آیه ۱۲ سوره لقمان

سوره لقمان، آیه ۱۲ · جزء ۲۱ · صفحه ۴۱۲

وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَن يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَن كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ

ما به لقمان حکمت دادیم؛ (و به او گفتیم:) شکر خدا را بجای آور هر کس شکرگزاری کند، تنها به سود خویش شکر کرده؛ و آن کس که کفران کند، (زیانی به خدا نمی‌رساند)؛ چرا که خداوند بی‌نیاز و ستوده است.

معنی کلمات و عبارات
«لُقْمَانَ»: نام شخصی صالح و فهمیده و فاضل و آگاهی است که تاریخ زندگانی او روشن نیست. برخی او را پبغمبر پروردگار، و گروهی وی را فرزانه‌ای پرهیزگار می‌دانند. «الْحِکْمَةَ»: نبوّت. فرزانگی. حکمت اصابه در قول و عمل، و اتقان در امور است. به عبارت دیگر، حکمت مجموعه فضائلی است که دارنده آن در پرتو آن هر کاری را در جای خود انجام می‌دهد و هر سخنی را در موقع مناسب اداء می‌کند. «أَنْ»: حرف تفسیریّه است. چرا که شکرگزاری عین حکمت، و حکمت عین شکرگزاری است. «کَفَرَ»: کافر شد. کفران نعمت کرد. «حَمِیدٌ»: ستوده توسّط فرشتگان و همه ذرّات موجودات (نگا: ابراهیم / .
نزول

سال ۱۲ بعثت(دوره مکی) بازپخش وحی در این سال

در آن زمان چه می‌گذشت (۱ رویداد)
نکات آیه
۱ - خداوند، عطاکننده حکمت (علم هستى شناسى و انجام دادن خیرات) به لقمان است. «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة» ۲ - لقمان، داراى مقامى والا نزد خداوند است. «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة» ۳ - قصه لقمان حکیم، قصه اى بس مهم است. «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة» شروع قصه لقمان با لام قسم و حرف تأکید (قد)، حکایت از اهمیت آن مى کند. ۴ - شناختن هستى، آن گونه که هست و تشخیص کار خیر و انجام دادن آن (حکمت)، امرى بس مهم و ارزش مند است. «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة» حکمت در لغت، به معناى «معرفت پیدا کردن به موجودات» و نیز «انجام دادن کارهاى خیر» است. (مفردات راغب) ۵ - برخوردارى فردى غیر نبى، از عطایاى ویژه الهى، امرى ممکن است. «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة» برداشت بالا، براساس این دیدگاه مشهور است که لقمان، پیامبر نبوده است. ۶ - رهنمود الهى به لقمان، براى شکرگزارى به درگاه خداوند «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة أن اشکر للّه» ۷ - شکرگزارى به درگاه خداوند، اصلى از اصول حکمت است. «ءاتینا لقمن الحکمة أن اشکر للّه» «أن» در «أن اشکر» تفسیرى بوده و حکمت را تفسیر کرده است. ۸ - فلسفه اعطاى حکمت به لقمان، شکرگزارى به درگاه خداوند بوده است. «و لقد ءاتینا لقمن الحکمة أن اشکر للّه» احتمال دارد که «أن»، مصدرى و به تقدیر «لام» تعلیل باشد. در این صورت، عبارت چنین مى شود: «و لقد آتینا لقمان الحکمة للشکر للّه»; ما به لقمان حکمت دادیم تا خدا را شکر کند». ۹ - خداوند، منشأ نعمت ها است و شکر وى، لازم است. «أن اشکر للّه» «شکر» در لغت، «تصور نعمت و اظهار آن» است (مفردات راغب). این که در آیه، فرمان مى دهد «که تنها براى خداوند شکر کنید!»، نشان مى دهد که او منشأ نعمت ها است. ۱۰ - شکرگزارى، به درگاه خداوند، امرى بایسته و بس مهم است. «أن اشکر للّه» تفسیر «حکمت» به «شکر» و نیز تعلیل آوردن براى فرمان شکر، به جهت تشویق مخاطب به انجام دادن آن، حاکى از اهمیت آن است. ۱۱ - شکرگزارى به درگاه خدا، داراى منافعى حتمى است که عاید خود شکرگزار مى شود. «و من یشکر فإنّما یشکر لنفسه» ۱۲ - خداوند، از شکر بندگان بى نیاز است. «و من یشکر فإنّما یشکر لنفسه و من کفر فإنّ اللّه غنىّ حمید» ۱۳ - کفران نعمت هاى الهى، هیچ تأثیرى بر خداوند ندارد. «و من کفر فإنّ اللّه غنىّ حمید» ۱۴ - خسارت کفران نعمت الهى، به خود کفران کننده بازمى گردد. «و من کفر فإنّ اللّه غنىّ» به قرینه مقابله، «و من یشکر...» جواب شرط «من کفر» حذف شده است و «إنّ اللّه...» تعلیل براى جواب مقدر است; یعنى، هرکس کفران نعمت کند ضررش به خودش برمى گردد; چون خداوند نیازى ندارد. ۱۵ - خداوند، «غنى» (بى نیاز) و «حمید» (ستوده) است. «فإنّ اللّه غنىّ حمید» ۱۶ - بازگشتِ شکرِ به درگاه خداوند، به خود انسان، برخاسته از بى نیازى خداوند است. «و من یشکر فإنّما یشکر لنفسه ... فإنّ اللّه غنىّ»
تفسیر (۸)
روایات و احادیث

