1- شيوه‌هاى تربيتِ فرزند را از بزرگان بياموزيم. «وَ إِذْ قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ»
2- در موعظه بايد ابتدا، ذهن و حواسّ شنونده را به خود متوجّه کنيم. «يا بُنَيَّ»
3- موعظه بايد بر اساس حکمت باشد. وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ ... وَ هُوَ يَعِظُهُ
4- فرزند، به نصيحت نياز دارد. از فرزندانمان غافل نشويم. «قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ»
5- در تبليغ، ابتدا از نزديکان خود شروع کنيم. «قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ»
«1». يونس، 57.
«2». مواعظ صدوق، ص 92.
«3». ده گفتار، شهيد مطهرى، ص 224.
جلد 7 - صفحه 244
6- از بهترين راه‌هاى تربيت صحيح فرزند، گفتگوى صميمى با اوست. «وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ»
7- از رسالت‌هاى پدر نسبت به فرزند، موعظه است. «قالَ لُقْمانُ لِابْنِهِ وَ هُوَ يَعِظُهُ»
8- با نوجوان بايد با زبان موعظه سخن گفت، نه سرزنش. «وَ هُوَ يَعِظُهُ يا بُنَيَّ»
9- موعظه بايد با محبّت و عاطفه همراه باشد. «يا بُنَيَّ»
10- يکى از شرايط تأثير موعظه، احترام و شخصيّت دادن به طرف مقابل است.
«يا بُنَيَّ»
11- در ارشاد و موعظه، مسايل اصلى را در اولويّت قرار دهيم. يَعِظُهُ ... لا تُشْرِکْ
12- مهم‌ترين و محورى‌ترين بُعد حکمت، توحيد است. آتَيْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ ... قالَ ...
لا تُشْرِکْ
13- شرک، بزرگ‌ترين خطر و اصلى‌ترين مسئله است، در نزد خداوند، همه‌ى دنيا متاع قليل است، «مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ» «1»، ولى شرک ظلم عظيم است. «لَظُلْمٌ عَظِيمٌ» يعنى اگر همه‌ى دنيا را به کسى بدهند که مشرک شود، نبايد بپذيرد.
14- مواعظ خود را با دليل و منطق بيان کنيم. لا تُشْرِکْ ... إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ
معناى شرک
شرک، معناى وسيع و گسترده‌اى دارد که بارزترين آن شرک به معناى بت‌پرستى است و اين نوع شرک، به فتواى فقها موجب خروج از جرگه‌ى دين و سبب ارتداد انسان مى‌شود.
شرک معانى ديگرى نيز دارد: اطاعت بى چون و چرا از غير خدا و يا پيروى از هواى نفس که قرآن مى‌فرمايد: «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ» «2» و همانا فرستاديم در هر امّتى رسولى، که خدا را عبادت کنيد و از طاغوت اجتناب کنيد. يا مى‌خوانيم: «أَ فَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ» «3» آيا نديدى کسى که هواى نفس خود را خداى خود قرار داده است.
«1». نساء، 77.
«2». نحل، 36.
«3». جاثيه، 23.
جلد 7 - صفحه 245
در قرآن بيش از 100 مرتبه عبارتِ «دُونِ اللَّهِ»* و «دُونِهِ»* آمده است، يعنى اطاعت و پرستش غير خدا شرک است. مؤمنان نيز در مواردى که به غير از فرمان الهى و معيارهاى الهى عمل مى‌کنند، از مدار توحيد خارج مى‌شوند. «وَ ما يُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ» «1» يعنى اکثر مؤمنان، مشرک نيز هستند و تکيه‌گاه‌هاى غير الهى دارند.
در روايت آمده است که اين گونه شرک، از حرکت مورچه در شب تاريک بر سنگ سياه پوشيده‌تر است.
بنابراين شرک، تنها بت‌پرستى نيست، بلکه وابستگى به هر قدرت، مقام، مال، مدرک، قبيله و هر امرى که در جهت خدا نباشد، شرک است.
آثار شرک
1. حبط عمل:
شرک، کارهاى خوب انسان را از بين مى‌برد، همان گونه که آتش، درختانِ سبز يک جنگل را از بين مى‌برد. قرآن، خطاب به پيامبر مى‌فرمايد: «لَئِنْ أَشْرَکْتَ لَيَحْبَطَنَّ عَمَلُکَ» «2» اگر مشرک شوى، تمام اعمالت نابود مى‌شود.
2. اضطراب و نگرانى:
هدف يک فرد خداپرست و موحّد، راضى کردن خداى يکتاست که زود راضى مى‌شود؛ امّا کسى‌که به جاى خدا در فکر راضى کردن ديگران باشد، دائماً گرفتار اضطراب و نگرانى است.
زيرا تعداد مردم زياد است و هر کدام هم خواسته‌ها و توقّعات گوناگونى دارند.
حضرت يوسف عليه السلام در زندان به دوستان مشرک خود فرمود: «أَ أَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ أَمِ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ» «3»، آيا چند سرپرست و ارباب بهتر است يا يک خداى واحد.
قرآن مى‌فرمايد: مثال کسى که از خدا جدا شود، مثال کسى است که از آسمان پرتاب شود و طعمه‌ى انواع پرندگان قرار گيرد و هر ذرّه‌ى او به مکان دورى پرتاب شود. «وَ مَنْ يُشْرِکْ
«1». يوسف، 106.
«2». زمر، 65.
«3». يوسف، 39.
جلد 7 - صفحه 246
بِاللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَکانٍ سَحِيقٍ» «1»
آرى، توحيد و بندگى خالص خداوند، قلعه‌ى محکمى است که انسان را از هدر رفتن، به هر کس دل بستن، دور هر کس چرخيدن، به هر کس اميد داشتن، تملّق و ستايش از هر کس و ترسيدن از هر کس، حفظ مى‌کند. در حديث مى‌خوانيم: «کلمة لا اله الا الله حصنى فمن دخل حصنى أمن من عذابى» «2»، توحيد قلعه و دژ محکمى است که هر کس در آن وارد شود، از عذاب خداوند در امان خواهد بود.
3. اختلاف و تفرقه:
در جامعه‌ى توحيدى، محور همه چيز خداوند است، رهبر، قانون و راه را خدا تعيين مى‌کند و همه دور همان محور مى‌چرخند، ولى در جامعه‌ى شرک آلود، به جاى خداى واحد، طاغوت‌ها، سليقه‌ها و راه‌هاى متعدّد وجود دارد و مردم را دچار اختلاف و تفرقه مى‌نمايد.
قرآن مى‌فرمايد: «لا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِينَ. مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ» «3» از مشرکان نباشيد، از کسانى که (به خاطر سليقه‌هاى شخصى و نظريّات از پيش ساخته)، عامل تفرقه مى‌شوند.
4. خوارى و ذلّت در قيامت:
قرآن مى‌فرمايد: «لا تَجْعَلْ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَتُلْقى فِي جَهَنَّمَ مَلُوماً مَدْحُوراً» «4» با خداى واحد، معبود ديگرى قرار ندهيد که با ملامت به دوزخ پرتاب خواهيد شد.
نشانه‌هاى شرک
يکى از نشانه‌هاى شرک، بهانه‌گيرى در برابر قانون الهى است. قرآن به بعضى از آنها اشاره نموده، مى‌فرمايد:
* آيا هرگاه پيامبر قانونى آورد که با سليقه‌ى شما هماهنگ نبود، تکبّر مى‌ورزيد؟ «أَ فَکُلَّما
«1». حج، 31.
«2». بحار، ج 49، ص 127.
«3». روم، 31 و 32.
«4». اسراء، 39. زمانى شاه ايران با تکيه بر ابرقدرت ها مردم ايران راى سرکوب مى کرد، و لى چيزى نگذشت که گريه کنان و با ذلت گريخت و اين است معناى آيه که مى فرما يد: به سراغ غير خدا رفتن عاقبتى جز سرافکندگى ندارد.
جلد 7 - صفحه 247
جاءَکُمْ رَسُولٌ بِما لا تَهْوى أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ» «1»
* همين که فرمان جهاد مى‌رسيد، مى‌گفتند: چرا به ما دستور جنگ و جهاد داديد؟ «لِمَ کَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ» «2»
* هنگامى که غذا براى گروهى از بنى‌اسرائيل رسيد، گفتند: چرا اين غذا؟ «لَنْ نَصْبِرَ عَلى طَعامٍ واحِدٍ» «3»
* هرگاه خداوند مثالى مى‌زد، مى‌گفتند: چرا اين مثال؟ «ما ذا أَرادَ اللَّهُ بِهذا مَثَلًا» «4»*
نشانه‌ى ديگر شرک، برترى دادن فاميل، مال، مقام و ... بر اجراى دستور خداست. در آيه 24 سوره توبه مى‌خوانيم: اگر پدران، فرزندان، برادران، همسران، فاميل، ثروت، تجارت و مسکن نزد شما از خدا و رسول و جهاد در راه او محبوب‌تر باشد، منتظر قهر خدا باشيد.
