1- حکمت، عطاى خداوند است، نه کسب کردنى. (گرچه مقدّمات آن قابل کسب است.) «وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ»
2- نعمت ويژه، شکر ويژه مى‌طلبد. آتَيْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ ... اشْکُرْ لِلَّهِ چنانکه خداوند در برابر اعطاى نعمت ويژه‌ى کوثر به پيامبر اسلام، از او شکر ويژه مى‌خواهد.
«إِنَّا أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ. فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ» «1»
3- اوّلين فرمان به حضرت موسى بعد از نبوّت، فرمان نماز و اوّلين فرمان بعد از دادن حکمت به لقمان، فرمان شکرگزارى است. «أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ»
4- شکر نعمت‌هاى خداوند، به سود خود انسان است. «وَ مَنْ يَشْکُرْ فَإِنَّما يَشْکُرُ لِنَفْسِهِ» چنانکه در جاى ديگر مى‌خوانيم: «لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّکُمْ» «2»
«1». کوثر، 1- 2.
«2». ابراهيم، 7.
جلد 7 - صفحه 239
سيماى لقمان حکيم
در تفسير الميزان بحثى درباره‌ى جناب لقمان آمده است که بخشى از آن را نقل مى‌کنيم:
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: لقمان، پيامبر نبود، ولى بنده‌اى بود که بسيار فکر مى‌کرد و به خداوند ايمان واقعى داشت. خدا را دوست داشت و خداوند نيز او را دوست مى‌داشت و به او حکمت عطا کرد.
امام صادق عليه السلام مى‌فرمايند: لقمان، حکمت را به خاطر مال و جمال و فاميل دريافت نکرده بود، بلکه او مردى پرهيزکار، تيزبين، باحيا و دلسوز بود. اگر دو نفر با هم درگير مى‌شدند و خصومتى پيدا مى‌کردند، ميان آنها آشتى برقرار مى‌کرد.
لقمان با دانشمندان زياد مى‌نشست. او با هواى نفس خود مبارزه مى‌کرد و ... «1»
او داراى عمرى طولانى، معاصر حضرت داود واز بستگان حضرت ايّوب بود. او ميان حکيم شدن يا حاکم شدن مخيّر شد و حکمت را انتخاب کرد.
از لقمان پرسيدند: چگونه به اين مقام رسيدى؟ گفت: «به خاطر امانتدارى، صداقت و سکوت درباره‌ى آنچه به من مربوط نبود». «2»
امام صادق عليه السلام فرمود: «لقمان نسبت به رهبر آسمانىِ زمان خود معرفت داشت». «3»
گرچه خداوند به او کتاب آسمانى نداد، ولى همتاى آن يعنى حکمت را به او آموخت.
روزى مولاى لقمان از او خواست تا بهترين عضو گوسفند را برايش بياورد. لقمان زبان گوسفند را آورد. روز ديگر گفت: بدترين عضو آن را بياور. لقمان باز هم زبان گوسفند را آورد.
چون مولايش دليل اين کار را پرسيد، لقمان گفت: اگر زبان در راه حقّ حرکت کند و سخن‌بگويد، بهترين عضو بدن است وگرنه بدترين عضو خواهد بود. «4»
در عظمت لقمان همين بس که خدا و رسول او و امامان معصوم عليهم السلام پندهاى او را براى ديگران نقل کرده‌اند.
«1». تفسير الميزان.
«2». تفسير مجمع‌البيان.
«3». تفسير نورالثقلين.
«4». تفسير کشّاف.
جلد 7 - صفحه 240
گوشه‌اى از نصايح لقمان
* اگر در کودکى خود را ادب کنى، در بزرگى از آن بهره‌مند مى‌شوى.
* از کسالت و تنبلى بپرهيز، بخشى از عمرت را براى آموزش قرار بده و با افراد لجوج، گفتگو و جدل نکن.
* با فقها مجادله مکن، با فاسق رفيق مشو، فاسق را به برادرى مگير و با افراد متّهم، همنشين مشو.
* تنها از خدا بترس و به او اميدوار باش. بيم و اميد نسبت به خدا در قلب تو يکسان باشد.
* بر دنيا تکيه نکن و دل مبند و دنيا را به منزله‌ى پلى در نظر بگير.
* بدان که در قيامت از تو درباره‌ى چهار چيز مى‌پرسند: از جوانى که در چه راهى صرف کردى، از عمرت که در چه فنا کردى، از مال و دارايى‌ات که از چه راهى بدست آوردى و آن را در چه راهى مصرف کردى.
* به آنچه در دست مردم است چشم مدوز و با همه‌ى مردم با حسن خلق برخورد کن.
* با همسفران زياد مشورت کن و توشه‌ى سفر خود را بين آنها تقسيم کن.
* اگر با تو مشورت کردند، دلسوزى خود را خالصانه به آنها اعلام کن. اگر از تو کمک و قرضى درخواست کردند، مساعدت کن و به سخن کسى که سنّ او بيشتر از توست، گوش‌فراده.
* نمازت را در اوّل وقت بخوان، نماز را حتّى در سخت‌ترين شرايط به جماعت بخوان. «1»
* اگر در نماز بودى، قلب خود را حفظ کن.
* اگر در حال غذا خوردن بودى، حلق خود را حفظ کن.
* اگر در ميان مردم هستى، زبان خود را حفظ کن.
* هرگز خدا و مرگ را فراموش مکن؛ امّا احسانى که به مردم مى‌کنى يا بدى که ديگران در حقّ تو مى‌کنند فراموش کن. «2»
«1». تفسير کنزالدّقائق.
«2». تفسير روح البيان.
جلد 7 - صفحه 241
حکمت؛ معرفت، طاعت
حکمت، بينشى است که در سايه‌ى معرفت الهى پديد آيد و بر اساس فکر در اسرار هستى و رسيدن به حقّ، نور و تقوا مى‌توان به آن دست يافت.
امام باقر عليه السلام فرمودند: «حکمت، همان فهم، معرفت و شناخت عميق است، شناختى که انسان را به بندگى خدا و رهبر آسمانى وا دارد و از گناهان بزرگ دور سازد.
امام صادق عليه السلام فرمودند: رأس حکمت، طاعت خداوند است». «1» راغب در معناى اين واژه مى‌گويد: «حکمت، رسيدن به حقّ به واسطه علم و عقل است». «2»
پيامبر صلى الله عليه و آله فرمودند: «من سراى حکمت هستم و علىّ درگاه آن، هرکس طالب حکمت است بايد از اين راه وارد شود.»، «انا دار الحکمة و على بابها فمن اراد الحکمة فليأت الباب» «3» در روايات متعدّد، اهل‌بيت عليهم السلام دروازه و کليد حکمت معرّفى شده‌اند. «4»
ارزش حکمت
يکى از وظايف انبيا، آموزش کتاب و حکمت است. «وَ يُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ وَ الْحِکْمَةَ» «5»*
حکمت، همتاى کتاب آسمانى است، و به هر کس حکمت عطا شود، خير کثير داده شده است. «يُؤْتِي الْحِکْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُؤْتَ الْحِکْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً کَثِيراً» «6»
به گفته‌ى روايات؛ حکمت، همچون نورى است که در جان قرار مى‌گيرد و آثار آن در گفتار و رفتار انسان پيدا مى‌شود. «7»
حکمت، بينش و بصيرتى است که اگر در فقير باشد، او را در جامعه از ثروتمند محبوب‌تر مى‌کند و اگر در صغير باشد، او را بر بزرگسالان برترى مى‌بخشد. «8»
حکمت، گمشده‌ى مؤمن است «9» و در فراگيرى آن به قدرى سفارش شده است که فرموده‌اند: همان گونه که لؤلؤ قيمتى را از ميان زباله بر مى‌داريد، حکمت را حتّى اگر از
«1». امالى صدوق، ص 487.
«2». مفردات.
«3». العمدة، ص 295.
«4». بحار، ج 23، ص 244.
«5». بقره، 129؛ آل‌عمران، 164 و جمعه، 2.
«6». بقره، 269.
«7». بحار، ج 14، ص 316.
«8». بحار، ج 67، ص 458.
«9». نهج‌البلاغه، حکمت 80.
جلد 7 - صفحه 242
دشمنان بود فرا گيريد. «1»
فرد حکيم در مسائل سطحى و زودگذر توقّف ندارد، توجّه او به عاقبت و نتيجه‌ى امور است. نه نزاعى با بالا دست خود دارد و نه زيردستان را تحقير مى‌کند، سخنى بدون علم و آگاهى نمى‌گويد و در گفتار و رفتارش تناقضى يافت نمى‌شود.
نعمت‌هاى الهى را ضايع نمى‌کند و به سراغ بيهوده‌ها نمى‌رود، مردم را مثل خود دوست دارد و هر چه را براى خود بخواهد براى آنان مى‌خواهد و هرگز با مردم حيله نمى‌کند.
حکمت چگونه به دست مى‌آيد؟
حکمت، هديه‌اى است که خداوند به مخلصين عنايت مى‌فرمايد. در روايات متعدّد مى‌خوانيم: «من اخلص لله اربعين صباحا ظهرت ينابيع الحکمة من قلبه على لسانه»، هر کس چهل شبانه روز کارهايش خالصانه باشد، خداوند چشمه‌هاى حکمت را از دل او به زبانش جارى مى‌سازد. «2»
در حديث ديگرى مى‌خوانيم: کسى که در دنيا زاهد باشد و زرق و برق‌ها او را فريب ندهد، خداوند حکمت را در جانش مستقر مى‌کند. «3» حفظ زبان، کنترل شکم و شهوت، امانتدارى، تواضع و رها کردن مسائل غير مفيد، زمينه‌هاى پيدايش حکمت است. «4»
نمونه‌هاى حکمت
خداوند در سوره‌ى اسراء از آيه 22 تا آيه 38 دستورهايى داده و در پايان مى‌فرمايد: اين اوامر و نواهى حکمت‌هايى است که پروردگارت به تو وحى کرده است، آن دستورها عبارتند از:
يکتاپرستى و دورى از شرک، احسان و احترام به والدين به خصوص در هنگام پيرى، گفتار کريمانه وتواضع همراه با محبّت، دعاى خير به آنان، پرداخت حقّ الهى به اولياى خدا، فقرا و در راه ماندگان، پرهيز از اسراف و ولخرجى، ميانه‌روى در مصرف، پرهيز از نسل‌کشى و عمل نامشروع جنسى، دورى از تصرّف در مال يتيم، اداى حقّ مردم و دورى از کم فروشى، پيروى
«1». بحار، ج 2، ص 97 و 99.
«2». جامع الاخبار صدوق، ص 94.
«3». بحار، ج 73، ص 48.
«4». ميزان الحکمة
جلد 7 - صفحه 243
نکردن از چيزى که به آن هيچ علم و آگاهى ندارى ودورى از راه رفتن متکبّرانه.
سپس مى‌فرمايد: «ذلِکَ مِمَّا أَوْحى إِلَيْکَ رَبُّکَ مِنَ الْحِکْمَةِ» اين سفارش‌ها نمونه‌هاى حکمت الهى است.