سوره نمل(النمل)، آیه ۶۱ · جزء ۲۰ · صفحه ۳۸۲
أَمَّن جَعَلَ الْأَرْضَ قَرَارًا وَجَعَلَ خِلَالَهَا أَنْهَارًا وَجَعَلَ لَهَا رَوَاسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حَاجِزًا أَإِلَٰهٌ مَّعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ
یا کسی که زمین را مستقرّ و آرام قرار داد، و میان آن نهرهایی روان ساخت، و برای آن کوههای ثابت و پابرجا ایجاد کرد، و میان دو دریا مانعی قرار داد (تا با هم مخلوط نشوند؛ با این حال) آیا معبودی با خداست؟! نه، بلکه بیشتر آنان نمیدانند (و جاهلند)!
معنی کلمات و عبارات
«قَرَاراً»: محلّ اقامت. قرارگاه. مکان استقرار. مصدر است و به معنی اسم مکان، یعنی مَقَرّ است. «رَواسِیَ»: جمع راسِیَة، کوههای محکم و پابرجا (نگا: رعد / حجر / ). «الْبَحْرَیْنِ»: دریای شور و دریای شیرین (نگا: فرقان / ، فاطر / ). «حَاجِزاً»: مانع.
نزول
سال ۸ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال
نکات آیه
۱ - آرامش زمین و آمادگى آن براى زندگى بشر، جلوه اى دیگر از تدبیر خداوند «أمّن جعل الأرض قرارًا»
«قرار» مصدر به معناى اسم فاعل است; یعنى، «جعل الأرض قارة مستقرة; زمین را آرام و برقرار ساخته است تا انسان بتواند در آن زندگى کند نه مضطرب و لرزان». گفتنى است که برخى از مفسران «قرار» را به معناى اسم مکان (یعنى قرارگاه) گرفته اند.
۲ - رودها و نهرهاى جارى بر بستر شکاف هاى زمین و کوه هاى استوار بر پهنه آن، نمودى دیگر از تدبیر خداى یگانه «و جعل خللها أنهرًا و جعل لها روسى»
«خلال» (جمع «خلل») به معناى شکاف ها است. «نهر» (مفرد «أنهار») مشترک لفظى است میان آب جارى و مکانى که در آن آب روان باشد. بنابراین، عبارت «جعل خلالها أنهاراً» را مى توان به دو صورت زیر معنا کرد: ۱- شکاف هاى زمین را مکانى براى جریان آب قرار داده است. ۲- در بستر شکاف هاى زمین آب هاى روان قرار داده است.
۳ - تعدد دریاها با حد فاصلى از خشکى، نشانى دیگر از تدبیر خداوند «و جعل بین البحرین حاجزًا»
مراد از «حاجزاً» (مانع) مى تواند خشکى هاى موجود در میان دو دریا باشد; یعنى، این که زمین کاملاً پوشیده از آب نیست; بلکه خشکى هایى براى زیست و زندگى انسان و... در آن تدارک دیده شده است. این امر نشانى دیگر از تدبیر و حضور خدا در اداره شؤون زندگى انسان ها است.
۴ - عدم امتزاج آب هاى شور و شیرین رودها و دریاها، از جلوه هاى تدبیر خداى یگانه «و جعل بین البحرین حاجزًا»
برداشت فوق براین احتمال است که مقصود از «البحرین» رودها و دریاها باشد.
۵ - آمادگى کره خاکى به اراده خداوند براى زندگى انسان ها دلیل شایستگى یگانه او براى پرستش «جعل الأرض قرارًا و جعل خللها أنهرًا ... أءله مع اللّه»
۶ - ارتباط، هماهنگى و همسویى مظاهر و پدیدهاى طبیعت، نشانى گویا بر وحدت تدبیر و یگانگى مدبر آن «أمّن جعل الأرض قرارًا و جعل ... و جعل ... أءله مع اللّه»
واژه «جعل» - که به صورت مکرر در آیه به کار رفته است - اشاره به جلوه اى از مظاهر مفید طبیعت دارد. این امور در مجموع، محیطى مساعد براى حیات بشر پدید آورده است. بنابراین تعبیر «أءله مع اللّه» بیانگر این مطلب است که میان هماهنگى نظام طبیعت و یگانگى مدبر آن، ارتباطى روشن و تنگاتنگ هست.
۷ - روى آوردن به پرستش غیرخدا با وجود دلایل روشن بر یگانگى او در تدبیر، امرى شگفت و شایان توبیخ «أمّن جعل الأرض قرارًا ... أءله مع اللّه»
استفهام در «أءله...» دربردارنده توبیخ و سرزنش است.
۸ - بیشتر مشرکان، گرفتار جهل و بى دانشى اند. «بل أکثرهم لایعلمون»
ضمیر «هم» به مشرکان بازمى گردد.
