تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَ مَنْ يَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ (64)
نوع پنجم- آنچه متعلق است به حشر و نشر:
أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ: آيا کيست آنکه ايجاد فرمايد مخلوقات را؟ (استفهام انکارى) يعنى نيست در عالم وجود ذاتى که بيافريند و از عدم بوجود آورد خلق را مگر ذات يگانه قادر متعال که آثار قدرت او هويداست. ثُمَّ يُعِيدُهُ: پس اعاده دهد و باز آورد آن را بعد از آنکه به حسب ظاهر نباشد، يعنى آن را در روز قيامت مبعوث و زنده فرمايد.
جلد 10 - صفحه 71
تنبيه: آيه شريفه اثبات حشر و نشر را فرمايد، از راه تنظير و تشبيه به آنچه اعلى و اعظم است که ايجاد اصل خلقت باشد در مقابل منکرين حشر که معتقد بودند اعاده هر چيزى کلّيتا اسهل و اهون از ابتدا و ابداع آن چيز است؛ و با اين وصف منکر حشر و نشر بودند اعاده ارواح به اجساد را در روز قيامت؛ پس حق تعالى احتجاج فرمايد بر ايشان به طريق استفهام انکارى: کيست آن ذاتى که ايجاد فرمايد خلق را، و البته عقل اذعان نمايد به آنکه نيست در عالم وجود قادرى بر خلق اشياء مگر ذات يگانه الهى، پس نيست ذاتى قادر بر حشر اجساد مگر خداى فرد سبحان جلّ جلاله.
وَ مَنْ يَرْزُقُکُمْ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ: و کيست آنکه روزى دهد شما را از آسمان به باران و از زمين به نباتات، و يا به اسباب آسمانى و زمينى روزى مى‌بخشد شما را، يعنى نيست در عالم روزى دهنده‌اى مگر رزّاق حقيقى ذات يگانه سبحانى. أَ إِلهٌ مَعَ اللَّهِ: آيا خدائى هست شريک با خداى به حق که اين کارها تواند کرد و قادر بر ايجاد و اعاده و روزى دادن باشد. قُلْ هاتُوا بُرْهانَکُمْ: بگو اى پيغمبر بياوريد حجت روشن خود را بر آنکه کسى غير از اللّه بر اين امور قدرت دارد، إِنْ کُنْتُمْ صادِقِينَ: اگر هستيد راستگويان در آنکه خدائى ديگر هست، زيرا کمال قدرت از لوازم الوهيت باشد و آن غير خداى به حق را ثابت نيست، و ذات مبدء معيد خالق رازق يکه و يکتاست در خلاقيت و رزاقيت و قادريت، و شريک و نظير و مثل و مانند نداشته و نخواهد داشت.