اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ وَ لَم يَتَفَکَّرُوا فِي أَنفُسِهِم ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما إِلاّ بِالحَق‌ِّ وَ أَجَل‌ٍ مُسَمًّي وَ إِن‌َّ کَثِيراً مِن‌َ النّاس‌ِ بِلِقاءِ رَبِّهِم لَکافِرُون‌َ «8»
جلد 14 - صفحه 362
آيا اينکه اهل دنيا فکر نمي‌کنند و تأمل نمي‌نمايند در نفس خود که خلق نفرموده- خداوند متعال اينکه آسمانها را و زمين را و آنچه بين آسمان و زمين است، مگر بحق و بجا و موافق حکمت و مصلحت و مدت معيني براي آنها مقرر فرموده و به درستي که بسياري از افراد بشر بلقاء پروردگار خود هر آينه کافر هستند.
افعال الهي تمام از روي حکمت و مصلحت است. توضيح کلام اينکه خداوند متعال را بذاته نمي‌توان شناخت، زيرا صرف الوجود است و ماهيت ندارد و درک شي‌ء، توقف دارد بر اينکه سلب وجود از او کنند و ماهيت را در ذهن، وجود ذهني دهند و تصور کنند، که معني تصور يعني صورت ذهني، و سلب وجود از نفس وجود معقول نيست، زيرا عين عدم است و همچنين به صفات ذاتيه هم نمي‌توان شناخت، زيرا اينکه صفات منتزع از ذات است و مرتبه‌اي از مراتب وجود است و امور انتزاعيه ما بازاء ندارد بلکه فقط منشأ انتزاع دارد و منشأ انتزاع عين ذات است و اينکه است فرمايش امير المؤمنين:
«و کمال توحيده نفي الصفات عنه لشهادة کل صفة انها غير الموصوف و شهادة کل موصوف انه غير الصفة فمن وصفه فقد قرنه و من قرنه فقد جزاه و من جزاه فقد جهله».
و اينکه جمله ردا شاعره است که قائل بصفات زائده است «و الزامهم بالقدماء الثمانية معروف» بلکه خدا را بآثار و افعال او بايد شناخت.
«لشهادة کل اثر بوجود مؤثره و کل فعل بوجود فاعله». از اينکه جهت مي‌فرمايد:
أَ وَ لَم يَتَفَکَّرُوا فِي أَنفُسِهِم به خود نمي‌آيند و تأمل و تدبر نمي‌کنند.
ما خَلَق‌َ اللّه‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌َ وَ ما بَينَهُما إِلّا بِالحَق‌ِّ حکمت خلقت اينکه دستگاه وسيع عالم علوي و سفلي و آنچه در بين آنها است چيست! کار لغو و عبث و قبيح از او صادر نمي‌شود تمام براي اينکه است که انسان بتواند در اينکه چهار روزه دنيا تحصيل سعادت کند و تأمين دار باقيه نمايد.
ابر و باد و مه و خورشيد و فلک در کارند || تا تو ناني بکف آري و به غفلت نخوري
همه از بهر تو سرگشته و فرمانبردار || شرط انصاف نباشد که تو فرمان نبري
جلد 14 - صفحه 363
«الدنيا مزرعة الاخره».
وَ أَجَل‌ٍ مُسَمًّي و البته اينکه عالم فاني مي‌شود و از بين مي‌رود و بقايي ندارد «دار فانيه» آسمانها، ماه، خورشيد، ستارگان، زمين و آنچه در اينکه کرات هستند، جن و انس و ملک و حيوان و نبات درياها تمام برچيده مي‌شود و سفره قيامت پهن مي‌شود بوقت خود و ساعت معين.
وَ إِن‌َّ کَثِيراً مِن‌َ النّاس‌ِ بِلِقاءِ رَبِّهِم بروز جزا و لقاء مثوبات و عقوبات آخرت لَکافِرُون‌َ فقط همين دنياست و چهار روزش! اگر چنين باشد بکلي دستگاه خلقت لغو مي‌شود، و بي فائده أَ فَحَسِبتُم أَنَّما خَلَقناکُم عَبَثاً وَ أَنَّکُم إِلَينا لا تُرجَعُون‌َ (سوره مؤمنون آيه 115).