۹ - پافشارى برخى از مشرکان بر شرک، معلول تعصب یا اهداف خائنانه است، نه ناشى از نادانى صرف. «بل أکثرهم لایعلمون»
قید «أکثر» بیانگر این واقعیت است که در میان مشرکان، کسانى وجود دارند که على رغم آگاهى به بطلان شرک، به خاطر اهداف نادرستى از آن حمایت مى کنند.
۱۰ - بیشتر انسان ها، فاقد آگاهى نسبت به نقش خداى یگانه در ایجاد هماهنگى میان اجزاى طبیعت «أمّن جعل الأرض قرارًا ... و جعل ... و جعل... أءله مع اللّه بل أکثرهم لایعلمون»
ضمیر «هم» در «أکثرهم» مى تواند به توده انسان ها بازگردد; بدین گونه که خداوند نخست مظاهر ژرف هماهنگى نظام طبیعت را برمى شمرد و در پایان تذکر مى دهد که فهم این رموز و اسرار، براى بسیارى از مردم دشوار است و آنان به این اسرار جاهلند.
۱۱ - آگاهى انسان از نظام طبیعت، زمینه ساز ارتقاى وى به بینش توحیدى «أمّن جعل الأرض قرارًا ... و جعل ... أءله مع اللّه بل أکثرهم لایعلمون»
طرح مسائل مربوط به نظام طبیعت، به انگیزه گشودن راه معرفت به روى انسان ها است.
تفسیر (۸)
موضوعات
دستهبندی موضوعی
آثار آرامش زمینآثار خیانت مشرکانجدایی آبها های شیرینجدایی آبهای شورسرزنش عبادت غیرخداشوری آب دریاهاشیرینی آب رودهامنشأ لجاجت مشرکانمنشأ هماهنگی آفرینشنقش خشکیهااهداف مشرکانآثار تعصب مشرکانتعدد دریاهامنشأ زندگی در زمیننقش رودهانقش کوههاسرزنش شرکدلایل تدبیر خداهماهنگی آفرینشدلایل توحید عبادیزمینه ایمان به توحیدآثار مطالعه آفرینشجهل اکثریتجهل مشرکاندلایل توحید ربوبینقش خداآیات آفاقیآثار اراده خدا
فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۶۷)
- امیخته نشدن ابهای تلخ و شیرین دریاها در عین مجاور بودن، از نشانههای خدا+۳ آیه
- دریا، منبع ابهای گوارا، شیرین، شور و تلخ+۴ آیه
- امیخته نشدن ابهای شور و شیرین دریاها در عین مجاوربودن، از نشانههای خدا+۳ آیه
- وجود مانعی بین دو دریا از امیخته شدن ابهای شیرین و شور انها با یکدیگر+۳ آیه
- امیخته نشدن ابهای گوارا با ابهای شور دریاها در عین مجاوربودن، از نشانههای خدا+۳ آیه
- خدا، قرار دهنده اب در زمین+۴ آیه
- خداوند، قراردهنده رودخانهها از منابع اب در روی زمین+۱ آیه
- توجّه به جریان نهرهای اب، زمینه گرایش به توحید
- درهم نیامیختن ابهای شور و شیرین دریاها در عین مجاور بودن انها، از ایات الهی+۴ آیه
- درهم نیامیختن ابهای شور و شیرین دریا در عین مجاور بودن، از ایات الهی+۳ آیه
- ارامش و استقرار زمین از ایات خدا+۷ آیه
- قرار دادن کوهها برای ثبات زمین، از ایات خدا+۴ آیه
- وجود نهرهایی در روی زمین، نشانهای از قدرت خدا+۴ آیه
- نادانی، از موانع درک ایات الهی
- احتجاج خداوند به افریدن اسمانها و زمین، برای ابطال شرک، و اثبات توحید+۱ آیه
- احتجاج بر ضدّ مشرکان و شرک، به قدرت خداوند در رفع نیازهای انسانها و هدایت انان در وضعیّت بحرانی+۲ آیه
- دعوت از عقل و وجدان برای داوری، با طرح پرسش، از شیوههای احتجاج+۴ آیه
- اگاهی اقلّیّتی از مشرکان به تدبیر جهان از سوی خدای یگانه
- نااگاهی اکثریّت مشرکان، از برتری خدای یگانه بر خدایان دروغین+۱ آیه
- برخورداری تمام موجودات جهان، از نظامی واحد، دلیل بر یگانگی خداوند+۱ آیه
- استفاده از پرسش برای ایجاد ذهنیت مساعد جهت تفهیم حقیقت به مخاطب، از روشهای تربیت عقلانی قران+۸ آیه
