اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَمَّن جَعَل‌َ الأَرض‌َ قَراراً وَ جَعَل‌َ خِلالَها أَنهاراً وَ جَعَل‌َ لَها رَواسِي‌َ وَ جَعَل‌َ بَين‌َ البَحرَين‌ِ حاجِزاً أَ إِله‌ٌ مَع‌َ اللّه‌ِ بَل أَکثَرُهُم لا يَعلَمُون‌َ (61)
آيا کسي که جعل فرمود زمين را محل قرارگاه و جعل فرمود در خلال زمين شهرها و رودخانه‌ها و جعل فرمود بر روي زمين کوه‌ها و جعل فرمود بين دو درياي شيرين و شور مانعي که مخلوط يک ديگر نشوند آيا اله ديگريست با خداوند تعالي بلکه اکثر آنها نميدانند.
(أَمَّن جَعَل‌َ الأَرض‌َ قَراراً) قدرت کامله حق سه ربع کره زمين را آب احاطه کرده يک ربعش از آب بيرون که ربع مسکونش مينامند و با اينکه حرکت سريع که باکره آب در يک شبانه روز دور خود ميچرخد و در يک سال دور کره شمس چرخ ميخورد مع ذلک چنان برقرار و مستقر است که کأنه اصلا حرکت ندارد بعين مثل طياره که انسان در آن نشسته گويا حرکت ندارد و مثل عمر که چون باد صرصر ميگذرد و انسان خيال ميکند که برقرار است.
(وَ جَعَل‌َ خِلالَها أَنهاراً) چون اينکه ربع مسکون از آب دور است و تمام مخلوقات زميني احتياج شديد بآب دارند خداوند چشمه‌ها و چاهها و رودخانه‌ها و نهرها و ساقيها قرار داد که بتمام نقاط زمين آب برسد و مشروب شود.
(وَ جَعَل‌َ لَها رَواسِي‌َ) کوه‌ها که بمنزله لنگر کشتي زمين را نگاهدارد که متزلزل نشود.
(وَ جَعَل‌َ بَين‌َ البَحرَين‌ِ حاجِزاً) که در جاي ديگر ميفرمايد وَ هُوَ الَّذِي مَرَج‌َ البَحرَين‌ِ هذا عَذب‌ٌ فُرات‌ٌ وَ هذا مِلح‌ٌ أُجاج‌ٌ وَ جَعَل‌َ بَينَهُما بَرزَخاً وَ حِجراً مَحجُوراً (فرقان آيه 53) شرحش گذشت و نيز ميفرمايد وَ ما يَستَوِي البَحران‌ِ هذا عَذب‌ٌ فُرات‌ٌ سائِغ‌ٌ شَرابُه‌ُ وَ هذا مِلح‌ٌ أُجاج‌ٌ (فاطر آيه 12) با اينکه پهلوي يکديگرند و دائما در سيرند و ابدا مخلوط يکديگر نميشوند با اينکه قدرت نمائيها:
(أَ إِله‌ٌ مَع‌َ اللّه‌ِ) باز اله ديگري اتخاذ ميکنند مع اللّه!
(بَل أَکثَرُهُم لا يَعلَمُون‌َ) نميدانند و نميدانند که نميدانند جهل مرکب.
آن کس که نداند و نداند که نداند || در جهل مرکب ابد الدهر بماند
167