تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (60)
بعد از آن، تعداد «1» خيرات و منافع خود مى‌فرمايد که از آثار رحمت واسعه الهى و دال است بر وحدانيت و قدرت قاهره سبحانى تا بندگان از باديه جهالت و ضلالت به شاهراه هدايت و سعادت ارشاد شوند.
نوع اول، آنچه متعلق است به خلق آسمانها:
أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ: آيا کيست که به قدرت کامله بيافريد آسمانها و زمين‌ها را که اصول کائنات و مبادى و منافع هستند (استفهام تقريرى است) يعنى آيا ذاتى که خلق آسمان و زمين فرموده، بهتر است براى ستايش و پرستش يا جمادى که بر هيچ چيز قادر نيست؛ البته قابل ستايش و پرستش ذاتى است که خلق آسمان و زمين فرمود. وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ السَّماءِ ماءً: و نازل فرمود از آسمان آب باران را به حکمت بالغه، فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ: پس برويانيديم به آن آب بوستانهاى صاحب زينت و طراوت. ما کانَ لَکُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها:
«1» تعداد- برشمردن.
جلد 10 - صفحه 67
نيست و نباشد شما را قدرت آنکه برويانيد درختان از بوستانها.
پس بر سبيل استفهام انکارى فرمايد: أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ: آيا هست با خداى به حق خداى ديگرى، يعنى نيست در عالم خدائى قابل ستايش و پرستش مگر ذات اللّه که جامع تمام صفات کماليه و منزه از کليه نقايص و سزاوار پرستش خواهد بود.
بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ: بلکه مشرکان گروهى هستند که ميل مى‌کنند از راه حق که توحيد است، يا عديل و شريک مى‌سازيد براى خداى به حق.
تنبيه: ظهور بوستانهاى مرتب شده به انواع گلها و رياحين و درختان به انواع مختلفه و طباع متشتّته از مواد متشابه به سبب نزول باران مقدّر شده، هر آينه آگاهى است بر آنکه قادرى در عالم وجود نخواهد بود که بتواند چنين قدرت تامّه به عرصه ظهور جلوه دهد مرگ ذات يگانه خداى خالق آسمان و زمين که موجودات در حيطه تصرف او باشند، و فطرت سليم بر اين مطلب گواهى است، لذا بر سبيل استفهام انکارى فرمايد: آيا اين خدا خداى ديگرى باشد، يعنى نيست و نبوده و نخواهد بود خدائى مگر ذات خلّاق عالم، و مشرکين و کفار از راه حق عدول کنند که غير را ستايش نمايند.