=== قاموس قرآن ===
طلب. خواستن. (اقرب) راغب گوید: سؤال اگر راجع بدانستن چیزی باشد هم به نفسه متعدی میشود و هم با حرف جارّ و با حرف «عن» بیشتر است مثل [اسراء:85]، [بقره:189]، [بقره:217] و مثل [معارج:1]. که با باء متعدی شده و نحو [ذاریات:12]. که به نفسه متعدی شده است و و نحو [هود:46]. و چون سؤال خواستن مال باشد بنفسه و با «من» متعدی میشود [ممتحنه:10] نا گفته نماند: نراد در آنچه گفته شد متعدی شدن به مفعول دوم است و «به» به مفعول اوّل همیشه به نفسه متعدی میشود. سؤال به معنی خواسته است (قاموس) [طه:36]. فرمود: ای موسی خواسته تو داده شد. موسی از خدا خواست که هرون را کمک و یار ئ شریک وی قرار دهد آیه فوق در جواب آن است. تسائل بین الاثنین است بعضی از بعضی خواستن [صافات:27]. سؤال ممکن است در خواستن فطرت و احتیاج واقعی به کار رود مثل [ابراهیم:34]. پیداست که بشر این همه نعمتها را از خدا نخواسته است بلکه مراد آن است: هر که از خورشید و زمین و ماه و دریاها و هزاران چیزهای دیگر در زندگی احتیاج داشتید و به زبان حال و زبان فطرت خواستار بودید داده است. همچنین است آیه [رحمن:29] بشر که ذاتاً یکپارچه فقر و احتیاج است خدا را بشناسد یا نشناسد پیوسته از او میخواهد و از او استمداد میکند و وسائلیکه او مقرّر داشته مورد استفاده قرار میدهد. چنانکه فرمود: [فاطر:15]. همچنین است آیه [فصّلت:10]. سؤال عقوبت در بسیاری از آیات قرآن سؤال به کار رفته ولی پیداست که مراد سؤال استخبار نیست که از چیز مجهولی سؤال شود مثل [صافات:24]، [حجر:92-93]، [نحل:56]، [زخرف:19]. به نظر میآید که سؤال در این آیات سؤال عقوبت و مورد مؤاخذه واقع شدن است. به عبارت دیگر این سؤال برای دانستن مطلب مجهول نیست بلکه سؤالی است که طرف در مقابل وامانده و محکوم شود و مستحق عقوبت بودنش روشن گردد. عدم سؤال از گناه گناهکاران در بعضی از آیات هست که از گناه گناهکاران سؤال نمیشود مثل [رحمن:39]. ظاهراً مراد از سؤال در این آیه سؤال استخبار است چون روز قیامت تمام اسرار ظاهر میشود بد کار و نیکوکار از هم شناخته میشوند برکار و نیکوکار از هم شناخته میشوند دیگر احتیاج به سؤال از اینکه تو چه کاره بودهای نیست چنانکه فرموده [رحمن:41]. وقتی که مردم با علائم خود شناخته شدند دیگر به سؤال احتیاج نیست و نیز آیه [طارق:9]. صراحت دارد که روز قیامت نهان ها آشکار شود. بعضی از بزرگان نفی سؤال را در این آیه نظیر سؤال «وَ قِفذئهُمْ اِنَّهُمْ مَسْئولُونَ» دانسته و فرموده: قیامت مواقف بسیار دارد در بعضی سؤال واقع میشود و در بعضی نه... ولی احتیاج به آنچه فرموده نیست زیرا آیات موضوعاً از هم جدا هستند. سؤال از انبیاء و مردم [اعراف:6]. این آیه با دو تأکید میگوید: حتماً حتماً از کسانیکه پیامبران به ایشان فرستاده شده و از پیامبران سؤال خواهیم کرد مراد از این سؤال چیستأ آیه بعدی چنین است «فَلَنَقُصَّنَّ عَلَیْهِمْ بِعِلْمٍ وَ ما کُنّا غائِبینَ» حتماً حتماً عمل آنها را با علم مخصوصی که داریم به آنهاحکایت میکنیم و ما از آنها غائب نبودهایم یعنی کسی در مقابل علم ما قدرت انکار ندارد. ما قبل خطابی به حضرت رسول صلی اللّه علیه و اله وسلم دارد که فرموده «کِتابٌ اُنْزِلَ اِلَیْکَ فَلا یَکُنْ فی صَدْرِکَ حَرَجٌ مِنْهُ لِتُنْذِرَبِهِ وَ ذِکْری لِلْمُؤْمِنینَ» و خطاب دیگری به