تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ «16»
بعد از آن بر سبيل خضوع و خشوع و انقطاع به حق تعالى:
قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي: گفت موسى اى پروردگار من، بدرستى که من ستم کردم بر نفس خود که به قتل قبطى خود را در معرض عتاب فرعون قرار دادم. فَاغْفِرْ لِي: پس بيامرز مرا، يعنى مرا از فرعونيان مخفى و مستور فرما تا از شرّ
«1» مجمع البيان (چ 1403 هجرى)، ج 4 ص 244.
جلد 10 - صفحه 113
آنها ايمن شوم، زيرا غفران در اصل لغت به معنى ستر است، يا مراد آنکه از ثواب که لازمه غفران است محروم منما، يا اين قربت و طاعت و انقطاع از من قبول فرمايد چه قبول استغفار و توبه، مسمى به غفران است. فَغَفَرَ لَهُ: پس مستور داشت حق تعالى مر او را و از شر فرعونيان محفوظ داشت، يا ثواب و کرامت به سبب انقطاع به او مرحمت فرمود. إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ: بدرستى که خداى تعالى بسيار بسيار ستر کننده و آمرزنده گناهان و مهربان بر بندگان است.
رفع شبهه: در عيون اخبار الرّضا «1»- ابن بابويه روايت نموده که تميم بن عبد اللّه بن تميم الفرسى از پدر خود که احمد بن سليمان نيشابورى به من خبر داد که على بن جهم گفت: در مجلس مأمون حاضر بودم که مأمون از حضرت رضا عليه السّلام پرسيد: يا بن رسول اللّه آيا نمى‌فرمائى که انبياء معصومند؟
فرمود: بلى، از صغائر و کبائر منزه باشند.
گفت: چه فرمائى در فرمايش خدا «فَوَکَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هذا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ».
فرمود: مراد آنست که چون موسى در شهرى از مملکت فرعون داخل شد در وقت غفلت آنها که ميان مغرب و عشا بود، دو مرد را ديد که با هم قتال و جدال مى‌کنند يکى از گروه او بود و ديگرى از فرعون؛ به حکم خدا بر او مشت زد و او مرد. آنگاه گفت: اين خصومت که ميان اين دو مرد است از کردار شيطان است نه آنچه موسى بر قبطى نمود از زدن و قتل.
مأمون گفت: پس به چه معنى باشد قول موسى (رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي).
فرمود: مراد موسى از اين مناجات آن بود که من قرار دادم نفس خود را در غير محل به جهت داخل شدن در اين شهر، پس بپوشان و مستور دار مرا از دشمنان خود تا بر من ظفر نيابند. پس حق تعالى او را مستور ساخت از ايشان آنگاه گفت: بار خدايا به آنچه بر من انعام فرمودى از کمال قوت تا بمرتبه‌اى که به مشت زدن اين
«1» عيون اخبار الرضا (چ نجف 1390 هجرى) ج 1، ص 158.
جلد 10 - صفحه 114
مرد را بکشتم، پس نباشم هرگز مددکار مجرمان، بلکه مجاهده کنم در راه توبه اين قوت تا آنکه راضى باشى.
سيد مرتضى علم الهدى (رحمه اللّه) در تنزيه الانبياء اين آيه را به دو وجه بيان نموده:
1- آنکه مراد به ظلم، ترک ندب است که تأخير قتل قبطى بود، و موسى به حجت بالغه در نصرت شيعه خود در قتل قبطى تعجيل نمود، ترک اولى کرده و از ثوابى که مترتب بر ندب مى‌شد محروم مانده گفت: بر خود ستم کردم به نقص ثواب.
2- آنکه مشار اليه «هذا» عمل مقتول است، يعنى نزاع قبطى با سبطى از عمل شيطان بود و بدين جهت مستحق قتل بود، و قتل موسى از روى عمد نبود و اراده آن هم نداشت بلکه قصد او نصرت شيعه خود و تخليص او بود از قبطى و دفع ظلم او، نه آنکه مقصود موسى فى نفسه قتل او باشد و هر المى که بر اين وجه واقع شود حسن، و عارى از قبح است، اگرچه مؤدى به قتل شده باشد، خواه قاتل دفع مکروه از خود نمايد يا از غير. اما استغفار موسى بر سبيل انقطاع و رجوع او بود به خدا و اعتراف به تقصير نعم او، يا از حيث تحريم نفس خود از ثواب بر ترک اولى و مراد از (فَغَفَرَ لَهُ) قبول استغفار و انقطاع او باشد «1». حاصل آنکه شرط در اين دو امر آنکه ضرر مقصود نباشد و قصد به تمامه دفع مکروه و منع از وقوع ضرر باشد، پس اگر در اين صورت منجر به ضرر شود قبيح نخواهد بود، و در قضيه موسى چنين بوده و انبياى عظام معصومند از گناه صغيره و کبيره و خطا قبل از نبوت و بعد از آن.