تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِکُمْ وَ بَثَّ فِيها مِنْ کُلِّ دابَّةٍ وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِيمٍ «10»
بعد از آن بيان شواهد توحيد و آيات قدرت را بيان فرمايد:
خَلَقَ السَّماواتِ: بيافريد آسمانها را، بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها: بدون ستونى که مى‌بينيد آن را، يعنى عمد آن عبارت است از امساک آن به قدرت تامه الهيه. در مجمع طبرسى فرمايد: غرض، نفى عمد است، معنى آنکه: اگر به حسب فرض آن را ستونى بود آن را مى‌ديديد، زيرا از اجسام عظام مى‌بود تا متحمل ثقل سماوات شود، در اين صورت محتاج بود به عمد ديگر که معمود اول باشد و
«1» اصول کافى، چاپ بيروت ج 2، کتاب الايمان و الکفر، ص 38، روايت 7.
جلد 10 - صفحه 336
تسلسل لازم آيد، پس هيچ ستونى ندارد. قول ديگر آنکه عمد دارد و لکن ديده نمى‌شود «1»، و حديثى هم از حضرت رضا عليه السّلام مروى است در تفسير «وَ السَّماءِ ذاتِ الْحُبُکِ» «2» وَ أَلْقى فِي الْأَرْضِ رَواسِيَ: و وضع فرمود در زمين بعد از ايجاد آن، کوههاى بلند و استوار را، أَنْ تَمِيدَ بِکُمْ: به جهت کراهت آنکه حرکت دهد و مضطرب سازد شما را. در اخبار وارد شده که زمين در مبدء خلقت متحرک بود بر روى آب، و حق تعالى به کوههاى راسيات آن را مستقر و ثابت فرمود.
بنابراين زمين، ساکن و بدون حرکت باشد «3».
ديگر از شواهد قدرت الهى آنکه: وَ بَثَّ فِيها: و پراکنده فرمود در زمين، مِنْ کُلِّ دابَّةٍ: از هر جنبنده چرنده و درنده و پرنده صحرائى و دريائى، وحشى و اهلى که عدد آنها را غير از خدا کسى اطلاع ندارد، هر طبقه، و صنفى را به فراخور حال قسمت زندگى آنها را از حيث غذا و مسکن و لوازمات نشو و نما را مرتب و منظم ساخته که عقول در تدبير آنها واله و متحير باشد. و حضرت صادق عليه السّلام در حديث مفضل شرح مبسوطى بيان فرمايد از تسخير چهار پايان براى انسان و گريزان ساختن درندگان از مسکن آدميان و مقرر ساختن چينه‌دان براى مرغان تا خلقت موران که مى‌فرمايد: تأمل نما در مور کوچک ضعيف، آيا در آن نقصى مى‌يابى از آنچه صلاح آن حيوان در آنست، پس از کجاست اين حسن تقدير و لطف تصوير در آفريدن امور حقير مگر از تدبير مدبرى که مساوى است در قدرت او صغير و کبير و جليل و حقير «4».
وَ أَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً: نازل فرمائيم از آسمان آبى را که باران
«1» مجمع البيان، ج 4، ص 314.
«2» سوره الذاريات، آيه 7 و حديث در برهان ج 2/ ص 278 آمده است به نقل از على بن ابراهيم قمى، و تفسير عياشى.
«3» بديهى است که منظور مصنّف آن نيستکه زمين حرکت ندارد؛ بلکه مراد از اين بيان، استقرار و آرامش زمين مى‌باشد، همچنانکه در سوره ملک آيه 15 تعبير به «ذلول» (راهوار) شده است که خود نشان متحرک بودن است.
«4» توحيد المفضل، ص 111. (چاپ سوم- قم.)
جلد 10 - صفحه 337
مى‌باشد، فَأَنْبَتْنا فِيها: پس برويانيم در زمين به سبب آن، مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِيمٍ: از هر صنف گياهى نيکو و بسيار با منفعت، که هر يک را شکلى و رنگى و بوئى و طعمى و خاصيتى و منفعتى است. يکى غذاى بدن مى‌شود و ديگرى قوت تن. يکى زهر جان گزا و ديگرى ترياق روح افزا، آن جان ستاند و اين روح بخشد، يکى خواب مى‌آورد و ديگرى خواب از چشم مى‌برد، يکى مفرّح جان و ديگرى سبب اندوه بى‌پايان، يکى سرد و يکى گرم، يکى تر است و ديگرى خشک و حال آنکه همه از يک زمين روئيده و از يک چشمه آب خورده؛ زهى حکمت بالغه سبحانى چه نوع آثار در بى‌شعورى تعبيه فرموده!