تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذِينَ لا يُرِيدُونَ عُلُوًّا فِي الْأَرْضِ وَ لا فَساداً وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِينَ (83) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَ مَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَلا يُجْزَى الَّذِينَ عَمِلُوا السَّيِّئاتِ إِلاَّ ما کانُوا يَعْمَلُونَ (84) إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْکَ الْقُرْآنَ لَرادُّکَ إِلى مَعادٍ قُلْ رَبِّي أَعْلَمُ مَنْ جاءَ بِالْهُدى وَ مَنْ هُوَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ (85) وَ ما کُنْتَ تَرْجُوا أَنْ يُلْقى إِلَيْکَ الْکِتابُ إِلاَّ رَحْمَةً مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُونَنَّ ظَهِيراً لِلْکافِرِينَ (86) وَ لا يَصُدُّنَّکَ عَنْ آياتِ اللَّهِ بَعْدَ إِذْ أُنْزِلَتْ إِلَيْکَ وَ ادْعُ إِلى رَبِّکَ وَ لا تَکُونَنَّ مِنَ الْمُشْرِکِينَ (87)
وَ لا تَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ کُلُّ شَيْ‌ءٍ هالِکٌ إِلاَّ وَجْهَهُ لَهُ الْحُکْمُ وَ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (88)
ترجمه
اين سراى آخرت قرار ميدهيم آنرا از براى آنانکه نميخواهند برترى را در زمين و نه فسادى را و انجام نيک براى پرهيزکارانست
هر که بجا آورد خوبى را پس براى او است بهتر از آن و هر که بجا آورد بدى را پس پاداش داده نميشوند آنها که بدى کردند مگر آنچه بودند ميکردند
همانا آنکه واجب ساخت بر تو قرآن را هر آينه بازگرداننده تو است بجاى بازگشت بگو پروردگار من بهتر ميداند آنرا که آورد هدايت را و آنکه او است در گمراهى آشکار
و نبودى که اميد داشته باشى که داده شود بتو کتاب ولى بود رحمتى از پروردگارت پس مباش البته پشتيبان کافران
و نبايد بازدارند تو را از آيتهاى خدا پس از آنکه فرستاده شد بسوى تو و بخوان بسوى پروردگارت و مباش البته از شرک آورندگان
و مخوان با خداوند خداى ديگرى را نيست خدائى مگر او همه چيز فانى است مگر ذات او براى او است فرمان و بسوى او بازگرديده خواهيد شد.
تفسير
خداوند متعال بعد از ذکر هلاک قارون براى سرکشى و فتنه انگيزى که از صفات مذمومه است اشاره بحسن افتادگى و خيرخواهى که از صفات ممدوحه است فرموده به بيان لطيفى که فوق آن متصوّر نيست باين تقريب که آن بهشت عنبر سرشت و سراى آخرتيکه اوصاف آن کرارا ذکر شده قرار داده و ميدهيم آنرا مقرّ و جايگاه کسانيکه اراده و عزم بر تفوّق و برترى از خلق و فتنه و فساد
جلد 4 صفحه 211
در زمين را نداشته باشند چه رسد به آنکه مرتکب اين امور شوند و در بعضى از اخبار ائمه اطهار عزم بر تفوّق بر خلق به اراده بهتر بودن بند کفش خود از رفيقش تحديد شده و فرموده‌اند چنين کسى داخل در اين آيه است و آنان را که اراده فساد ننمودند بکسانيکه بمورى آزار نرسانند تفسير فرموده‌اند و آنکه دنيا بمنزله مردار است و از آن بقدر ضرورت بايد استفاده نمود و عاقبت محموده براى کسانى است که از خلاف رضاى خدا پرهيز نمايند و براى ترغيب و اقبال خلق بکار خوب و اعراض آنها از کار بد فرموده کسيکه بجا آورد کار خوبى را از قبيل احسان بخلق و عبادت و اطاعت خالق خدا پاداشى باو عطا ميفرمايد که بهتر و برتر باشد از کار او از هر جهت بمراتبى که در اواخر سوره انعام و سوره نمل بيان شد و کسيکه مرتکب شود عمل بدى را از اسائه بخلق و معصيت خالق خداوند آنشخص بد کار را بمانند عمل بد او که مستحق است پاداش خواهد داد نه زيادتر از ميزان استحقاقش و بملاحظه تسجيل و تصريح ببدى حال بدکاران عدول از ضمير بظاهر و تکرار در نسبت سيّئه بآنها فرموده و کلمه مثل براى مبالغه در مماثلت حذف شده و اين تفاوت