اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَسُبحان‌َ اللّه‌ِ حِين‌َ تُمسُون‌َ وَ حِين‌َ تُصبِحُون‌َ «17»
پس تسبيح اختصاص دارد به خداوند، زماني که شام مي‌کنيد و زماني که صبح مي‌کنيد.
فَسُبحان‌َ اللّه‌ِ پس منزه است خداوند متعال. يکي از اذکار واجبه در نماز اينکه ذکر شريف سبحان اللّه است که در رکعتين اخيرتين مقدم بر ساير اذکار ذکر شده: «سبحان اللّه و الحمد للّه و لا اله الا اللّه و اللّه اکبر» در ذکر رکوع و سجود سه «سبحان اللّه يا سبحان ربي العظيم و بحمده و سبحان ربي الاعلي و بحمده» و تمام موجودات تسبيح پروردگار مي‌کنند:
سَبَّح‌َ لِلّه‌ِ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ (سوره حديد آيه 1 و حشر آيه 1 و صف آيه 1) تُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ السَّماوات‌ُ السَّبع‌ُ وَ الأَرض‌ُ وَ مَن فِيهِن‌َّ وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ (سوره اسراء آيه 44) أَ لَم تَرَ أَن‌َّ اللّه‌َ يُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ مَن فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الطَّيرُ- الايه (سوره نور آيه 41).
يُسَبِّح‌ُ لَه‌ُ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ هُوَ العَزِيزُ الحَکِيم‌ُ (سوره حشر آيه 24) يُسَبِّح‌ُ لِلّه‌ِ ما فِي السَّماوات‌ِ وَ ما فِي الأَرض‌ِ (سوره جمعه آيه 1 و تغابن آيه 1) و غير اينها از آيات و معناي تسبيح تقديس و تنزيه حق است از جميع عيوب و نواقص، ذاتا و صفة و فعلا، اما ذاتا، صرف الوجود است، غير متناهي، اعلا مراتب وجود، حتي ماهيت ندارد که محدود شود و احتياج به ترکيب و بوجود داشته باشد، صفاتش عين ذات است. زائد بر ذات نيست تا احتياج به آن صفات داشته باشد، افعالش تمام موافق حکمت و مصلحت و درست و بجا و
جلد 14 - صفحه 371
بموقع احتياج بکمک و معاون و اسباب و لوازم و مقدمات ندارد. به مجرد اراده موجود مي‌شود مرکب نيست، جسم نيست، جوهر نيست، عرض نيست، شريک، نظير، مثل، مانند، شبيه، عديل، ضدي و ندي از براي او نيست. زيرا تمام اينها سر تا پا احتياج است. هم به اجزاء هم بوجود، هم به موجد هم به معروض، مکان ندارد، غني بالذات.
حِين‌َ تُمسُون‌َ وَ حِين‌َ تُصبِحُون‌َ شب و روز، در اخبار دارد که اشاره به صلوات فريضه است و لکن مکرر گفته‌ايم که اخبار وارده در تفسير نوعا بيان مصداق است يا مصداق اتم و تسبيح موجودات هم تکويني است که نفس وجودشان دلالت دارد بر تنزيه خالق خود و هم تشريعي است که تمام موجودات حتي جمادات عقل و شعور و ادراک دارند و معرفت به خالق خود و انبياء او دارند و ذکر و تسبيح و تحميد حق مي‌کنند چنانچه آيات شريفه دلالت بر اينکه معني دارد و قضيه هدهد و نمل حضرت سليمان و جبال حضرت داود، و جمله وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم و آيات، ديگر که مکرر بيان شده و همين نحوي که تسبيح دارند، تحميد هم دارند، لذا مي‌فرمايد: