تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
کَذلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (59)
کَذلِکَ يَطْبَعُ اللَّهُ: اينچنين طبع و مهر مى‌نهد خدا، عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ: بر دلهاى آنانکه نمى‌دانند، يعنى طلب دانش نمى‌کنند و در طلب دانستن معارف حقه نيستند، و با وجود الطاف حق از نصب حجج باهره و نزول
جلد 10 - صفحه 325
آيات ظاهره مصرّند بر اعتقادات فاسده و عادات خبيثه، حق تعالى تخليه ايشان مى‌فرمايد و در وادى خذلان به سوء اختيارشان وامى‌گذارد و طريق لطف خاصه از ايشان مسدود مى‌سازد بر وجهى که گوئيا مهر بر دلهاى آنها نهاده و شبهه‌اى نيست در آنکه جهل مرکب، مانع است از ادراک حق، و موجب تکذيب خواهد بود. و طريق لطف خاصه به کسى منظور مى‌فرمايد که ارسال رسل و انزال کتب او را فايده دهد و به حسن اختيار از وادى ضلالت به شاهراه هدايت قدم گذارد.
اما کسانى که در عناد و انکار بر وجهى باشند که اصلا نظر التفات به جانب دلايل هاديه و براهين واضحه نکنند با وجود وضوح آن بر طريق حق، خداوند سبحان ايشان را به حال خود فرو گذارد؛ اينست معنى طبع قلب که به خدا نسبت داده شود مجازا و کنايتا.
تبصره: اين مطلب در علم کلام ثابت گرديده که بنابر مذهب حق و اماميه، حق تعالى فاعل شر نخواهد بود، زيرا صدور شر مستلزم قبح، و خداوند سبحان از قبيح و نقص و عيب منزه مى‌باشد. بنابراين اسناد ختم و طبع و اغفال و اقساء به حق تعالى، بر سبيل تجوز باشد به جهت مبالغه و تأکيد؛ و معنى اين آيه مأوّل باشد به يکى از چند وجه:
اول- آنکه اعراض از حق چون متمکن و راسخ شده در قلوب کفار به جهت فرط عناد و انکار، پس گوئيا آن طبيعى و از صفات خلقى ايشان گرديده.
دوم- چون اعراض کفار راسخ و مستحکم شده در کفر بر وجهى که طريقى باقى نمانده است به تحصيل ايمان ايشان غير از الجاء و اجبار که حکمت مقتضى آن نيست به جهت ابقاء غرض تکليف، پس تعبير شده از ترک اجبار و الجاء به طبع، چه آن سدّ و منع ايمان ايشان نموده؛ بنابراين تأويل آيه شريفه اشعار است بر ترامى امر کفار در غوايت و تناهى انهماک ايشان در ضلالت.
سوم- آنکه حق تعالى به اين کلام ذم کفار فرمود به ضيق نظر و تفکر و استدلال در امر حق، و بدين جهت ايمان آنها منشرح نشده در قلوب آنان؛ پس اين آيه در مقابل آيه «أَ فَمَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ فَهُوَ عَلى نُورٍ مِنْ رَبِّهِ» «1» باشد.
«1» سوره زمر، آيه 22.
جلد 10 - صفحه 326
بنابراين جايز است وصف معرضين از قبول ايمان بعد از اقامه حجت و برهان به آنکه مطبوع است قلوب آنان.