=== قاموس قرآن ===
کلمهای است غیر عربی (دخیل) این کلمه 25 بار در قرآن بکار رفته ،17 دفعه (آدم) و 8 دفعه (بنی آدم) اکثریت نزدیک به تمام اهل لغت و تفسیر آنرا عَلَم شخص گرفته و نام یک فرد گفتهاند بعضی هم آنرا مثل انسان و بشر نوع دانستهاند. ما ذیل این نفس این لفظ مطالب متوعی خواهیم گفت که نوعاً احتمالات و نظرات است و علم واقعی را محوّل بخدا و رسول و ائمه «علیه السلام» میداریم. عَلَم شخص یا عَلَم نوع؟ گفتیم که اکثریت نزدیک به تمام اهل لغت و تفسیر کلمه آدم را علم شخص دانسته و آنرا فقط یک نفر میدانند و بعضی آنرا مثل انسان و بشر عَلَم نوع میدانند. 1 - به بینیم آیا قول دوّم را میشود از قرآن استفاده کرد؟ [بقره:30-33]. در این آیات صحبت از خلافت بشر است. روشن است که منظور خلافت یک فرد نیست و گرنه «یُفسد فیها وَ یَسْفِکُ» و تصدیق آن از جانب خدا درست نبود از یک نفر دیگر نبوده باشد سفک دماء و فساد متصوّر نیست. آیا مراد از این خلیفة اللّه است یعنی بشر جانشین خدااست؟ یا خلافت از اقوام پیشین؟ در صورت اخیر لازم میآید که پیش از نسل بشر:نسل دیگری در روی زمین بوده باشد. رجوع شود به (خلف) اگر بگوییم: ضمیر «عَرَضَهُمْ» به آدم راجع است و مراد از «هولاءِ» نیز آدم میباشد در این صورت آدم علم نوع است یا لااقل از آن نوع مراد است یعنی: خدا نامها را به آدم آموخت آنگاه آدمها را بملائکه نشان داد و فرمود: از نامهای اینان بمن خبر دهید. (کارهائی که اینها میکنند بکنید) ولی آنانکه آدم را علم شخص گرفتهاند گویند: ضمیر «عرضهم و هولاء» راجع به مُسِّمیات است یعنی نامها را به آدم تعلیم کرد آنگاه نامیده گان را به ملائکه نشان داد و فرمود از نامهای اینان خبر دهید. مراد از تعلیم اسماء چنان که در «سمو» گفتهایم ظاهراً استعداد و قابلیت انسان است برای کارهائی که از ملائکه ساخته نیست و اظهار عجز ملائکه هم از این جهت بود که گفتند «لا عِلْمَ لَنا الّا ما علَّمْتَنا» و گرنه میگفتند خدایا آنچه در پنهانی به آدم آموختهای بما هم بیاموز تا خبر دهیم ولی ملائکه دیدند: آنها طوری آفریده شدهاند که کار آدمیان آز آنها میسّر نیست و این امر سبب خضوع و سجده آنان گردید و به لیاقت آدم در خلافت اعتراف کردند. اگر بگوئیم: ضمیر (اسمائهم) در هر دو جا بملائکه راجع است مراد آن میشود که آدم نامهای ملائکه را بخودشان خبر داد. قهراً در این صورت منظور همان «نُسْبِحُ بِحَمْدِکَ وَ نَقْدِسُ لَکَ» است که آدم کلمات را گفت ملائکه دیدند این موجود ارضی هم بآنچه آنها میگویند قادر است و هم باسماء دیگر. از جمله «و نَحْنُ نُسْبِحُ بِحَمْدِکَ وَ نُقَدِّسُ لَکَ» بدست میآید که ملائکه میگفتند از خلیفه تسبیح و تقدیس است ما آنها را انجام میدهیم. و یا مقصودشان از آن اطاعت بود یعنی ما پیوسته در طاعت و فرمان تو هستیم. ولی اگر ضمیر (اسمائهم) راجع به مسمیّات فئق باشد مراد آنست که آدم به ملائکه اسماء آنها را خبر داد (ظاهراً استعداد خویش را اظهار کرد تا ملائکه تسلیم شدند). 