تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ رَبُّکَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَ يَخْتارُ ما کانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ سُبْحانَ اللَّهِ وَ تَعالى عَمَّا يُشْرِکُونَ (68)
شأن نزول: صناديد قريش طعنه مى‌زدند که خدا چرا حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله را براى نبوت اختيار کرده، بايستى که چنين منصب عالى به بزرگى از اهل طائف و مکه برسد؛ حق تعالى در جواب ايشان فرمود که:
وَ رَبُّکَ يَخْلُقُ ما يَشاءُ: و پروردگار تو مى‌آفريند آنچه مى‌خواهد بى‌مانعى، وَ يَخْتارُ: و اختيار مى‌فرمايد و برمى‌گزيند هر که را مى‌خواهد براى رسالت. ما کانَ لَهُمُ الْخِيَرَةُ: نيست و نباشد مر کافران و ساير طاغيان را اختيارى در آن، يعنى ايشان را نسزد و سزاوار نيست که براى نبوّت کسى را اختيار کنند و برگزينند، زيرا زمام اختيار در قبضه اختيار قادر مختار است، هر که را مصلحت داند و حکمت او اقتضا کند رتبه رسالت عطا فرمايد، و هر که را مصلحت نداند مرحمت نکند. سُبْحانَ اللَّهِ: منزه و مبراست خدا از آنکه کسى را فوق اختيار
جلد 10 - صفحه 171
او اختيارى باشد و او را شريکى در خلق و اختيار اصلح باشد و جرأت نمايد در اختيار کردن آنچه اصنام و شريک او قرار دهند.
شيخ طبرسى در مجمع «1» فرموده مفسرين را در اين آيه دو وجه باشد:
1- آنکه مى‌آفريند آفريدگار آنچه مى‌خواهد و اختيار فرمايد تدبير بندگان را بر آنچه اصلح است براى ايشان، پس برمى‌گزيند براى رسالت آن کسى را که اصلح است براى ايشان و نيست ايشان را اختيارى بر خدا، بلکه خداى را بر ايشان اختيار است؛ و بنابراين «ما» حرف نفى است و در قرائت، وقف بر «يختار» بايد نمود و در اين وجه رد است بر مشرکان که مى‌گفتند «لَوْ لا نُزِّلَ هذَا الْقُرْآنُ عَلى رَجُلٍ مِنَ الْقَرْيَتَيْنِ عَظِيمٍ» «2» چرا نازل نشده قرآن بر مردى صاحب شأن از مکه و طائف مانند وليد بن مغيره و عروة بن مسعود ثقفى.
وجه دوم- آنکه «ما» در آيه به معنى «الّذى» است، يعنى اختيار مى‌فرمايد آن چيزى را که ايشان را خير و صلاح است، يعنى اختيار آن چيزى که مخصوص است به او سبحانه، زيرا اختيار واجب است که بر وجه علم باشد به احوال مختار؛ و غير از ذات حق تعالى، عالم به جميع احوال مختار نيست و وجوه صحت و مصالح بندگان را جز علام الغيوب نمى‌داند، و ديگر آن که اختيار به معنى اخذ خير است، و چگونه اخذ خير کند از اشياء آن کسى که عالم به خير نباشد در آنها. و بنابراين وجه وقف مى‌بايد بر «يَخْلُقُ ما يَشاءُ» شود، و چون اين دو جمله در حکم تفسير «يختار» است که قبل از او واقع شده، از اين جهت حرف عطف بر آن داخل نشده.
«1» تفسير مجمع البيان، (چ 1403 هجرى) ج 4، ص 263- 262.
«2» سوره زخرف، آيه 31.
جلد 10 - صفحه 172