شرک به قدرى خطرناک است که با وجود آن که قرآن چهار مرتبه در کنار توحيد، به احسانِ والدين سفارش کرده؛ امّا اگر والدين فرزند خود را به غير خدا فرا خوانند، قرآن مى‌فرمايد: نبايد از آنها اطاعت کرد. «5»
انگيزه‌هاى شرک
مردم، يا به خاطر قدرت به سراغ کسى مى‌روند که قرآن مى‌فرمايد: تمام مردم حتّى قدرت آفريدن يک مگس را ندارند، «لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَ لَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ» «6»
يا به خاطر لقمه نانى به سراغ اين و آن مى‌روند، که قرآن مى‌فرمايد: «لا يَمْلِکُونَ لَکُمْ رِزْقاً» «7»
يا به خاطر رسيدن به عزّت به سراغ کسى مى‌روند که قرآن مى‌فرمايد: «فَإِنَّ الْعِزَّةَ لِلَّهِ جَمِيعاً» «8»
يا به خاطر نجات از مشکلات، دور کسى جمع مى‌شوند که قرآن مى‌فرمايد: «فَلا يَمْلِکُونَ
«1». بقره، 87.
«2». نساء، 77.
«3». بقره، 61.
«4». بقره، 26.
«5». عنکبوت، 8 و لقمان، 15.
«6». حج، 73.
«7». عنکبوت، 17.
«8». نساء، 139.
جلد 7 - صفحه 248
کَشْفَ الضُّرِّ عَنْکُمْ» «1»
و در جاى ديگر مى‌فرمايد: کسانى که به جاى خدا به سراغشان مى‌رويد، بندگانى مثل خودتان هستند: «عِبادٌ أَمْثالُکُمْ» «2» چرا شما بهترين آفريننده را رها مى‌کنيد و به ديگران توجّه داريد؟ «تَذَرُونَ أَحْسَنَ الْخالِقِينَ» «3»
مبارزه با شرک
اوّلين پيام و هدف تمام انبيا، مبارزه با شرک و دعوت به بندگى خالصانه خداوند است. «وَ لَقَدْ بَعَثْنا فِي کُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ اجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ» «4»
تمام گناهان، مورد عفو قرار مى‌گيرد، جز شرک. «إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ» «5»* انبيا مأمور بودند با صراحت کامل از انواع شرک‌ها برائت جويند. «6» شريک قرار دادن براى خداوند مردود است، گرچه درصد آن بسيار کم باشد. اگر 99% کار براى خداوند و تنها يک درصد آن براى غير خدا باشد، تمام کار باطل است. چنانکه قرآن مى‌فرمايد: «وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَيْئاً» «7»
نه تنها بت‌ها و طاغوت‌ها، بلکه انبيا و اولياى الهى نيز نبايد شريک خداوند قرار گيرند.
خداوند به حضرت عيسى مى‌فرمايد: آيا تو به مردم گفتى که من و مادرم را شريک خدا قرار دهيد. «أَ أَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَ أُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ» «8» شريک دانستن براى خداوند، افترا، تهمت و گناه بزرگ است. «وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً» «9»
شرک، به قدرى منفور است که خداوند مى‌فرمايد: پيامبر و مؤمنان حقّ ندارند براى مشرکان، حتّى اگر از خويشاوندانشان باشند، استغفار نمايند. «ما کانَ لِلنَّبِيِّ وَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِينَ وَ لَوْ کانُوا أُولِي قُرْبى» «10»
اسلام، با استدلال و منطق به مبارزه با شرک مى‌پردازد و مى‌فرمايد: غير خدا چه آفريده
«1». اسراء، 56.
«2». اعراف، 194.
«3». صافّات، 125.
«4». نحل، 36.
«5». نساء، 48 و 116.
«6». هود، 54.
«7». نساء، 36.
«8». مائده، 116.
«9». نساء، 48.
«10». توبه، 113.
جلد 7 - صفحه 249
که شما به آن دل بسته‌ايد؟! «ما ذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ» «1»* مرگ و حيات شما به دست کيست؟
عزّت و ذلّت شما به دست کيست؟
آرى، رها کردن خداوندى که قدرت و علم بى نهايت دارد و به سراغ افراد و اشيائى رفتن که هيچ کارى به دستشان نيست، بزرگ‌ترين ظلم به انسانيّت است. اسير جماد و انسان شدن و تکيه به صنعت کردن و کمک از عاجز خواستن خردمندانه نيست. يکى از اهداف نقل داستان‌ها و تاريخ گذشتگان در قرآن، ريشه کن کردن رگه‌هاى شرک است.