2 - [اعراف:11]، در این آیه اول خلقت و تصویر آنهم اضافه به «کم» ذکر شده سپس موضوع سجده به میان آمده در این صورت لفظ آدم یا لااقل فرزندانش نیز در خلقت او در نظرند و گرنه اضافه بضمیر «کُم» معنی نداشت. آیا اولاد آدم همه بصورت مصوّر در وجود وی حاضر بودند؟!! ولی ظاهر آیات کثیرة دلالت بعلم شخص دارند و اینکه آدمی که قرآن از آن یاد میکند یک فرد بیشتر نبوده است. از جمله قصّه زوج اوست که [بقره:35]، [اعراف:19] و سایر آیات، اگر مراد آدم نوعی بود احتیاج بذکر زوج نبود که آدم نوعی به مرد و زن شامل است. دیگر ضمائر تثنیه است درباره وی و زوجش مثل [بقره:35-36] نظیر این الفاط در قران کریم بسیار است ایضاً ظهور (بنی آدم) در آیه [اعراف:27]. این کلمه در قرآن 7 بار تکرار شده است. ایضاً لفظ «ابویکم» بصورت تثنیه دال بر دو فرد است. ولی در سوره طه ضمیرها هم مفرد آمده و هم تثنیه مثل [طه:117-121] گفتهاند: زوجه تابع مرد است لذا ضمیر مفرد آمده وگرنه در «فتشقی» مثلاً هر دو تیره بخت شدند ولی نباید مطلب به این سادگی باشد. با همه اینها قرآن، در عَلَم شخص بودن آدم، طوری صریح نیست که قابل تأویل نباشد واللّه العالم. کیفیت خلقت در اینکه انسان اولّی از خاک آفریده شده شکّی نیست. و این هم یقین است که پس از خلقت اوّلی ازدیاد نسل وی بوسیله زناشوئی شده است. [سجده:7-9] مراد از تسویه و نفخ روح ظاهراً همان است که در رحم مادر انجام میشود. ایضاً [صافات:11]، [ص:71]، [اسراء:61]. این آیات مطابق آیاتی است که در آنها صلصال ذکر شده که صلصال بمعنی گل خشکیده طین هم گفته میشود،آن آیات بقرار ذیلاند [حجر:26-29] نظیر این آیات است آیه [ص:72]، همچنین آیاتی که میگویند: بشر از تراب آفریده شده مثل [حج:5] ایضاً 37 کهف، 20روم،11 فاطر،67 غافر و در بعضی از آنهاست،«خَلَقَکُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةِ». که اشاره بخلقت مرحله اول و دوم میباشد. اکنون میرسیم باینکه کیفیت خلقت چگونه بوده است؟ آیا مثل مار شدن عصای موسی بوده یعنی خداوند جسدی از گل آفریده و پس از خشکیدن آنرا دفعه مبدّل به یک بشر کرده است چنانکه عصای موسی را به مار و اژدها مبدّل کرد یا طور دیگر بوده است؟ سه وجه در اینجا متصور است: اول اینکه مثل عصای موسی جسد گلی آدم یا اراده خداوندی مبدّل به انسان شده است این مطلب را میشود از آیه [آل عمران:59] بدست آورد. جمله (خلقه من تراب) مفید خلقت جسد اوست و جمله «ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ» میفهماند که خدا اراده فرمود و همان جسد بانسان مبدّل شد گرچه بغیر این هم میشود حمل مطلب صریح و غیر قابل تأویل است در آن فرموده:«ثُمَّ جَمَعَ اللّهُ سبحانه من حَزْن الارضِ وَ سَهْلِها وَعذْبها و سَبَخِها تُرْبَةَ سَنَّها بالماءِ حَتّی خَلَصَتْ ولاطَها بالبَّلةِ حَتّی لَزَبَتْ فَجَبَلَ مِنْها صُورَةً ذاتَ اَحْناءِ و وُصولٍ وأَعْضاءِ و فُصوُلٍ اَجْمَدَها حَتّی اسْتَمْسَکَتْ وَاَصْلَدَها حَتّی صَلْصَلَتِ لِوَقْتٍ مَعْدودِ وَاَمَدٍ مَعْلومٍ. ثُمَّ نَفَخَ فیها مِنْ رُوحِهِ فَمَثُلَتِ اِنساناً ذا اَذْهانٍ یُجیلُها وَ فِکَرِ یَتَصَرَّفُ بِها» این کلمات صریح است که ابتدا جسد گلی تشکیل یافته سپس در آن روح دمیده شده و بانسان کامل مبدّل گشته است. علی هذا مراد از صلصال در آیات 26 و 28 سوره حجر همان جسد گلی است که از لَجَن بد بو و متغیّر تشکیل