براى آنستکه عذاب زائد از حق ظلم است و منافات با عدل دارد و خداوند عادل است و احسان زائد از حق بمقتضاى فضل او است که مؤيّد عدل است نه منافى آن و در نفحات نقل فرموده که چون پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم از مکه هجرت فرمود و از ترس کفار در غار مخفى گرديد بعد از بيرون آمدن از بيراهه بسوى مدينه رهسپار شد و چون ايمن از شرّ کفار گرديد در جحفه که ميان مکه و مدينه است نزول اجلال فرمود و راه مکه را ديد و مشتاق بوطن خود گرديد جبرئيل نازل شد و عرضه داشت مشتاق بمحل ولادت خود شدى فرمود بلى پس او آيه بعد را براى حضرت خواند و خدا فرمود اى محمد صلّى اللّه عليه و اله و سلّم بگو بکفار که سبب اين وعده لطف خدا بمن آنستکه پروردگار من بهتر مى‌شناسد آنرا که دين حق را در ميان مردم آورده و آنرا که دور از حق و منحرف از راه قرب بخدا است و در مجمع نقل نموده که معاد مرد بلد او است چون او در بلاد گردش ميکند پس بر ميگردد بجاى خود و بنابراين آيه از اخبار غيبيّه قرآن که شاهد صدق آن و آورنده آنست ميباشد و مفادش آنکه همانا آنخداونديکه بر تو تلاوت
جلد 4 صفحه 212
قرآن و دعوت بحق را واجب فرمود هر آينه تو را بوطن اصلى خود بر ميگرداند با فتح و فيروزى و نميگذارد از اين راه کدورتى در خاطرت باقى بماند و اين امر در خارج بوقوع پيوست ولى در بعضى اخبار از ائمه اطهار معاد در اين مقام برجعت آنحضرت و عترت طاهره تأويل شده و بعضى آنرا بمرگ و قيامت و بهشت تفسير نموده‌اند و معناى اول اظهر و اقوى است و معلوم است که مراد از کسيکه آورنده هدايت است پيغمبر صلّى اللّه عليه و اله و سلّم است و مراد از کسانيکه در گمراهى و ضلالتند اهل شرک و نفاقند و بعد از اين خداوند بيان بزرگترين الطاف خود را بآنحضرت فرموده باين تقريب که تو اميد نداشتى قرآنيکه بهتر و برترين کتب سماوى است براى تو نازل شود و اين نبود مگر براى لطف مخصوصى که پروردگارت بتو داشت و چنين کتابى بتو داد که معجزه باقيه تو باشد پس هيچگاه با کفاريکه دشمن خدايند مدارا و همراهى مکن و مبادا باز دارند آنها تو را از تلاوت آيات خدا و ابلاغ احکام او بعد از نزول آن بتو بلطائف الحيل و مکر و مردم را دعوت نما بتوحيد پروردگارت و راه نجات و مباش از کسانيکه غير از داعى الهى چيزى مدخليت در غرض آنها دارد و مخوان با معبود بحق معبود ديگرى را چون جز ذات واجب الوجود کسى شايسته پرستش و ستايش و خواندن بخدائى نيست و تمام موجودات بالاخره نيست و نابود خواهند شد و جز ذات احديّت باقى و بر قرار نماند و همه در يکروز باو بازگشت خواهند نمود و در آنروز حکم فرمائى مخصوص باو خواهد بود و کسى را قدرت تخلف از فرمان او نيست و تحقيق در معناى رجوع و فناء موجودات و بقاء وجه اللّه که اصل وجود است در ذيل آيه الّذين اذا اصابتهم مصيبة از سوره بقره گذشت و در اينمقام از ائمه اطهار وجه اللّه به پيغمبر و امام و عقل کامل که جهات هدايت خلقند بحق و بدين خدا و پيروان آن تفسير شده است و در روايتى ضمير وجهه را بشى‌ء راجع فرموده‌اند و اين مؤيّد همان معناى محقّق است که مراد از وجه جهت نورانيّت و اصل وجود و روح اشياء است که از آن بوجود منبسط تعبير ميشود و خطابات الهيه در آيات اخيره اگر چه ظاهرا به پيغمبر صلى اللّه عليه و اله است ولى در واقع بمردم است از قبيل در بتو ميگويم ديوار تو گوش کن و محتمل است مقصود قطع طمع اهل شرک از موافقت پيغمبر صلى اللّه عليه و اله با آنها باشد
جلد 4 صفحه 213
در هر حال معلوم است که ساحت مقدس نبوى اجلّ از اين قبيل تکاليف است که جدّا مکلف بآن شود و ثواب قرائت اين سوره مبارکه در ذيل سوره شعراء گذشت و الحمد للّه رب العالمين و صلى اللّه على محمد و آله الطاهرين.
جلد 4 صفحه 214