، دست از آن بر نميداريم ، چرا؟ براى اينکه عادت مزبور در ما رسوخ کرده است ، و اين همان گمراهى در عين علم و مشتبه کردن حق و باطل بر خود، و سرگرم شدن به لذات موهوم و بازماندن از پايدارى بر حق و عمل به آن است . خداوند ما را در انجام کارهائى که مرضى او است مدد فرمايد.
چون در دنيا دار اختيار است و دعوت الهى متوجه انسان مختار است رسول بايد يکى از خود مردم باشد نه از ملائکه .
به هر صورت ، اينکه فرمود: « و لو جعلناه ملکا لجعلناه رجلا... » جوابى است از درخواست نزول ملائکه ، و انجام يافتن انذار به دست آنان و ايمان آوردن مردم از ديدن ايشان
و خلاصه جواب اين است که دنيا، دار اختيار است ، و در اين دنيا سعادت حقيقى آدمى جز از راه اختيار بدست نمى آيد، خود انسان بايد موجبات سعادت و يا زيان خود را فراهم آورد، و هر يک از اين دو راه را که اختيار کند خدا هم همان را امضا مى کند. چنانکه فرمود: « انا هديناه السبيل اما شاکرا و اما کفورا » .
زيرا هدايتى که در اين آيه هست بمعناى نشان دادن راه است ، تا هر کسى به اختيار خود مسير خود، راه و يا بيراهه را اختيار کند، بدون اينکه اضطرار و اجبارى در پيمودن يکى از آن دو داشته باشد، خودش بکارد و خود کشت خويش را درو کند، و همچنانکه خداوند فرموده : « و ان ليس للانسان الا ما سعى و ان سعيه سوف يرى ثم يجزيه الجزاء الاوفى »
پس آدمى را حاصلى جز نتيجه تلاش و عملش نيست ، اگر عمل خير باشد، خداوند همان را به او نشان خواهد داد و اگر شر باشد همان را در حقش ميگذراند، و نيز فرموده :
« من کان يريد حرث الاخرة نزد له فى حرثه و من کان يريد حرث الدنيا نؤ ته منها و ما له فى الاخرة من نصيب »
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۲۹
کوتاه سخن آنکه امر دعوت الهى جز به اين صورت نمى گيرد که با اختيار بندگان و بدون اجبار آنان انجام پذيرد.
بنابراين ، چاره اى جز اين نيست که رسول و حامل رسالت پروردگار يکى از همين مردم باشد تا با آنان به زبان خودشان حرف بزند تا سعادت را با اطاعت و يا شقاوت را با مخالفت اختيار نمايند، نه اينکه با فرستادن آيتى آسمانى آنان را وادار و مجبور به قبول دعوت خود نمايد اگر چه خداوند قادر به انزال چنين آيتى هم هست ، براى اينکه غرض از رسالت جز به آنچه گفتيم حاصل نمى شود، همچنانکه فرمود: « لعلک باخع نفسک الا يکونوا مؤ منين ، ان نشا ننزل عليهم من السماء آية فظلت اعناقهم لها خاضعين ».
بنابر اين اگر خداى تعالى تقاضاى کفار را ميپذيرفت و فرشته اى به عنوان رسالت بر آنان نازل مى فرمود باز هم حکمت اقتضا مى کرد که همان فرشته را هم به صورت بشرى مثل خودشان نازل فرمايد، تا کسانى از اين معامله سود برده و زيانکارانى خاسر شوند، و حق و باطل را بر خود و اتباع خود مشتبه کنند، همچنانکه با رسول همجنس و همنوع خود مى کردند، و خدا هم اين اختيارشان را امضا مى کرد و کار را بر آنان مشتبه مى نمود، همانطورى که خود مى کردند. همچنانکه فرموده : « فلما زاغوا ازاغ الله قلوبهم » .