یافته و مراد از «سَوَّیْتُهُ» در آیه 29 سوره فوق و در آیه 72 سوره ص، خلقت جسد و مراد از «نفخت فیه من روحی» دمیدن روح و مبدّل شدن به انسان است واللّه العالم. دوم اینکه نطفه بشر و سلّول اولی در میان لجنهای سیاه بد بو متکّون شده و چون در گذشته حرارت زمین بیش از امروز بوده لجنها مثل رحم مادر حرارت ثابت داشتهاند در نتیجه سلّول شروع به رشد کرده و بتدریج مبدّل به جنین شده و هکذا این مطلب چندان بعید نیست زیرا در قیامت نیز حرارت زمین تغییر یافته و خواهد توانست با اراده پروردگار همچون رحم مادر سلّولهای خشکیده اموات را تغذیه و رشد دهد ولی فعلا آن قابلیت را ندارد. و این نظیر رشد نطفه مریم با اذن خدا در رحم اوست. رفیق دانشمندم آقای محمد امین سلدوزی احتمال داده که: خداوند نطفه انسان را در هوا آفریده و آن بمیان لِجَنهای کرانه دریا ریخته و شروع برشد کرده است چنانکه در حال حاضر تخم کرمها در هوااند و بر روی پنیرها و گوشتها و غیره باریده و مبدّل بکرمها میشوند و تخم قورباغه میشوند. در رساله (معاد از نظر قرآن و علم) از بحار و تفسیر برهان ذیل آیه 36 سوره (یس) از امام صادق «علیه السلام» نقل کردهایم که فرمودهاند: نطفه از آسمان به زمین میآید و بر روی علف و میوه و درخت مینشیند مردم و چهار پایان از آن میخورند و در وجود آنها گردش میکند. بنابراین «مِن» «مِن صَلصالِ» بمعنی بعضیّت است نه بیان. یعنی بشر را از بعض صلصال که قسمت زیرین و نرم آن باشد آفریدیم. آنانکه لجنهای کرانه دریا را دیدهاند میدانند که روی لجنها خشکیده و شیار شیار میشوند ولی زیر آنها نرم و نطفه در آن قابل رشد است. در آیاتی نظیر آیه [نحل:4] نیز «مِن» برای بعضیت است که نطفه بمعنی آب کم است و سلولی که جنین از آن تشکیل میشود. بعض نطفه میباشد. علی عذا مراد از [سجده:7-9] ذکر شده پیداست که این تسویه و نفخ در رحم مادر است ولی جمله «فَقَعُوالَهُ ساجِدینَ» در ما بعد «نَفَخْتُ فیهِ مِنْ روحی» مانع از این تطبیق است که از پس این نفخ و تسویه سجود ذکر شده به خلاف آیه فوق که بعدش «جعل لکم السمع...» آمده است و حکایت از تحولات رحم مادر دارد. سوم: اینکه موجودات ساده و زنده در اثر اراده خداوند بتدریج و با مرور زمان بانسان اولی مبدل شده باشند این فرضیه فعلا بسیار ضعیف شده و موقعیّت خویش را از دست داده است بلکه میشد یقین کرد که خداوند انواع را مستقل آفریده است ولی اگر روزی علمی شود و یقین گردد، آیات قرآن به آن قابل تأویل خواهد بود. به نظر نگارنده: وجه اول با ظاهر قرآن از وجوه دیگر بهتر میسازد. یک آدم یا چند آدم؟ ظهور آیات در آن است که ابتدا یک انسان با زنش آفریده شده و تکثیر از آن دو شروع گردیده است [حجرات:13 ] لفظ «ناس» و «کم» نشان میدهد که خطاب به همه بشر است و ظهور ذَکَر وانثی در پدر و مادر اولیّه است. ایضاً آیه [نساء:1]، [انعام:98]. [زمر:6]. علی هذا باید به چند سئوال پاسخ گفت: 1- در این صورت ازدواج فرزندان آن دو نفر چگونه بوده آیا خواهر را به برادر دادهاند؟! 2- بشر چطور در همه قارهها پیدا شده با آنکه فقط در یک قاره بوجود آمده است؟! 3- این همه اختلاف از حیث اشکال و قیافه و رنگ و قامتها چگونه بوجود آمده است؟ 