اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ رَبُّک‌َ يَخلُق‌ُ ما يَشاءُ وَ يَختارُ ما کان‌َ لَهُم‌ُ الخِيَرَةُ سُبحان‌َ اللّه‌ِ وَ تَعالي عَمّا يُشرِکُون‌َ (68)
و پروردگار تو خلق ميکند آنچه را که بخواهد و اختيار ميکند آنکه را که صلاح داند نيست از براي آنها اختياري منزه است خداوند و بلندتر است از آنچه شرک ميآورند.
وَ رَبُّک‌َ يَخلُق‌ُ ما يَشاءُ راجع بامور تکوينيه است که ايجاد مخلوقات بيد قدرت او است و آنچه صلاح ميداند و حکمتش اقتضاء ميکند ايجاد ميکند احدي را نميرسد که در امر خلقت نظري دهد چون عالم بحکم و مصالح نيستند حتي ملائکه که موقعي که فرمود وَ إِذ قال‌َ رَبُّک‌َ لِلمَلائِکَةِ إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً قالُوا أَ تَجعَل‌ُ فِيها مَن يُفسِدُ فِيها وَ يَسفِک‌ُ الدِّماءَ وَ نَحن‌ُ نُسَبِّح‌ُ بِحَمدِک‌َ وَ نُقَدِّس‌ُ لَک‌َ قال‌َ إِنِّي أَعلَم‌ُ ما لا تَعلَمُون‌َ (بقره 30) پس احدي را نميرسد که بگويد چرا فلان را غني کردي و فلان را فقير يا باو عزت دادي و باين ذلت او را ولود قرار دادي او را عقيم او را پسر دادي او را دختر او را متنعم فرمودي او را مبتلي او را حسن و جمال دادي او را قبيح المنظر چرا باران آمد چرا نيامد چرا شيطان را خلق کردي چرا مهلت دادي و امثال اينکه چون و چراها در السنه بسياري متداول است چون عالم بحکم و مصالح نيستند بايد تسليم صرف شد او ميداند هر چه حکمت اقتضاء کند و مصلحت داشته باشد ايجاد ميفرمايد:
وَ يَختارُ راجع بتشريعيات است کي لياقت نبوت و رسالت و امامت دارد او را جعل
جلد 14 - صفحه 267
ميفرمايد دستورات آنچه صلاح باشد جعل ميکند از تکليفيات و وضعيات از واجب و حرام چه کتابي نازل کند و چه نحوه نازل شود چنانچه گفتند وَ قالُوا لَو لا نُزِّل‌َ هذَا القُرآن‌ُ عَلي رَجُل‌ٍ مِن‌َ القَريَتَين‌ِ عَظِيم‌ٍ (زخرف آيه 31) يا گفتند قال‌َ الَّذِين‌َ لا يَرجُون‌َ لِقاءَنَا ائت‌ِ بِقُرآن‌ٍ غَيرِ هذا أَو بَدِّله‌ُ قُل ما يَکُون‌ُ لِي أَن أُبَدِّلَه‌ُ مِن تِلقاءِ نَفسِي إِن أَتَّبِع‌ُ إِلّا ما يُوحي إِلَي‌َّ (يونس آيه 15) و همچنين جعل امام و خليفه چنانچه در حق آدم فرمود إِنِّي جاعِل‌ٌ فِي الأَرض‌ِ خَلِيفَةً و در حق داود فرمود يا داوُدُ إِنّا جَعَلناک‌َ خَلِيفَةً فِي الأَرض‌ِ (ص آيه 26) و در حق ابراهيم ميفرمايد إِنِّي جاعِلُک‌َ لِلنّاس‌ِ إِماماً (بقره آيه 124) و در حق ابراهيم و اسحق و يعقوب ميفرمايد وَ جَعَلناهُم أَئِمَّةً يَهدُون‌َ بِأَمرِنا (انبياء آيه 73) و غير اينها.
ما کان‌َ لَهُم‌ُ الخِيَرَةُ اينکه جمله را دو نحوه ميتوان تفسير کرد ولي برگشت هر دو بيک مطلب است نحوه اولي ما نافيه باشد و جمله مستقله چنانچه در ترجمه اشاره شد يعني مردم اختيار جعل نبي و امام و خليفه ندارند چون شرايطي در آنها معتبر است که جز ذات اقدس حق نمي‌داند پس بقلدري و به شوري و بجور نميتوان جعل خليفه کرد. نحوه ثانيه ما موصوله باشد و مفعول و يختار يعني خدا اختيار ميفرمايد آنچه که خير و صلاح باشد براي ناس و ناس خير و صلاح خود را نميدانند که بتوانند جعل نبي يا کتاب يا امام يا خليفه کنند.
سُبحان‌َ اللّه‌ِ وَ تَعالي عَمّا يُشرِکُون‌َ که شريک براي خدا قرار ميدهند در امر خلقت و جعل احکام و جعل نبي و رسول و امام.