آیه ۳۰ سوره روم

سوره روم(الروم)، آیه ۳۰ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۰۷

معروف به: آیه فطرت

با گرایش کامل به دین حق روی آور؛ این فطرتی است که خدا مردم را بر آن آفریده است.

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَٰلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلَٰكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ

پس روی خود را متوجّه آیین خالص پروردگار کن! این فطرتی است که خداوند، انسانها را بر آن آفریده؛ دگرگونی در آفرینش الهی نیست؛ این است آیین استوار؛ ولی اکثر مردم نمی‌دانند!

معنی کلمات و عبارات
«أَقِمْ وَجْهَکَ»: روی خود را متوجّه ساز. با خلوص و اهتمام هر چه بیشتر رو کن به عبادت و پرستش خدا. «حَنِیفاً»: حق‌گرایانه و مخلصانه (نگا: بقره / . حال ضمیر فاعلی مستتر در (أَقِمْ) یا حال (الدِّینِ) است. یعنی خالصانه و مخلصانه رو کن، یا رو به دین خالص و حقیقی کن. «فِطْرَةَ»: سرشت. آفرینش. خداباوری و خداشناسی (نگا: زادالمسیر). مفعول فعل محذوف (إِتَّبِع) یا (أَعْنی) است و یا بدل از (حَنِیفاً) می‌باشد. در رسم‌الخطّ قرآنی با (ت) نوشته شده است. «لا تَبْدِیلَ»: نباید تبدیل و تغییر داده شود. لفظ آن نفی است، ولی معنی نهی دارد. «لِخَلْقِ اللهِ»: مراد از (خَلْق) فطرت و خلقت است. یعنی باید سلامت فطرت حفظ و از راه حقیقی خود منحرف نگردد و باز داشته نشود. «ذلِکَ»: این چیز که فطرت خداشناسی است و در اعماق دلهای انسانها نهفته است و به هنگام بلاهای سخت، بیشتر از هر وقت دیگری بروز می‌کند. «الْقَیِّمُ»: استوار و پابرجا. راست و درست.
نزول