1- در زمینه سئوال اول باید گفت: هیچ مانعی نیست که در ازدواج اولیه برادر خواهر خویش را تزویج کند، ضرورت آنرا اقتضا میکرد و چارهای جز آن نبود بعدها که جمعیت زیاد شدند روی مصالحی تحریم گردید و ظهور: «بَثَّ مِنْهُما رِجالا کَثیراًوَ نِساءً...» آنست که در بثّ و انشار نسل انسان جز آن دو نفر موجود سوّمی دخیل نبوده است و در روایت احتجاج از امام سجاد «علیه السلام» منقول است که: ابتدا جایز بوده سپس تحریم شد. در المیزان پس از اختیار نظریه فوق فرموده: امّا حکم به حرمت آن در اسلام و سایر شریعتها چنانچه حکایت شده، حکم تشریعی و تابع مصالح و مفاسد است، حکم تکوینی نیست که قابل تغییر نباشد وقت آن در دست خداست و او فاعل ما یشاء و حاکم ما یرید است جایز است که روزی برای داعی ضرورت مباح و سپس برای بر طرف شدن ضرورت مباح و سپس برای برطرف شدن ضرورت و اینکه موجب انتشار فحش است تحریم کند. و اینکه گفتهاند آن بر خلاف فطرت است درست نیست که فطرت آنرا از لحاظ تنفّر نفی نمیکند بلکه از این جهت که موجب شیوع فحشاء و بظلان غریزه عفت است. اما در روزی که جز برادر و خواهر کسی نبود و خدا کثرت نسل را اراده فرموده بود عنوان تنفّر آنرا نفی نمیکند رسمی بودن آن در میان مجوس است بنا بر نقل تاریخ ایضاً قانونی بودن آن در روسیه است چنانچه حکایت میکنند و نیز شیوع آن بطرز زنا در ملل اروپاست، که از عادات امروز در ملل اروپا و آمریکا آنست: دختران پیش از ازدواج بکارت خویش را از بین میبرند، آمار نشان میدهد که بعضی از آنها را پدران و برادران ازاله بکارت میکنند (المیزان باختصار) 2- در زمینه سئوال دوّم باید دانست قارّههای فعلی در اصل یک قارّه بیش نبوده در اثر مرور زمان و تحوّلات زمین و پیش و پس رفتن آبهااز هم جدا شده و چند قسمت گردیدهاند، تاریخ نقل میکند: پادشاهان گذشته ایران از قصر شوش سوار کشتی میشدند ولی فعلا خلیج فارس از شوش بسیار دور شده است، و نیز مسلّم است که جزایر بریتانیا از اروپا منفصل شده و دریای مانش بوجود آمده است و همچنین جزایر ژاپن از قسمت شرقی آسیا جدا شدهاند. علی هذا مانعی ندارد که بگوئیم: بشر در یک محل بوجود آمده سپس در اثر انفصال قارهها از هم جدا شدهاند. 3 - درباره سئوال سوّم میگوئیم دانشمندان در برگرداندن نژادها به اصل واحد زحمت بسیار کشیدهاند و شاید بتوانند در این زمینه توفیق بیشتر حاصل کرده و این معما را حل کنند. با همه اینها قرآن مجید درباره اینکه همه از آدم و زوجه او بوجود آمدهاند صراحت غیر قابل تأویل ندارد و در آیه [نساء:1]، نمیشود بطور قطع گفت مراد آدم و یک فرد است درباره «نفس» بسیار چیزها میشود گفت گر چه ظهورش در یک فرد است: زیرا ممکن است: مراد جنس باشد هکذا «نزفْسٍ واحِدَةٍ» در آیه 98 سوره انعام و 6 سوره زمر که در اول این فصل نقل شده. ایضاً در آیه [حجرات:13] شاید ذکر و انثای مجهول مراد باشد که حتی بسلّول نر و ماده شامل است. در روضه کافی باب (حدیث یأجوج و مأجوج) حدیث 274 از امیرالمؤمنین «علیه السلام» نقل شده (... بنی آدم 70 جنس اند، مردم همه اولاد آدماند مگر یأجوج و مأجوج) مراد از یأجوج و مأجوج در قرآن مجید به احتمال قوی مردم چین و مغولاناند. وانگهی در کنگوی آفریقا