پس ، فرستادن ملائکه به عنوان رسالت ، اثر بيشترى از فرستادن رسول بشرى ندارد بنابراين ، پيشنهاد و درخواست مزبور که گفتند: « لو لا انزل عليه ملک » بيش از درخواست امر لغوى نيست ، و آن نتايجى که آنان در نظر داشتند بر آن مترتب نمى شود، اين بود معناى جمله « و لو جعلناه ملکا لجعلناه رجلا و للبسنا عليهم ما يلبسون » .
از اين توجيه روشن شد که اولا: اينکه گفتيم ، فرشته هم اگر نازل شود ناچار بايد به صورت بشر درآيد، از اين جهت بود که در دعوت دينى ، الهى ، حکمت اقتضا مى کند که اختيار انسان در فعل و ترک محفوظ باشد، و اگر فرشته به همان صورت ملکوتى و آسمانى خود نازل
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۰
شود و در نتيجه عالم غيب مبدل به عالم شهود گردد، پاى اجبار و الجاء در کار آمده و دعوت اختيارى از بين مى رود.
ثانيا: تنها چيزى که از آيه استفاده مى شود اين معنا است که اگر فرشته اى هم نازل شود ناچار به صورت مردى درخواهد آمد، و اما اينکه اين تغيير شکل به طور قلب ماهيت ملکوتى به ماهيت ملکى است (چنانکه بعضى آنرا محال مى دانند) يا به تمثل به مثال انسانى است ، مثل تمثل روح الا مين براى مريم به صورت بشر، و تمثل ملائکه کرام براى ابراهيم و لوط به صورت مهمانانى از جنس بشر. آيه شريفه از اين جهت ساکت است ، اگر چه ساير آيات راجع به ملائکه بيشترشان وجه دوم را تاييد مى کند الا اينکه بايد گفت آيه و « لو نشاء لجعلنا منکم ملائکة فى الارض يخلفون » (به احتمال اينکه « منکم » متعلق به « جعلناکم » باشد) هم خالى از دلالت بر وجه اول نيست . از آنجائى که اين رشته سر دراز و دامنه وسيعى دارد از آن صرف نظر کرده و خواننده را به جاى ديگر حواله مى دهىم .
و ثالثا: اينکه فرمود: « و للبسنا عليهم ما يلبسون از قبيل آيه فلما زاغوا ازاغ الله قلوبهم » مى باشد. و از آن به خوبى استفاده مى شود که اگر خدا آنان را گمراه کرد بعد از آن بود که خودشان گمراهى را براى خود اختيار کردند، نه اينکه خداوند ابتداء گمراهشان کرده باشد، زيرا چنين چيزى لايق ساحت قدس خدا نيست .
و رابعا: کلمه « يلبسون » چون متعلقش حذف شده ، هم شامل التباس بر خودشان مى شود و هم شامل التباس بر يکديگر.
و خامسا: اينکه محصل اين آيه ، بنابر اين توجيه ، احتجاج خداى تعالى است عليه کفار. به اين بيان که اگر ملکى را به عنوان رسالت به سوى ايشان بفرستد نفعى به حال آنان نداشته و ازاله حيرتشان نمى کند، براى اينکه در چنين فرضى ناچار آن ملک به صورت مردى از بشر درخواهد آمد و آش همان آش و کاسه همان کاسه خواهد بود، چون کفار مى خواستند از حکومت يک مرد عادى از جنس خود خلاص شوند، و علاوه با اين پيشنهاد، شک و ترديد خود را مبدل به يقين کنند، و اين پيشنهاد غرض آنان را تامين نمى کند.
و سادسا: اينکه فرمود: « لجعلناه رجلا » و نفرمود: « لجعلناه بشرا » براى اين بود که بشر شامل مرد و زن هر دو مى شود. « رجل » گفت تا به طورى که بعضى ها گفته اند اشاره کند
ترجمه تفسير الميزان جلد ۷ صفحه : ۳۱
به اينکه غير مرد پيغمبر نمى شود، همچنانکه خالى از اشعار به اين معنى هم نيست که اين تغيير شکل به طور انقلاب ماهيت ملکى به ماهيت بشرى نيست ، بلکه به طور تمثل بصورت انسانى است . اين بود خلاصه کلام ما در اين آيه .
رده:تفسیر المیزان