سال ۹ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

نکات آیه
۱ - خداوند، فراخوان پیامبر(ص) به رویکرد تمام عیار به دین اسلام «فأقم وجهک للدین حنیفًا» احتمال دارد «ال» در «الدین» عهد بوده و مراد از آن، اسلام باشد. لازم به گفتن است که مراد از «إقامه وجه» اقبال و روى آوردن به چیزى با تمام توجه و بدون نظر به چیز دیگر است. ۲ - رویکرد تمام عیار به دین خدا و مشغول نکردن خود به مشرکان هواپرستى که بر گمراهى خود پا مى فشارند، لازم است. «بل اتّبع الذین ظلموا ... فأقم وجهک للدین» «فا» در «فأقم» فصیحه و نتیجه گیرى از جمله محذوف است; یعنى: «حال که روشن شد که مشرکان، به دلیل هواپرستى شان، به خدا شرک مىورزند و هدایت ناپذیرند، تو، به آنان توجه نکن و تنها، به دین خدا متوجه باش.». ۳ - توجّه به آیات فراوان الهى، مقتضى روى آوردن به دین خدا است. «و من ءایته ... فأقم وجهک للدین حنیفًا» احتمال دارد «فا» در «فأقم» تفریع بر آیاتى باشد که در صدد اثبات یک تایى خداوند است. ۴ - لزوم توجّه همه جانبه و به دور از هرگونه انحراف و کجى به دین خداوند «فأقم وجهک للدین حنیفًا» بنابراین احتمال که «حنیفاً» حال براى ضمیر فاعلى «أقم» باشد، نکته بالا استفاده مى شود لازم به ذکر است که «حنف» مصدر «حنیف» به معناى «پرهیز از هرگونه تمایل به انحراف» است. ۵ - اسلام، دینى استوار و به دور از هرگونه انحراف و نادرستى است. «للدین حنیفًا ... ذلک الدین القیّم» بنابراین که «حنیفاً» حال براى «الدین» باشد، دلالت بر نکته یاد شده مى کند. ۶ - اسلام، دینى هماهنگ با فطرت و سرشت انسان ها است. «للدین حنیفًا فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» بنابراین که نصب «فطرت» به خاطر بدلیت آن از «حنیف» و «حنیفاً» حال براى «الدین» باشند، نکته بالا قابل استفاده است. ۷ - لازم است که انسان ها، همواره به فطرت خویش پاى بند باشند. «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» نصب «فطرت» مى تواند به خاطر اغراء و تقدیر فعل «ألزموا» باشد; یعنى: «همواره ملازم فطرت باشید!». ۸ - انسان ها، در گرایش به دین توحیدى، سرشتى همگون دارند. «للدین حنیفًا فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» ۹ - فطرت، امرى همگانى و تغییر ناپذیر است. «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق اللّه» ۱۰ - فطرت انسان ها، ثابت و پایدار در نهاد آنان و تبدیل ناپذیر است. «فطرت اللّه ... لاتبدیل لخلق اللّه» ۱۱ - خداوند، انسان ها را با آفرینشى خاص و فطرتى واحد، آفریده است. «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» «فطرت»، مصدرى است که دلالت بر هیئت خاصى مى کند. از آن جا که «فطر» به معناى «ایجاد و آفریدن» آمده است، مصدر آن دلالت بر نوع خاصى از آفرینش او مى کند. ۱۲ - فطرت انسان ها، از انحراف و کجى به دور است. «للدین حنیفًا فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» در صورتى که «حنیفاً» حال براى «الدین» و نصب «فطرت» به خاطر بدل بودن براى «حنیف» باشد، معلوم مى شود همان طور که دین الهى، دور از انحراف و کجى است، فطرت انسان نیز چنین است. ۱۳ - آنچه را که خداوند آفریده است، از حال خودشان، بیرون نخواهد برد و تبدیلى در آنها ایجاد نخواهد کرد. «لا تبدیل لخلق اللّه» ۱۴ - سنت خداوند درباره فطرت انسان ها، تغییرناپذیر است. «فطرت اللّه الّتى ... لا تبدیل لخلق اللّه» احتمال دارد «خلق» حاصل مصدر و به معناى «مخلوق» باشد و احتمال دارد مصدر و به معناى «آفریدن» باشد. بنابر احتمال دوم، مراد از این که «در آفریدن خداوند، تغییرى نیست»، نکته یاد شده است. ۱۵ - اسلام، دین پاینده و جاودان، براى همیشه تاریخ است. «ذلک الدین القیّم» «قیّم» صیغه مبالغه، به معناى «ثابت و استوار» است.(مفردات راغب). ۱۶ - ثبات و بقاى دین توحیدى، به خاطر هماهنگى آن با فطرت انسانى است. «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها ... ذلک الدین القیّم» «ذلک» اشاره به دینى است که از هرگونه انحراف و کجى به دور بوده و مطابق با فطرت انسان ها است و خداوند، آنان را مأمور به رویگرد تمام عیار به سمت آن کرده است. ۱۷ - میان ایجاد تکوینى انسان ها و تشریع قوانینى براى آنان، هماهنگى کامل هست. «فأقم وجهک للدین حنیفًا فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها لاتبدیل لخلق اللّه» ۱۸ - اکثریت مردم، به دین حقى که فطرت انسان ها با آن هماهنگ است، جاهل اند. «فطرت اللّه ... و لکنّ أکثر الناس لایعلمون» متعلق «لایعلمون» در آیه نیامده است. احتمال دارد به قرینه ذکر دین فطرى (اسلام)، متعلق آن نکته اى باشد که در بالا آمده است. ۱۹ - صرف داشتن فطرت، براى یافتن دین حق و باور به آن، کافى نیست. «فأقم وجهک للدین حنیفًا فطرت اللّه ... و لکنّ أکثر الناس لایعلمون» گویا «و لکنّ» براى دفع توهم است. آن توهّم، این است که «اگر دین حق، فطرى و مطابق با سرشت انسان ها است چرا برخى، از آن اعراض مى کنند؟». آیه، به آن توهّم اینگونه جواب مى دهد که براى پذیرش دین حق، آگاهى لازم است. ۲۰ - اکثر مشرکان، مردمانى نادان و جاهل اند. «و لکنّ أکثر الناس لایعلمون» احتمال دارد «ال» در «الناس» عهد بوده و مراد از آن، مشرکان باشد که در آیات پیش درباره آنها سخن گفته شده است.
تفسیر (۱۰)
روایات و احادیث

