تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (30)
فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّينِ حَنِيفاً: پس بپاى دار روى خود را براى دين حق در حالتى که مايل باشى از همه اديان به دين اسلام، يعنى بر جاده دين اسلام استقامت نما و پايدارى کن و توجهات و عمل خود را خالص گردان براى خداوند سبحان.
تنبيه: آيه شريفه تمثيل است براى اقبال و ثبات بر دين اسلام و اهتمام و سعى بليغ نمودن به آن، زيرا هر که به چيزى اهتمام نمايد با تمام توجه و نظر و جديت، روى مى‌آورد به آن؛ و خطاب گرچه به حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله باشد، لکن مراد جميع مکلفانند. و در وجه خطاب به رسول، تفخيم و تعظيم شأن اوست، زيرا آن سرور بهتر و پيشواى امت باشد، يعنى بايد همه امت بر دين اسلام ثابت و راسخ شوند و به هيچ‌وجه از آن روى برنگردانند و تمام توجهات و
جلد 10 - صفحه 294
نظريات خود را مصروف به آن دارند.
فِطْرَتَ اللَّهِ: ملازم شويد خلقت خداى را که دين اسلام است، يا بر شما باد به خلقت الهى که دين اسلام مى‌باشد. الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها: آنچنان فطرتى که خلق فرمود مردمان را بر آن.
تنبيه: بزرگان در معنى آيه فرموده‌اند: بر پاى دار وجه خود را براى دين اسلام که معرفت و توحيد خداوند است، آنچنان معرفتى که خلق نموده است خداوند مردم را بر آن فطرت اصليه. و مراد به «فطرت اللّه» همان فطرت اصليه‌اى است که خلق نمود خداوند عالم همه موجودات را بر نوعى و طبعى که جبلّى همه آنهاست براى قبول نمودن دين خدا که معرفت اللّه و دين اسلام باشد آفريد، که اگر آنها را واگذارند به حالت خودشان هر آينه مفارقت اين طريقه حقه را نمى‌نمايند. و اينکه عدول مى‌کنند به جهت تقليد پدران و مادران و پيروى اهل ضلالت است.
علامه مجلسى (رحمه اللّه) در جلد دوم بحار فرموده: آنچه ظاهر مى‌شود از اخبار اينست که: خداوند عالم قرار داده عقول خلق را بر توحيد و اقرار به صانع عالم در خلق در وقت ميثاق گرفتن از ايشان که يوم «الست» باشد، پس قلوب جميع خلق مقرّ و معترفند به آنچه ذکر شد، و اگر انکار کنند، پس از روى عناد و تکبر و ضلال است «1».
زراره از حضرت باقر عليه السّلام در معنى آيه روايت نموده که «فطرهم اللّه على المعرفة» «2».
و حضرت رضا عليه السّلام روايت نموده از پدران گرام خود در آيه شريفه: هو لا اله الّا اللّه محمّد رسول اللّه و علىّ امير المؤمنين «3».
و بالجمله جبلّت و طبيعت مخلوقات مجبول و مفطور است بر اذعان و اعتراف به صانع، و لذا حق تعالى فرموده که اگر از کافران سؤال بنمائى که
«1» بحار الانوار، ج 3، ص 277.
«2» تفسير نور الثقلين، ج 4، ص 182، روايت 56.
«3» تفسير قمى، ج 2، ص 155. (چ نجف 1387 هجرى)
جلد 10 - صفحه 295
کى آفريده است آسمانها و زمينها را، هر آينه گويند خدا آفريده است؛ و در مقام انکار و تعجب فرموده «أَ فِي اللَّهِ شَکٌّ فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ؟!!» «1».
لا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ: (نهى است در صورت نفى) يعنى تبديل ندهيد دين خداى را که براى شما مفطور و مخلوق گردانيده. 2- سزاوار نيست که تبديل دهيد فطرتى که خدا خلق فرموده. 3- آنکه هيچکس قادر نيست که تغيير دهد و محو و محق گرداند فطرت اصليه الهيه را. 4- زمخشرى در کشاف گفته که فطرت به معنى خلقت است به دليل «لا تبديل لخلق اللّه» يعنى حق تعالى خلق بندگان فرموده در حالتى که قابل توحيد و دين اسلام و غير آن هستند، زيرا عقل و نظر صحيح ايجاب آن را نمايد که اگر مردمان واگذاشته مى‌شدند به حال خود و فريب شياطين انسى و جنى را نمى‌خوردند، هر آينه غير دين اسلام را اختيار نمى‌کردند. 5- ابو مسلم گفته معنى آيه شريفه آنکه پيروى کنيد از دين، آن چيزى را که دلالت مى‌کند بر آن فطرتى الهى که آن ابتداى خلق اشياء و ترکيب و تصوير آنهاست؛ بر وجهى که دالّ است بر آنکه آنها را صانعى باشد قادر و عالم و حىّ و قديم و واحد و بى‌شبيه و نظير، هيچ تبديلى نيست مر خلقت خداى را در دلالت به اين معنى که فطرت بر وجهى است که دال است بر صانع حکيم و ممکن نيست کسى تبديل آن نمايد تا وجه استدلال باطل شود.
ذلِکَ الدِّينُ الْقَيِّمُ: آن دينى و فطرتى که بندگان مأمورند به اقامه و استقامت بر آن دينى است مستوى و مستقيم که هيچ کجى و اعوجاجى در آن نيست. وَ لکِنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ: و لکن بيشتر مردمان نمى‌دانند استقامت آن را به سبب اعوجاج طبع و عدم تفکر و تدبر در آن.
تتمه: در مجمع البحرين حديث مشهور بين فريقين: کلّ مولود يولد على الفطرة حتّى يکون ابواه يهوّدانه و ينصّرانه و يمجّسانه «2».
عوالى اللئالى- قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله: کلّ مولود يولد على الفطرة
«1» سوره ابراهيم آيه 10.
«2» مجمع البحرين، ج 3، ص 438 ذيل ماده فطر، سفينة البحار، ج 2، ص 373.
جلد 10 - صفحه 296
حتّى يکون ابواه يهوّدانه و ينصّرانه «1».
سيد مرتضى (رحمه اللّه) در کتاب «غرر و درر» اين حديث را ذکر و براى آن دو تأويل بيان فرموده:
اول- اينکه مراد از فطرت در اينجا «دين» و کلمه «على» به معنى «لام» است، پس معنى چنين شود که: هر مولودى متولد شود براى دين و به جهت دين، تا اينکه پدر و مادرش او را يهودى و نصرانى نمايند.
دوم- آنکه مراد فطرت، خلقت باشد و کلمه على به معنى خود، پس معنى آنکه هر مولودى متولد شود بر خلقت داله بر وحدانيت الهى و بندگى او و ايمان به او، تا آنکه پدر و مادر او را يهودى و نصرانى نمايند، زيرا اولاد بيشتر اوقات نشو و نما کند بر مذهب پدران خود و الفت يابد به دين و کيش آنان. و غرض حديث شريف تنزيه ذات الهى است از گمراهى و کفر بندگان «2».