قبائلی 0پیکمه) در جنگل زندگی میکنند، قدّ آنها 67 سانت تجاوز نمیکند و بلندی قامت تیکی تیکیهای آفریقا را 130 سانت نوشتهاند و در همسایگی آنها قبیله مانگ بیو زندگی میکنند که قدّ آنها خیلی بلند و تفاوتشان با تیکی تیکیها مانند تفاوت روز و شب است. از طرف دیگر: بلند قدّترین مردم روی زمین در سودان در امتداد رود نیل قبیله (دنیکا) است که حدّاقّل قدّشان دو متر است. قبیله (واتوسی) در بخش خاوری جنگل ایتوری در کنگواند که طول قامتشان از دو متر بالاتر است. بسیار مشکل است بتوان این مردم را با این اختلاف (با آنکه در یک قاره و یک محیطاند) بیک تبار و یک اصل برگرداند. (واللّه العالم) گفتهاند: عمده الوان انسانها چهر رنگ است: سفید پوستان مانند مردم نقاط معتدله از آسیا و اروپا. سیاه پوستان مانند مردم جنوب آفریقا. زرد پوستان چون اهل چین و ژاپن. سرخ پوستان مثل بومیهای آمریکا. باید مردم هر رنگ باصلی غیر از مردم رنگ دیگر منتهی شوند چون اختلاف رنگ دلیل اختلاف مادّه خونهاست علی هذا اصل بشر لابد باید به چهار جفت زن و مرد برسد. و اگر تعدّد اصل بشر ثابت شود احتیاجی به ازدواج برادران و خواهران نخواهد بود. آیا آدم پیغمبر بود؟ [بقره:213]. ظهور این آیه در آن است که ابتدا در میان مردم پیغمبری وجود نداشته است زیرا لفظ فاء در «فبعث اللّه النبیّین» دلالت بر بعدیّت دارد یعنی مردم یک امّت بودند و پیامبرانی در میان آنها نبود سپس چون دارای رشد شدند و اختلاف کردند خداوند برای رفع اختلاف زندگی و ایجاد نظم پیامبران و کتابها فرستاد. علی هذا مراد از امّت واحده آنست که مردم در فطرت اولیّه و کم رشد بودند مثل دنیای اطفال که با فکر سازج خود زندگی میکنند و بقانون احتیاج ندارند و از سر در نمیآورند، (و امّت واحده در عدم اختلافاند)، ولی بعدها که عقول پیش رفت، اختلاف پیدا شده و بعثت پیامبران را ایجاب کرده بدین تقدیر میشود گفت که آدم ابوالبشر پیغمبر نبوده است و مردم اولیه احتیاج به پیامبر نداشتهاند که در مراحل بسیار ساده زندگی میکردهاند. جمهور مفسّران چنانکه در (المنار) است لفظ امّه را در آیه ملت و دین گفتهاند. ولی این بسیار بعید است بلکه ظاهراً ملّت واحده در سطح پائین و فطرت اوّلی و عدم اختلاف و نظیر آن مراد است. بعضی گفتهاند: «کان» در این آیه و آیه [یونس:19] بمعنی ماضی نیست بلکه بمعنی ثبوت (هست) میباشد یعنی مردم یک امّت بیش نیستند ولی اختلاف کردند. در آیه ما نحن فیه معنی چنین میشود: مردم یک امت اند پس خداوند برای رفع اختلاف و ایجاد نظم پیامبران را برانگیخت تا یگانگی و وحدت آنها حفظ شود. ولی بنظر من در آیه ما نحن فیه «کان» دلالت بماضی و گذشته دارد و از حال بشر اوّلی حکایت میکند. در مجمع از امام باقر «علیه السلام» نقل فرموده: «قالَ کانُوا قَبْلَ نوحٍ اُمَّةً واحِدَةً عَلی فَطْرَةِ اللّهِ لا مُهْتَدینَ وَ لا ضُلالاً فَبَعَثَاللّهُ النَّبیّینَ» از این روایت نیز میشود عدم نبوّت آدم اوّلی را بدست آورد. در نهج البلاغه خطبه اول فرموده «وَاصْطَفی سُبْحانَهُ مِنْ ولدهِ اَنْبِیاءَ...» میشود گفت: خودش پیغمبر نبود و پیامبران از فرزندانش مبعوث شدند. ولی کلام امام «علیه السلام» از این هم آبی نیست که خودش