تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِکُمْ هَلْ لَکُمْ مِنْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ مِنْ شُرَکاءَ فِي ما رَزَقْناکُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ کَخِيفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ «28»
ضَرَبَ لَکُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِکُمْ: بيان فرمود خداى تعالى مثلى فرا گرفته شده از احوال نفسهاى شما که اقرب امور است به شما تا به آن به شما معلوم و محقق شود که حق تعالى را شريک نيست و آن مثل اينست که: هَلْ لَکُمْ مِنْ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ: آيا هست شما را اى آزادان، از آنچه مالک شده است
«1» عيون اخبار الرّضا عليه السّلام، چ نجف 1390 هجرى ج 2، ص 6 روايت 13.
«2» کتاب الخصال (چ دار التعارف) باب العشرة، ج 2، ص 432 روايت 14.
«3» عيون اخبار الرضا عليه السّلام (چ نجف 1390 هجرى) ج 2، ص 277- مستدرک الوسائل ميرزا حسين نورى، ج 2، کتاب الحج، ص 238- کتاب فوائد المسمطين (چ بيروت 1400 هجرى) ج 2 باب 38 حديث 463 (زيارت جامعه کبيره) صفحه 179 و 180 به بعد.- من لا يحضره الفقيه (چاپ آخوندى 1390 هجرى) ج 2، ص 370 رقم 1625- بحار الانوار ج 102، ص 127- روضة المتقين ج 5، ص 450- تهذيب الاحکام شيخ طوسى (چ بيروت 1401 هجرى) ج 6 باب 46 ص 95.
جلد 10 - صفحه 291
دستهاى شما، يعنى از مماليک شما که ملک يمينند، مِنْ شُرَکاءَ فِي ما رَزَقْناکُمْ: از شريکان در آنچه روزى کرده‌ايم و داده‌ايم شما را از اموال و اسباب. فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ: پس شما و ايشان باشيد در آن چيز يکسان، يعنى چنانچه شما تصرف مى‌کنيد در مال و ملک خود، ايشان نيز توانند که در آن تصرف نمايند. تَخافُونَهُمْ: بترسيد از ايشان که به تصرف در آن مستقل و مستبد شوند، کَخِيفَتِکُمْ أَنْفُسَکُمْ: مثل ترسيدن شما آزادان از نفسهاى خود، يعنى از شريکان آزاد که امثال شمايند.
ملخص کلام آنکه آيا اى آقايان راضى هستيد به آنکه بندگان و غلامان خود را در مال و ملک خود شريک سازيد، تا در تصرف در آن و تسلط بر آن مساوى يکديگر باشيد، و در اين صورت از استقلال و استبداد ايشان ترسان شويد، چنانچه بعضى از بعضى هراسانند. از اين پس چون راضى نيستيد که در آنچه من شما را روزى کرده‌ام بندگان شما با شما در آن شريک باشند و ترس آن داريد که مبادا مستقل شوند در آن، پس چگونه راضى مى‌شويد از براى من که رب الارباب و مالک الملک و خالق احرار و عبيدم، بعضى از بندگان مرا شريک مى‌سازيد و به چه وجه روا مى‌داريد که در آنچه من آفريده‌ام کسى با من شريک باشد از بندگان آفريدگان.
على بن ابراهيم قمى در سبب نزول آيه شريفه فرموده «1» که قريش و عرب وقتى حج مى‌نمودند تلبيه مى‌گفتند به تلبيه حضرت ابراهيم و انبياء عليهم السّلام:
«لبّيک اللّهم لبّيک، لا شريک لک لبّيک، إنّ الحمد و النّعمة لک و الملک لا شريک لک لبّيک» پس ابليس به صورت پيرمردى بيامد و گفت: اين تلبيه اسلاف شما نيست، پرسيدند تلبيه آنها چه بوده گفت: «لبّيک اللّهمّ لبّيک لا شريک لک الّا شريکا هو لک» قريش متفرق شدند از اين کلام. ابليس گفت: تأمل کنيد تا آخر کلام من. گفتند: چيست؟ گفت: «الّا شريک هو لک تملکه و ما يملک» آيا نمى‌بينيد که او مالک شريک و ما يملک او است. قريش راضى و اين تلبيه
«1» تفسير قمى، ج 2، ص 154.
جلد 10 - صفحه 292
خاصه آنها بود. وقتى حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله مبعوث شد خداى تعالى آيه شريفه نازل فرمود.
در عين المعانى و بعضى از تفاسير است که چون حضرت اين آيه شريفه را بر صناديد قريش تلاوت فرمود، همه متفق الکلمه گفتند: «کلّا و اللّه لا يکون ذلک ابدا» حاشا هرگز اين نتواند بود. حضرت فرمود: شما بندگان خود را در مال خود شريک نمى‌سازيد، پس چگونه آفريدگان را که بندگان خدايند در ملک او شريک مى‌سازيد «1».
کَذلِکَ نُفَصِّلُ الْآياتِ: مانند اين تفصيل مى‌کنيم و مبين مى‌سازيم دلايل يگانگى خود را، لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ: براى گروهى که تعقل کنند و عقل خود را در تدبر امثال آفريدگار کار فرمايند، چه تمثيل کاشف معانى و موضح آنست براى اهل دانش، زيرا آن به منزله تصوير و تشکيل است براى معانى و حقايق، اما جاهلان و ظالمان از حقيقت اين سخنان بى‌خبرند؛ چنانکه مى‌فرمايد: