تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَ الْمِسْکِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ ذلِکَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (38)
بعد از آن مى‌فرمايد:
فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ: پس عطا کن اى پيغمبر صاحب قرابت را حق او.
تحقيق: عامه و خاصه متفقند که اين آيه در حق حضرت صديقه طاهره نازل شد بعد از تصرف کردن حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله فدک را بدون جنگ و نزاع، و بعد از نزول جبرئيل عرض کرد: خدا فرمايد «ذَا الْقُرْبى» حضرت فاطمه و «حَقَّهُ» فدک است، بده به او. حضرت طلب نمود حضرت فاطمه عليها السّلام را و فدک را به او تسليم نمود؛ و آن مکرّمه متصرف بود تا بعد از رحلت
«1» بحار الانوار، ج 13، ص 421- 420 روايت 15.
جلد 10 - صفحه 302
حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله که غصب شد «1».
يکى از علماى اعلام فرمايد: من در معنى اين آيه به ظاهر لفظ چنين فهميدم که حق و ملک بودن فدک براى آن مکرمه بايد قبل از نزول آيه باشد، زيرا مفاد آن آنست که عطا کن حق را، نه آنکه بعد از عطا حق شود؛ و سالها به اين فکر بودم تا آنکه بحمد اللّه در جلد سوم کتاب حيات القلوب علامه مجلسى ديدم که آن غوّاص بحار علوم ائمه اطهار حديثى نقل نموده که مشتمل است بر ارث بودن فدک براى حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها از طرف ابى هاله که زوج حضرت خديجه بوده و تا زمان فتح خيبر غصب بوده؛ بنابراين لفظ به ظاهر خود باقى است.
و احاديث عامه «2» بر احتجاج فدک، دليل واضحى است از جمله کتاب سقيفه ابو بکر احمد بن عبد اللّه جوهرى که مردى عالم و محدث و ثقه و صاحب ورع است نزد عامه، به سه سند خطبه را روايت نموده، چنان شهرت دارد که کسى انکار آن نتوان نمود و قريب به دو جزء مى‌باشد و قسمتى از آن متعلق به احتجاج فدک است «3».
وَ الْمِسْکِينَ: و بدهيد حق مسکين را که بر قوت خود قادر نباشد، وَ ابْنَ السَّبِيلِ: و راهگذريان را از آنچه مقرر شده براى آنان. از اهل بيت عليهم السّلام مروى است که مراد، امر است به اغنياى اهل ايمان که خمس را به ذوى القربى رسول و مسکين و ابن السبيل ايشان دهيد «4». ذلِکَ خَيْرٌ: اين اعطاء حقوق به جماعت مذکوره، بهتر است از امساک، لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ: براى کسانى که مى‌خواهند رضاى خدا را. يا مراد ايشان وجه تقرب حق تعالى است
«1» عيون اخبار الرّضا عليه السّلام (چ نجف 1390 هجرى)، ج 1، ص 183- بحار الانوار، چاپ کمپانى، ج 8 ص 104- 103.
«2» از جمله کتاب شواهد التنزيل (چ بيروت) ج 1 ص 443 و ينابيع المودة باب 39.
«3» بحار الانوار کمپانى، ج 8، ص 105 در ضمن مدارک خطبه فدکيه به کتاب سقيفه نيز اشاره کرده و آن را يکى از کتبى دانسته که خطبه طولانى فدک را آورده‌اند.
«4» به تفسير عياشى ج 2، ص 61 تا 64 و اصول کافى، (چ بيروت) ج 1، ص 538 تا 548 مراجعه کنيد.
جلد 10 - صفحه 303
نه به جهت ديگر از اغراض و اعراض دنيوى کقوله تعالى «إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى» «1» وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ: و آن گروه منفقان، ايشانند رستگاران و فيروزى يافتگان، چه تحصيل نعيم مقيم نموده به بسط انفاق بر اهل استحقاق.