پیغمبر بود انبیائی هم از فرزندانش مبعوث گردیدند گر چه ظهور اوّلی قوی است. بعضیها از آیه [آل عمران:33] استفاده کرده و گفتهاند انسان بر آدم سبقت دارد و آدم فرد بخصوصی است و ابوالبشر نیست و ازمیان انسانها مبعوث شده زیرا خداوند برای بعثت آدم و نوح یک «اصطفی» فرموده چنانچه نوح از میان مردمان برخاسته آدم هم از میان جمعیّتی مبعوث شده است. نتیجه این میشود که او اوّلین پیغمبر است ولی اوّلین بشر نیست و از این میشود بدست آورد که بشر اوّیه پیغمبر نبوده و پیامبران بعداً مبعوث شدهاند. اینکه گفتهاند: آدم ابوالبشر نیست ظاهراً مخالف آیه: [آل عمران:59] است که آدم را بشر معرّفی میکند. از طرف دیگر: اصطفاء لازم نگرفته حتماً از میان مردم باشد بلکه خداوند او را اوّلین خلیفه در روی زمین قرار داد و اولین بار در توبه را بر روی او گشود و اولین بار باو شریعت و دین ارسال فرمود [طه:123] و کلمه «عَلَی العالَمینَ» مؤید این معنی است که یا «عَلی» آمده نه با (من). ولی آیاتی که در زمینه گفتار خدا با آدم نازل شده از قبیل «فَاِمایَأتِینَّکُمْ مِنّی هُدیً...» که گذشت همچنین آیه [بقره:37-39] و آیه [طه:122] و هکذا «اِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نوحاً» همه حکایت از نبوّت او دارند و در این زمینه اخبار بیشتر نیز وارد شده است مگر آنکه آیات را به واقعیّت انسان و ارتباط او با شیطان و نفس و غیره حمل کنیم که در صورت سئوال جواب و خطاب عقاب ذکر شده است در (شیطان) راجع باین مطلب بحث شده است و نیز بگوئیم: مراد از آدم در «اِصطَفی آدم» آدم اوّلی نیست بلکه پیامبری بوده که آدم نام داشته و پیش از نوح میزیسته است و اللّه العالم. آیه [شوری:13] روشن میکند که شریعت آدم بسیار ساده بوده بطوریکه اولین شریعت شریعت نوح شمرده شده و گرنه میبایست شریعت او، اول شمرده شود. انسان کنونی از کی پیدا شده؟ تاریخ یهود مدّعی است که عمر نسل بشر فعلی در حدود هفت هزار سال است و بیشتر از آن نیست. میتوان تا حدّی این مطلب را با اعتبار عقلی مطابق دانست در صورتی که نسل فعلی به یک زن و مرد منتهی شود. اگر زن و مردی رادر نظر بگیریم و تولد و تناسل آن دو را در یک قرن حساب کنیم و آنگاه کسانی را که در یک قرن در اثر مرگ طبیعی و حوادث و جنگها و غیره از بین رفتهاند از تعداد فوق کسر کنیم و حساب قرنها را پیش ببریم خواهیم دید در عرض هفتاد قرن در حدود دو میلیارد و نیم یا 3 میلیارد بیشتر نخواهد بود و آمار جهانی جمعیت فعلی کره زمین را در حدود 3 میلیارد معین میکند. یکی از دانشمندان غربی در کتابی بنام (تقدم و فقر) در ردّ نظریه مالتوس کشیش انگلیسی که عقیده داشت بشر در روی زمین در هر 25 سال دو برابر میشود میگوید: خانواده کنفوسیوس معروف در چین باقی است و با احترام خاص زندگی میکنند و وسائل زندگیشان از هر جهت فراهم است ولی با گذشت دو هزار و چهارصد سال شماره افراد آن خاندان از از بیست و دو هزار تن تجاوز نکرده است. ژولین هکسلی دانشمند زیست شناس انگلیسی جمعیّت روی زمین را در هشت هزار سال قبل ده میلیون تخمین میزند و ارقام مذکوره در ذیل را بدست میدهد: جمعیت زمین در 5000 سال قبل از میلاد 20 میلیون نفر. در 400 میلادی 