مردم «اِتَّبِعُئا ما اُنْزِلَ اِلَیْکُمْ مِنْ رَبِّکُمْ...» خطاب اول روشن میکند که وظیفه پیامبر انذار و تذکر است و باید به مردم برساند، خطاب دوم مبیّن آن است که مردم باید اطاعت کنند. با این قرائن میشود گفت که مراد از سؤال مسئولیّت در مقابل وظیفه و مؤاخذه است که انبیاء و مردم هر دو در صورت تخلّف پیش خدا مسئول و محکوم اند. در مجمع فرموده: خداوند قسم یاد کرده که از انبیاء از ابلاغ و از مردم از امتثال بپرسد. هر چند خدا به کارشان داناست ولی این سخن در مقام تهدید است که به این سؤال آماده شوند. در روایات نیز به این مطلب تصریح شده است. ناگفته نماند پیغمبران در تبلبغ خود کوتاهی نمیکنند ولی این سخن مانع از آن نیست که خدا بفرماید: در صورت عدم تبلیغ معاقبید چنانکه به حضرت رسول صلی اللّه علیه و آله و سلم فرموده [یونس:106]. وآنگهی پیامبر آن را باید خداوند یاد بدهد که در صورت عدم تبلیغ مسئول هستید تا بدانند و آیه ما نحن فیه در بیان آن است. * [انبیاء:23]. درباره این آیه گفتهاند: چون خداوند حکیم است و هر کار را از روی مصلحت میکند لذا جائی برای سؤال از فعلش باقی نمیماند و دیگران چون ممکن است از روی مصلحت و یا از روی مفسده انجام بدهند در حق آنها سؤال و مسئولیّت هست که در صورت عدم مصلحت مسئول باشند. ولی بهتر است آیات ما قبل را به نظر آوریم تا مقصود نزدیک شویم قبل از آیه فرموده «وَلَهُ مَنْ فِی السَّمواتِ وَالْاَرْضِ» و ایضاً «فَسُبْحانَ اللّهِ رَبِّ الْعَرْشِ» آنچه در اسمانها و زمین است ملک خدا است و خدا رب العرش است علی هذا مالک حقیقی است از تصرّف در ملک خود مسئول نیست ولی این را هم میدانم که خدا جز به مصلحت کار نکند. پس علت عدم مسئولیّت، مالک بودن خداست با در نظر گرفتن اینکه کار از روی حکمت کند (از المیزان) * [قصص:78]. به عقیده المیزان مراد از عدم سؤال وقوع ناگهانی عذاب خداست که خداوند در عذاب کردن مانند حکمرانان دنیا سؤال و جواب نمیکند بلکه آنگاه که وقت هذاب قارون است که میگفت: من این ثروت را در اثر دانش خودم گیر آوردهام... خدا در جواب فرماید آیا ندانسته که خدا مردمان بسیاری قویتر و ثروتمندتر از او را هلاک ساخته گناهکاران از جرم خود مسئول واقع نمیشوند بلکه عذاب بی درنگ آنها را میرباید. * [اسراء:34]، [احزاب:15]. از این دو آیه روشن میشود که شخص در مقابل عهدی که با خدا میکند و مطلق عهد حتی با مردم مسئول میباشد ما قبل آیه دوم چنین است «وَلَقَدْ کانُوا عاهَدُوا اللّهَ مِنْ قَبْلُ لا یُوَلُّونَ الْاَدْبارَ». * [فرقان:16]. ظاهراً مراد از مسئول بودن حتمی بودن وعده است که خدا بر خود این عمل را واجب فرموده است بعضی از بزرگان فرموده است: این وعده از خدا بوسیله ملائکه خواسته شده [مؤمنون:8]. و نیز مؤمنان خواستهاند . ولی ظاهراً این کلمه حتمی بودن آن را میرساند چنانکه گفتیم.
در باره «هلالهای ماه» از تو سؤال میکنند؛ بگو: «آنها، بیان اوقات (و تقویم طبیعی) برای (نظامِ زندگیِ) مردم و (تعیینِ وقتِ) حج است». و (آن چنان که در جاهلیّت مرسوم بود که به هنگام حج، که جامه احرام میپوشیدند، از درِ خانه وارد نمیشدند، و از نقبِ پشتِ خانه وارد میشدند، نکنید!) کارِ نیک، آن نیست که از پشتِ خانهها وارد شوید؛ بلکه نیکی این است که پرهیزگار باشید! و از درِ خانهها وارد شوید و تقوا پیشه کنید، تا رستگار گردید!
از تو سؤال میکنند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: «هر خیر و نیکی (و سرمایه سودمند مادی و معنوی) که انفاق میکنید، باید برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مستمندان و درماندگان در راه باشد.» و هر کار خیری که انجام دهید، خداوند از آن آگاه است. (لازم نیست تظاهر کنید، او میداند).
از تو، در باره جنگ کردن در ماه حرام، سؤال میکنند؛ بگو: «جنگ در آن، (گناهی) بزرگ است؛ ولی جلوگیری از راه خدا (و گرایش مردم به آیین حق) و کفر ورزیدن نسبت به او و هتک احترام مسجد الحرام، و اخراج ساکنان آن، نزد خداوند مهمتر از آن است؛ و ایجاد فتنه، (و محیط نامساعد، که مردم را به کفر، تشویق و از ایمان بازمیدارد) حتّی از قتل بالاتر است. و مشرکان، پیوسته با شما میجنگند، تا اگر بتوانند شما را از آیینتان برگردانند؛ ولی کسی که از آیینش برگردد، و در حال کفر بمیرد، تمام اعمال نیک (گذشته) او، در دنیا و آخرت، برباد میرود؛ و آنان اهل دوزخند؛ و همیشه در آن خواهند بود.
در باره شراب و قمار از تو سؤال میکنند، بگو: «در آنها گناه و زیان بزرگی است؛ و منافعی (از نظر مادی) برای مردم در بردارد؛ (ولی) گناه آنها از نفعشان بیشتر است. و از تو میپرسند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: از مازاد نیازمندی خود.» اینچنین خداوند آیات را برای شما روشن میسازد، شاید اندیشه کنید!
(تا اندیشه کنید) درباره دنیا و آخرت! و از تو در باره یتیمان سؤال میکنند، بگو: «اصلاح کار آنان بهتر است. و اگر زندگی خود را با زندگی آنان بیامیزید، (مانعی ندارد؛) آنها برادر (دینی) شما هستند.» (و همچون یک برادر با آنها رفتار کنید!) خداوند، مفسدان را از مصلحان، بازمیشناسد. و اگر خدا بخواهد، شما را به زحمت میاندازد؛ (و دستور میدهد در عین سرپرستی یتیمان، زندگی و اموال آنها را بکلی از اموال خود، جدا سازید؛ ولی خداوند چنین نمیکند؛) زیرا او توانا و حکیم است.
و از تو، در باره خون حیض سؤال میکنند، بگو: «چیز زیانبار و آلودهای است؛ از اینرو در حالت قاعدگی، از آنان کنارهگیری کنید! و با آنها نزدیکی ننماید، تا پاک شوند! و هنگامی که پاک شدند، از طریقی که خدا به شما فرمان داده، با آنها آمیزش کنید! خداوند، توبهکنندگان را دوست دارد، و پاکان را (نیز) دوست دارد.
از تو سؤال میکنند چه چیزهایی برای آنها حلال شده است؟ بگو: «آنچه پاکیزه است، برای شما حلال گردیده؛ (و نیز صید) حیوانات شکاری و سگهای آموخته (و تربیت یافته) که از آنچه خداوند به شما تعلیم داده به آنها یاد دادهاید، (بر شما حلال است؛) پس، از آنچه این حیوانات برای شما (صید میکنند و) نگاه میدارند، بخورید؛ و نام خدا را (به هنگام فرستادن حیوان برای شکار،) بر آن ببرید؛ و از (معصیت) خدا بپرهیزید که خداوند سریع الحساب است!»
درباره قیامت از تو سؤال میکنند، کی فرامیرسد؟! بگو: «علمش فقط نزد پروردگار من است؛ و هیچکس جز او (نمیتواند) وقت آن را آشکار سازد؛ (اما قیام قیامت، حتی) در آسمانها و زمین، سنگین (و بسیار پر اهمیت) است؛ و جز بطور ناگهانی، به سراغ شما نمیآید!» (باز) از تو سؤال میکنند، چنان که گویی تو از زمان وقوع آن باخبری! بگو: «علمش تنها نزد خداست؛ ولی بیشتر مردم نمیدانند.»
از تو درباره انفال [= غنایم، و هرگونه مال بدون مالک مشخص] سؤال میکنند؛ بگو: «انفال مخصوص خدا و پیامبر است؛ پس، از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید! و خصومتهایی را که در میان شماست، آشتی دهید! و خدا و پیامبرش را اطاعت کنید اگر ایمان دارید!