تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّکَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ (56)
جلد 10 - صفحه 159
چون حق تعالى مقدم ساخت ذکر رسول و قرآن را و اينکه او سبحانه نازل فرمايد هدايت را براى خلق، بيان فرمايد که نيست بر پيغمبر اهتداى خلق بلکه بر اوست اداء و تبليغ هدايت؛ پس مى‌فرمايد:
إِنَّکَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ: بدرستى که تو اى پيغمبر هدايت ننمائى به ايمان هر که را دوست دارى و او را مجبور نمائى به ايمان. مراد از اين هدايت لطف است که عبارت باشد از آنچه موجب قرب به طاعت الهى و دورى از معصيت سبحانى است از قبيل اعطاء عقل و تمکين و قدرت و ازاحه علت و نصب دلايل و حجت از ارسال رسل و انزال کتب که هيچکس قادر بر آن نيست مگر خداى عز و جل، بدين جهت سلب هدايت فرمود از پيغمبر و نسبت داد به ذات اقدس خود که: وَ لکِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشاءُ: و لکن خدا راه مى‌نمايد به ايمان و داخل مى‌سازد در اسلام به لطف و توفيق خود هر که را خواهد از کسانى که طالب هدايت و قبول نمايند ايمان را. وَ هُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ: و خدا داناتر است به هدايت شوندگان، يعنى آنانکه استعداد آن دارند و قبول کنند سعادت را که به شرف اسلام و ايمان مشرف گردند. و اما کسانى که به جهت فرط عناد و جحود و استکبار به سوء اختيار خود تفکر در آيات هاديه و حجج بينه نکنند و از قبول حق امتناع ورزند، در وادى کفر و ضلالت و خذلان باقى باشند و هدايت نيابند.
تبصره: بعضى اهل خلاف، آيه را در شأن حضرت ابو طالب، و سخنانى ناشايسته گفته‌اند، لکن تمام از درجه اعتبار ساقط و احاديث بسيار در شأن آن حضرت وارد شده از جمله:
1- شيخ طوسى (رحمه اللّه) به اسناد خود از مفضل بن عمر روايت نموده از حضرت صادق از پدران بزرگوار خود که حضرت امير المؤمنين عليه السّلام در رحبه «1» (کوفه) نشسته و مردم مجتمع بودند، پس مردى برخاست و گفت: يا
«1» رحبه: فضاى خانه را گويند.
جلد 10 - صفحه 160
امير المؤمنين تو به اين مکان بلند هستى که خدا به تو داده و پدر تو در آتش است.
فرمود: ساکت شو! خدا دهان تو را بشکند! قسم به آن کسى که مبعوث ساخت حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله را به نبوت بر حق، اگر شفاعت کند پدر من هر گنهکار را که در زمين است، هر آينه خداوند قبول فرمايد شفاعت او را در حق همه؛ چگونه پدرم را عذاب نمايد در آتش و حال آنکه پسر او قسيم نار است. پس فرمود:
به آن کسى که مبعوث ساخت حضرت محمد را به حق، که نور ابى طالب در روز قيامت خاموش کند انوار همه خلق را، مگر پنج نور را: نور حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله، نور من، نور فاطمه، نور حسن و حسين و اولاد حسين را از ائمه به جهت آنکه نور پدر من از نور ماست، آن نورى که خلق فرموده خدا آن را، پيش از آنکه خلق فرمايد آدم را به دو هزار سال «1».
2- علامه مجلسى (رحمه اللّه) در مرآت العقول- روايت نموده از ابان بن ابى محمود: مردى از شيعه نوشت به حضرت على بن موسى الرضا عليهما السّلام:
فدايت شوم بدرستى که من شک دارم در اسلام ابى طالب. پس نوشت حضرت به او: «و من يشاقق الرّسول من بعد ما تبيّن له الهدى و يتّبع غير سبيل المؤمنين- الخ» بدرستى که تو اگر اقرار نکنى به ايمان ابى طالب، بازگشت تو، به آتش مى‌باشد «2».
3- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود: انّ مثل أبي طالب مثل اصحاب الکهف حين اسرّوا الايمان و اظهروا الشّرک فاتاهم اللّه اجرهم مرّتين: مثل ابى طالب مثل اصحاب کهف است، هنگامى که پنهان داشتند ايمان را و ظاهر کردند شرک را، پس عطا فرمود خدا اجر ايشان را دو برابر «3»؛ و عاقل لبيب را البته به همين مقدار کافى خواهد بود.
«1» کتاب الامالى، ج 1، ص 312- 311 (چ نجف، 1384 هجرى) و بحار الانوار، ج 35، ص 69، باب 3 روايت 3 بنقل از احتجاج و امالى الطوسى.
«2» مرآت العقول، ج 5، ص 236 باب مولد النبى صلّى اللّه عليه و آله ذيل روايت 21. (چاپ دوم حيدرى 1395 هجرى)
«3» اصول کافى عربى ج 1، ص 448، روايت 28.
جلد 10 - صفحه 161