200 میلیون نفر. در 1650 میلادی 540 میلیون نفر. در 950 میلادی 2200 میلیون نفر. هکسلی روزگاری که مدیر کل یونسکو بود به ایران سفر کرده است و این آمار را در مجله جهان زیر عنوان جمعیّت و سرنوشت بشر در 1950 میلادی ماه ژانویه منتشر کرده است. در المیزان ج 4 ص 148 در زمینه فوق محاسبهای نقل و تأیید شده است. آنگاه در جواب این سئوال که: دانشمندان علم طبقات الارض میگویند: عمر بشر کنونی زاید بر میلیونها سال است و بعضی از فسیلهای انسان یافته شده که زمان آنرا پانصد هزار سال پیش گفتهاند، فرموده: این را گفتهاند اما دلیل قانع کننده برای اتصال این نسل با عقاب گذشته ندارد جایز است بگوئیم. آن نوعها در زمین پیدا و منقرض شدهاند تا نوبت به نسل آخر که ما باشیم رسیده است (یعنی فسیلها مال انواع دیگر انسانهاست نه نسل ما). نگارنده گوید: این نظر که فرمودهاند بعید نیست که در روایت مؤیّد و بلکه دلیل بر آن میتوان یافت صدوق «علیه الرحمه» در کتاب توحید باب 38 ضمن خبر دوّم از امام باقر «علیه السلام» نقل کرد که فرمود،«... بلی واللّهِ لَقَدْ خَلَقَ اللّهُ اَلْفَ اَلْفَ عالم و اَلْفَ اَلْفَ آدَمٍ اَنْتَ فی آخَرِ تِلْکَ العوالِمِ و اولئِکَ الآدمیین». این روایت در خصال نیز نقل شده و آن آخرین حدیث از آن کتاب است. نظیر این روایت در بحار و غیره نیز بافته است. و هزار هزار در حدیث ظاهراً برای بیان کثرت است نه تعیین عدد واقعی لذا هیچ مانعی ندارد که بگوییم این فسیلها با این زمانهای طولانی که معیّن میکنند از نسلهای قبلی است نه انسان کنونی. آخرین پدیده روی زمین پیدا شدن و بوجود آمدن موجودات روی زمین واقعاً اعجاب آور و یکپارچه معجزه است و آنچه در این زمینه تصور و خیال کردهاند کاملا بی اساس است پیش بردن تاریخ پیدایش و جلو کشیدن جابجا شدن تدریجی، مشکل را حل نمیکند در پیدایش این همه موجودات عجیب و غریب و منظّم و ایجاد این موتزنه حیرتانگیز جز با اراده خالق توانا عزّاسمه محال و خارج از امکان است. آخرین پدیده قدرت لا یزال نسل کنونی بشر است. [انسان:1] درباره پیدایش انسان گفتهاند. اگر تمام دوره عمر زمین یکسال فرض کنیم هشت ماه از عمر زمین بدون اینکه موجود زندهای بر آن باشد گذشته است. در ماه نهم و دهم نخستین موجودات جاندار بوجود آمدهاند. در هفته دوم ماه آخر سال پستانداران نمودار شدند در ساعت سی و یکم ماه یعنی در ربه آخر سال انسان پا به عرصه حیات گذاشته است دوره اخیر سال است. در این باره به «ارض» بند 2 که درباره خلقت زمین و تقسیم دورانهای ششگانه بحث شده رجوع شود. ماجرای شجره منهیه ماجرای درخت نهی شده و وسوسه شیطان و خوردن آدم و زوجهاش از آن و رانده شدن از جنّت در سوره بقره، اعراف، طه و غیره نقل شده و در شیطان مطلبی در بیان آن گفته شده است. این است آنچه ذیل کلمه آدم بنظر ما آمده، علم واقعی پیش خداوند است. پاورقی: 1) به «آزر» رجوع شود. آیا آزر پدر اصلی آن حضرت بود، آیا استغفار آن حضرت برای او چه صورت داشت؟ توضیح داده شده است.
سپس علم اسماء [= علم اسرار آفرینش و نامگذاری موجودات] را همگی به آدم آموخت. بعد آنها را به فرشتگان عرضه داشت و فرمود: «اگر راست میگویید، اسامی اینها را به من خبر دهید!»