- ارامش زمین و امادگی ان برای زندگی انسان، دلیل توحید ربوبی+۳ آیه
- انحصار الوهیّت و معبود به حق، در ذات خدای یگانه+۴ آیه
- تدبیر انسانها با اماده ساختن علل و اسباب ان از ناحیه خدا، دلیل انحصار الوهیّت به خدا+۶ آیه
- لزوم اعتقاد اگاهانه و عالمانه به یگانگی خداوند+۳ آیه
- سرشت توحیدی بشر، نیازمند تذکّر و تنبّه+۷ آیه
- جهل انسانها، مانع گرایش به توحید+۴ آیه
- خلقت و تدبیر موجودات، از جانب خداوند برای انسانها، دلیل بر خیر بودن او نسبت به معبودان مشرکان+۳ آیه
- دریا، منبع ابهایی گوناگون با طعمهای مختلف+۴ آیه
- عدم اختلاط ابهای دریا، در عین مجاورت با یکدیگر+۳ آیه
- ابهای شور، در دریاها+۲ آیه
- اب شیرین، در بعضی از دریاها+۲ آیه
- دو نوع دریا با ابهای متفاوت شور و شیرین، ایه خدا+۲ آیه
- در هم نیامیختن ابهای شور و شیرین دریا، در عین مجاور بودن، از ایات الهی+۴ آیه
- دو دریای متفاوت در کنار یکدیگر، بدون اختلاط+۳ آیه
- تعدّد دریاها با حدّ فاصلی از خشکی، نشانی از تدبیر خداوند+۳ آیه
- افریده شدن زمین به صورت بستری گسترده و ارام برای اسایش انسانها+۸ آیه
- قابل سکونت بودن زمین، از لوازم اسایش+۶ آیه
- استقرار زمین و ثبات ان از فروپاشی، با نصب کوهها در ان+۴ آیه
- استقرار زمین و حفظ ان از فروپاشی، از ایات خدا+۷ آیه
- زمین، بستری ارام برای زندگانی بشر، به امر خداوند+۷ آیه
- شرکورزی، زاییده جهل و نااگاهی انسان+۳ آیه
- مشرکان، در شمار جاهلان+۲ آیه
- گزینش معبودان باطل از سوی مشرکان، موجب نکوهش و سرزنش انان از جانب خدا+۵ آیه
- عبادت غیر خدا، نشانه جهل و نادانی+۱ آیه
- عبادت غیر خدا، موجب استحقاق توبیخ و سرزنش+۲ آیه
- به داوری خواندن عقل مشرکان با بیان قدرت و توانایی مطلق خداوند، در برابر ناتوانی مطلق معبودان باطل، از سوی خداوند+۵ آیه
- مهیّاکننده زمین برای ارامش و قراردهنده نهرهای جاری در ان (خداوند) شایسته عبادت از نظر عقل و ناشایستگی موجود فاقد این توانایی (معبودان مشرکان)+۱ آیه
- حکم عقل به شایستگی قراردهنده کوهها در زمین، برای پرستش (خداوند)، در مقایسه با موجود فاقد این توانایی (معبودان مشرکان)+۱ آیه
- ایجادکننده حایل بین دریای شور و شیرین (خداوند)، شایسته پرستش، در قیاس با موجود فاقد این توانایی (معبودان مشرکان)+۱ آیه
- علم مشرکان به حقّانیّت خدا و توحید و پوچی بتها در صحنه قیامت
- کوهها، چون میخ استوار، مانع ارتعاشات زمین+۴ آیه
- نقش کوههای استوار، در ارامش، ثبات و تعادل زمین+۴ آیه
- قرار دادن و افرینش کوه برای ثبات زمین، از ایات و راههای شناخت خدا+۴ آیه
- پافشاری برخی مشرکان بر شرک، معلول تعصّب یا اهداف خاینانه ناشی از جهل
- اب دریا، دارای مزههای گوناگون (شور و تلخ و شیرین)+۴ آیه
- اب برخی دریاها، شور و تلخگونه+۴ آیه
- اب دریاها، دارای مزه شور+۴ آیه
- شیرینی مزه برخی ابهای دریاها+۴ آیه
- بت پرستی و عبادت غیر خدا، از عوامل استحقاق نکوهش+۱ آیه
- توبیخ مشرکان، به علت گزینش معبودان باطل+۵ آیه
- پیدایش نهرها در زمین به اراده خدا+۴ آیه
- جاری شدن نهرها به اراده خدا، مظهر قدرت او+۲ آیه
- نهرها نشانههای قدرت خداوند+۴ آیه
- نهرهای جاری شده از شکافهای زمین دلیلی بر وحدانیّت خداوند
- نهرها از نعمتهای الهی+۴ آیه
- نهرهایی در درون زمین، از ایات الهی و نشانه قدرت او+۵ آیه