اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَه‌ُ الحَمدُ فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ عَشِيًّا وَ حِين‌َ تُظهِرُون‌َ «18»
و از براي اوست و مختص به اوست حمد در آسمانها و زمين و در شب و زماني که ظهر مي‌کنيد.
وَ لَه‌ُ الحَمدُ لام له لام اختصاص است و الف و لام الحمد الف و لام جنس است يعني جنس حمد به تمام مراتبش مختص به ذات مقدس او است چنانچه مفاد الحمد للّه هم همين است. اما ذاتا، چون مستجمع جميع کمالات و منزه از جميع عيوب است، از علم و قدرت و حيات و عزت و عظمت و کبريايي و ساير صفات ذاتيه و خالي از ضد آنها است، از جهل و عجز و فناء و ذلت و حقارت و صغارت و ساير نواقص و عيوب. و غير او هر که باشد و هر چه باشد فقر و عجز و فناء و ذلت و حقارت و احتياج دارد. «الممکن في حد ذاته ان يکون لبس و له من علته ان يکون يئس» هر چه دارد از افاضه او است. و اما افعالا، از خلق و رزق و عفو و غفران و اماته و احياء و عطاء و منع و رضاء و سخط و ثواب و عذاب، تماما از روي حکمت و مصلحت و درست و بجا است ولي پس از تنزيل از اينکه معني و به عنايت و مجاز در ممکنات
جلد 14 - صفحه 372
اشرف از محمّد و آل نداريم چون تمام فيوضات الهيه به توسط آنها است و علت غايي تمام ممکنات هستند و مراد از مقام محمود و نام مبارک احمد، محمّد، محمود بدين مناسبت است.
فِي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ يعني جميع آنچه که در آسمانها و زمين است حمد الهي را مي‌کنند. چنانچه در مورد تسبيح بيان شد به دليل قوله تعالي: وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ (سوره اسراء آيه 44) که باء بحمده باء مصاحبت است يعني حمد آنها هم مصاحب تسبيح است.
وَ عَشِيًّا وَ حِين‌َ تُظهِرُون‌َ در مورد تسبيح فرمود «حِين‌َ تُمسُون‌َ وَ حِين‌َ تُصبِحُون‌َ» و در مورد حمد مي‌فرمايد «وَ عَشِيًّا وَ حِين‌َ تُظهِرُون‌َ» اشاره به دوام است، صبح، ظهر، مساء، عشي. و در حديث دارد که اينکه آيات بيان سر جعل صلوات خمس است، در صبح و ظهر و عصر و مغرب و عشاء که بايد بجا آورد و اينکه صلوات هم مشتمل بر تسبيح و تحميد است بلکه صلوة جامع انحاء عبادات است. اولا توجه و خلوص و تقرب که در نيت است و بايد باقي باشد، تا تسليم تکبير، تهليل، قيام، قعود، رکوع، سجود، قرائت، ذکر، صلوات، سلام، شهادت به توحيد و رسالت که دائما انسان را متذکر کند و غفلت او را نگيرد و اگر احيانا غفلت عارض شد، استغفار و طلب عفو نمايد و حوائجش را هم از خدا بخواهد که مشتمل بر استغفار و دعا هم هست و لذا تارکين صلوة بکل از اينکه انحاء عبادات محروم و غفلت آنها را گرفته که از هيچگونه معصيتي پروا ندارند.