تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (61)
نوع دوم- آنچه متعلق است به زمين:
أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً: (بدل است از، أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ) يعنى بلکه بهتر است از آلهه باطله، آن ذاتى که گردانيد زمين را قرارگاه آدميان و جنبندگان به اين وجه که بعضى از آن را از ميان آب بيرون آورد و تسويه آن فرمود بر وجهى که استقرار ايشان و دوابّ بر آن ميسّر گردد. وَ جَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً: و قرار داد به قدرت کامله در ميان زمين جويهاى آب روان که مى‌آشامند و به آن زراعت
جلد 10 - صفحه 68
مى‌کنند. وَ جَعَلَ لَها رَواسِيَ: و قرار داد براى استحکام زمين، کوههاى بلند که در آن معادن مکوّن مى‌گردد و از دامن آن چشمه‌ها مترشح مى‌شود. وَ جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً: و قرار داد ميان دو درياى شيرين و شور مانعى که به جهت آن با هم مختلط نشوند و به اقتدار، منع بليغ فرمود از آنکه آب شور تلخ، افساد آب شيرين گوارا نمايد. بنا به قولى مراد دو دريا، بحر روم و فارس؛ و مراد به حاجز، بيابانها و شهرها است که بين آنها واقع شده. و بنابراين قدرت در فصل و اختلاف صفت است با آنکه مقتضى طبيعت اجزاى هر عنصر آنست که متضامّ و متلاصق و متشابه باشند در کيفيت.
بعد از بيان آثار قدرت به طريق انکار فرمايد: أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ: آيا هست خداى ديگرى با خداى به حق؟ يعنى نيست با خداى خالق الهه ديگرى که در خلق اشياء به او امداد کند. بَلْ أَکْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ: بلکه بيشتر مشرکين نمى‌دانند تفرد حق را در خلق اشياء، لا جرم قائل به شريک شده‌اند.