۲۱ - «عن أبى عبداللّه(ع) فى قول اللّه تعالى «فأقم وجهک للدین حنیفاً» قال: قم فى الصلاة و لاتلتفت یمیناً و لا شمالاً; [منبع: تفسیر قمى، ج ۲، ص ۱۵۵; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۲، ح ۵۰.] از امام صادق(ع) درباره این سخن خداوند متعال «فأقم وجهک للدین حنیفاً» روایت شده است که فرمود: در حال نماز، ایستاده باش و به راست و چپ توجه نکن». ۲۲ - «عن أبى بصیر عن أبى عبداللّه(ع) قال: سألته عن قول اللّه عزّوجلّ: «فأقم وجهک للدین حنیفاً» قال: أمره أن یقیم وجهه للقبلة لیس فیه شىء من عبادة الأوثان خالصاً مخلصاً; [منبع: تهذیب الأحکام، ج ۲، ص ۴۳، ح ۱ (مسلسل ۱۳۳- ); نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۲، ح ۵۲.] أبوبصیر گوید: از امام صادق(ع) درباره این سخن خداوند عزّوجلّ «فأقم وجهک للدین حنیفاً» سؤال کردم. فرمود: رسول اکرم(ص) را امر کرده است که روى خود را به طور خالص و بدون شرک و بت پرستى به سوى قبله کند». ۲۳ - «عن زرارة، قال: سألت أباعبداللّه(ع) عن قول اللّه عزّوجلّ «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» قال: فطرهم جمیعاً على التوحید; [منبع: کافى، ج ۲، ص ۱۲، ح ۳; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۲- ، ح ۵۵ و ۵۷ و ۶۱ و ۶۲.] از زراره روایت شده که گفت: از امام صادق(ع) درباره این سخن خداى عزّوجلّ «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» سؤال کردم. فرمود: خدا، انسان ها را بر فطرت توحید آفریده است». ۲۴ - «عن زرارة، قال: قلت لأبى جعفر(ع) أصلحک اللّه! قول اللّه عزّوجلّ فى کتابه «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» قال: فطرهم على التوحید عندالمیثاق على معرفته أنّه ربّهم...; [منبع: توحید صدوق، ص ۳۳۰، ب ۵۳، ح ۸; تفسیر برهان، ج ۳، ص ۲۶۲، ح ۱۵ و ۱۸.] زراره گوید: به امام باقر(ع) گفتم: أصلحک الله! معناى این سخن خداى عزّوجلّ «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» چیست؟ فرمود: خدا، مردم را بر عقیده توحید آفرید، آنگاه که با آنان، پیمان بست که او را به پروردگارى خود بشناسند...». ۲۵ - «عن عبداللّه بن سنان، عن أبى عبداللّه(ع) قال: سألته عن قول اللّه عزّوجلّ: «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» ما تلک الفطرة؟ قال: هى الإسلام...; [منبع: کافى، ج ۲، ص ۱۲، ح ۲; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۲- ، ح ۵۴.] عبداللّه بن سنان گوید: از امام صادق(ع) پرسیدم: «فطرتى را که خدا مى فرماید: «فطرت اللّه الّتى فطر الناس علیها» چیست؟ فرمود: آن فطرت، همان اسلام است (یعنى، تسلیم در برابر خدا)...». ۲۶ - «عن مسعدة، قال: ...قلت لأبى عبداللّه(ع) أفَضَلالاً کانوا قبل النبیین أم على هدًى؟ قال: لم یکونوا على هدًى کانوا على فطرة اللّه الّتى فطرهم علیها... و لم یکونوا لیهتدوا حتّى یهدیهم اللّه...; [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۱، ص ۱۰۴، ح ۳۰۹; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۸۵، ح ۶۹.] مسعده گوید: ... به امام صادق(ع) گفتم: آیا قبل از آمدن پیامبران، مردم، بر طریق ضلالت بودند یا هدایت؟ فرمود: بر طریق هدایت نبودند. بلکه بر فطرتى بودند که خداوند، آنها را بر آن آفریده بود ... آنان، چنان نبودند که خودشان به هدایت دست یابند، مگر آنکه خدا هدایت شان مى کرد». ۲۷ - «عن بعض أصحابنا عن أحدهما قال: إنّ اللّه قضى الإختلاف على خلقه و کان أمراً قد قضاه فى علمه کما قضى على الأُمم من قبلکم و هى السنن و الأمثال یجرى على الناس، فجرت علینا کما جَرَت على الذین من قبلنا، و قول اللّه حقّ. قال اللّه: ...لاتبدیل...; [منبع: تفسیر عیاشى، ج ۲، ص ۳۰۷، ح ۱۳۴; بحارالأنوار، ج ۲۸، ص ۲۳۰، ح ۱۶.] از امام باقر(ع) یا امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: خداوند، در بین خلق، اختلاف را حتمى کرد و این امرى بود که در علم الهى بود. همان گونه که درباره امت هاى پیشین شما بود. آن، سنت ها و مثال هایى است که در میان مردم جارى است و بر ما نیز جارى است و سخن خداوند حق است که مى فرماید: ... لاتبدیل لخلق اللّه... .».