فرمود: «ای آدم! آنان را از اسامی (و اسرار) این موجودات آگاه کن.» هنگامی که آنان را آگاه کرد، خداوند فرمود: «آیا به شما نگفتم که من، غیب آسمانها و زمین را میدانم؟! و نیز میدانم آنچه را شما آشکار میکنید، و آنچه را پنهان میداشتید!»
و گفتیم: «ای آدم! تو با همسرت در بهشت سکونت کن؛ و از (نعمتهای) آن، از هر جا میخواهید، گوارا بخورید؛ (اما) نزدیک این درخت نشوید؛ که از ستمگران خواهید شد.
مَثَل عیسی در نزد خدا، همچون آدم است؛ که او را از خاک آفرید، و سپس به او فرمود: «موجود باش!» او هم فوراً موجود شد. (بنابر این، ولادت مسیح بدون پدر، هرگز دلیل بر الوهیّت او نیست.)
و داستان دو فرزند آدم را بحقّ بر آنها بخوان: هنگامی که هر کدام، کاری برای تقرّب (به پروردگار) انجام دادند؛ امّا از یکی پذیرفته شد، و از دیگری پذیرفته نشد؛ (برادری که عملش مردود شده بود، به برادر دیگر) گفت: «به خدا سوگند تو را خواهم کشت!» (برادر دیگر) گفت: «(من چه گناهی دارم؟ زیرا) خدا، تنها از پرهیزگاران میپذیرد!
ای فرزندان آدم! لباسی برای شما فرستادیم که اندام شما را میپوشاند و مایه زینت شماست؛ اما لباس پرهیزگاری بهتر است! اینها (همه) از آیات خداست، تا متذکّر (نعمتهای او) شوند!
ای فرزندان آدم! شیطان شما را نفریبد، آن گونه که پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد، و لباسشان را از تنشان بیرون ساخت تا عورتشان را به آنها نشان دهد! چه اینکه او و همکارانش شما را میبینند از جایی که شما آنها را نمیبینید؛ (امّا بدانید) ما شیاطین را اولیای کسانی قرار دادیم که ایمان نمیآورند!
ای فرزندان آدم! زینت خود را به هنگام رفتن به مسجد، با خود بردارید! و (از نعمتهای الهی) بخورید و بیاشامید، ولی اسراف نکنید که خداوند مسرفان را دوست نمیدارد!
ای فرزندان آدم! اگر رسولانی از خود شما به سراغتان بیایند که آیات مرا برای شما بازگو کنند، (از آنها پیروی کنید؛) کسانی که پرهیزگاری پیشه کنند و عمل صالح انجام دهند (و در اصلاح خویش و دیگران بکوشند)، نه ترسی بر آنهاست و نه غمناک می شوند.
و (به خاطر بیاور) زمانی را که پروردگارت از پشت و صلب فرزندان آدم، ذریه آنها را برگرفت؛ و آنها را گواه بر خویشتن ساخت؛ (و فرمود:) «آیا من پروردگار شما نیستم؟» گفتند: «آری، گواهی میدهیم!» (چنین کرد مبادا) روز رستاخیز بگویید: «ما از این، غافل بودیم؛ (و از پیمان فطری توحید بیخبر ماندیم)»!
ما آدمیزادگان را گرامی داشتیم؛ و آنها را در خشکی و دریا، (بر مرکبهای راهوار) حمل کردیم؛ و از انواع روزیهای پاکیزه به آنان روزی دادیم؛ و آنها را بر بسیاری از موجوداتی که خلق کردهایم، برتری بخشیدیم.
آنها پیامبرانی بودند که خداوند مشمول نعمتشان قرار داده بود، از فرزندان آدم، و از کسانی که با نوح بر کشتی سوار کردیم، و از دودمان ابراهیم و یعقوب، و از کسانی که هدایت کردیم و برگزیدیم. آنها کسانی بودند که وقتی آیات خداوند رحمان بر آنان خوانده میشد به خاک میافتادند، در حالی که سجده میکردند و گریان بودند.
سرانجام هر دو از آن خوردند، (و لباس بهشتیشان فرو ریخت،) و عورتشان آشکار گشت و برای پوشاندن خود، از برگهای (درختان) بهشتی جامه دوختند! (آری) آدم پروردگارش را نافرمانی کرد، و از پاداش او محروم شد!