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۶)
  • قران و اسلام پاسخگوی همه نیازهای هدایتی بشر و حجّت تامّه پروردگار
  • اسلام، دینی جاودانه
  • اسلام، دینی فطری و هماهنگ با سرشت انسانها
  • ایین اسلام، ایینی ثابت، استوار و قوامبخش+۳ آیه
  • دین اسلام، ایینی معتدل و میانه+۲ آیه
  • اندکی از مردم، اگاه به فطری بودن دین اسلام
  • اگاهی اندکی از مردم به ثبات و عدم تغییر فطرت توحیدی
  • اگاهی اندکی از مردم به استواری یگانهپرستی+۱ آیه
  • نااگاهی بیشتر انسانها از استواری و سعادتبخشبودن ایین توحیدی و سستی و نادرستی شرک+۱ آیه
  • نااگاهی بیشتر انسانها از هماهنگی دین اسلام با فطرت ادمی
  • دعوت خداوند از بندگان به انابه و بازگشت به درگاه الهی به مقتضای فطرت توحیدی+۱ آیه
  • خداوند، خالق و منشا افرینش انسان
  • گرایش به خدای یگانه، نهادینه شده در فطرت انسان
  • گرایش فطری انسان به دین الهی و توحید
  • توحید، امری فطری و نهفته در سرشت انسان+۱ آیه
  • جهل انسانها، مانع گرایش به توحید+۱ آیه
  • اسلام، دینی جاودانه و همیشگی+۲ آیه
  • شرک، زاییده جهل+۲ آیه
  • فاصله گرفتن از دین فطری و حنیف، سبب پدید امدن احزاب دینی+۲ آیه
  • ایجاد اختلاف در دین توحیدی، از موجبات پدید امدن احزاب دینی+۲ آیه
  • جهل و نادانی، از اسباب پدید امدن احزاب و فرقههای دینی+۲ آیه
  • گرایشهای شرکالود، از عوامل پیدایش گروهها و احزاب دینی+۲ آیه
  • وجوب استقامت در دین+۲ آیه
  • وجوب استقامت پیامبر(صلی الله علیه واله) در دین+۳ آیه
  • لزوم اعتدال در دینداری و مستقیم بودن در ان، بدون هیچ انحرافی+۳ آیه
  • امر خداوند به استقامت و توجّه همه جانبه، در دین+۱ آیه
  • استقامت بر دین، مطابق فطرت، مورد امر و تاکید خداوند
  • مسلمانان، موظّف به اقامه و اجرای دین و دستورات ان
  • ثبات و بقای دین توحیدی، به دلیل هماهنگی ان با فطرت انسانی
  • جهل اکثریّت مردم، به دین حق
  • هماهنگی دین الهی، با فطرت و سرشت انسانها
  • دین حنیف، استوار و پایدار+۱ آیه
  • دین حنیف، معتدل و مطابق فطرت انسانی
  • دعوت خداوند، به پیروی از دین حنیف+۳ آیه
  • دین توحیدی و مطابق فطرت، دین قیّم و حافظ مصالح حیاتی انسانها+۳ آیه
  • هماهنگی دین، با فطرت و سرشت انسانها
  • گرفتاریها و مشکلات، بیدارکننده فطرت توحیدی انسانها
  • امیختگی توجّه به خدا و توام بودن دین توحید با سرشت و فطرت انسان، از سنّتهای تغییرناپذیر الهی
  • شرکورزی، زاییده جهل و نااگاهی انسان+۲ آیه
  • شرکورزی، عقیده و پنداری خلاف فطرت توحیدی انسان+۲ آیه
  • ضرورت رویکرد تمام عیار به دین، و اعراض از گمراهان
  • گرایش فطری انسانها به عبادت و پرستش افریدگار+۲ آیه
  • فطرت توحیدی، مقتضی انابه و بازگشت به درگاه الهی+۱ آیه
  • فطرت انسانها، گرایش دهنده او به توحید
  • فطرت انسانها، ثابت در نهاد انان و تغییرناپذیر
  • اگاهی اقلّیّتی از مردم به تغییرناپذیری فطرت توحیدی
  • اسلام، دینی هماهنگ با فطرت و سرشت ادمی
  • علم و اگاهی، شرط راهیابی به دین، از راه فطرت+۱ آیه
  • گرایش به خدای یگانه و توحید، نهادینه شده در فطرت انسان+۱ آیه
  • جهل و نااگاهی اکثریّت انسانها به هماهنگی توحید و دین با فطرت ادمی
  • وجود فطرت توحیدی در انسانها، حتّی کافران
  • جامعیّت دین پیامبراکرم صلی الله علیه و اله و پاسخگویی به نیازهای هدایتی بشر، از ویژگی ان دین
  • جاودانه بودن دین پیامبر صلی الله علیه و اله تا قیامت، از اختصاصات ان حضرت+۱ آیه
  • «اقِم»+۲ آیه
  • خطاب خاص با مراد عام به محمد صلی الله علیه و اله از سوی خداوند+۳ آیه
  • رویکرد تمامعیار و پایبندی به دین استوار اسلام، دستور خداوند به پیامبر صلی الله علیه و اله+۱ آیه
واژه‌ها