۱۷ - «عن إبن عمر قال: سمعت رسول اللّه(ص) یقول: حقّاً أقول: لم یکن لقمان نبیّاً و لکن کان عبداً کثیر التفکر حسن الیقین أحبّ اللّه فأحبّه و مَنّ علیه بالحکمة. کان نائماً نصف النهار إذ جاءه نداء یا لقمان! هل لک أن یجعلک اللّه خلیفة فى الأرض تحکم بین الناس بالحقّ فأجاب الصوت إن خیّرنى ربّى قبلت العافیة و لم أقبل البلاء و إن عزم علىّ فسمعاً و طاعة ... فأعطى الحکمة; [منبع: مجمع البیان، ج ۸، ص ۴۹۴; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۹۶، ح ۱۹.] عبداللّه بن عمر مى گوید: از رسول خدا(ص) شنیدم که مى گفت: «به حق مى گویم: لقمان، پیامبر نبود، لکن بنده اى بود اهل تفکر، داراى حسن یقین. خدا را دوست داشت و خدا نیز او را دوست داشت و با آموختن حکمت، او را مورد انعام خود قرار داد. در نیمه روز ، خوابیده بود که صدایى شنید: اى لقمان! آیا دوست دارى که خداوند، تو را خلیفه خود در زمین قرار دهد تا در میان مردم، به حق قضاوت کنى؟ لقمان در جواب آن صدا گفت: اگر پروردگارم، مرا مخیّر کرده من عافیت را انتخاب مى کنم و نه گرفتارى را و اگر بر من واجب مى کند، پس سرا پا گوش و مطیع ام»... در این جا به او حکمت داده شد». ۱۸ - «عن هشام بن الحکم قال: قال لى أبوالحسن موسى بن جعفر(ع): ... یا هشام! إنّ اللّه یقول فى کتابه ... «و لقد آتینا لقمان الحکمة» قال: الفهم و العقل...; [منبع: کافى، ج ۱، ص ۱۶، ح ۱۲; نورالثقلین، ج ۴، ص ۱۹۵، ح ۱۷.] هشام بن حکم گوید: امام کاظم (علیه السلام) به من گفت: ...اى هشام! خداوند که در کتاب اش مى گوید:... «و لقد آتینا لقمان الحکمة» مى گوید: فهم و عقل به [او دادیم]...». ۱۹ - «عن رسول اللّه(ص) (انّه قال:) کان (لقمان) حبشیّاً; [منبع: الدرالمنثور، ج ۶، ص ۵۰۹.] از رسول خدا روایت شده که گفت: لقمان، اهل حبشه بود». حبشه، همان اتیوپى فعلى است.

احادیث مرتبط (بر اساس موضوع)

موضوعات

دسته‌بندی موضوعی

فرهنگ قرآن (مطالب آیه) (۵۲)
  • انسان، دارای اراده و اختیار برای سپاسگزاری به درگاه خدا+۳ آیه
  • دستورات تربیتی لقمان به فرزند خویش، مبتنی بر حکمت+۱ آیه
  • تواضع در گفتار، از توصیههای لقمان به فرزندش+۱ آیه
  • دعوت به تواضع و فروتنی از تعالیم حکیمانه+۳ آیه
  • سفارش به تواضع، از مواعظ حکیمانه لقمان به فرزندش+۲ آیه
  • وجوب شکر خدا به سبب نعمتهای او+۳ آیه
  • بهره مندی از حکمت، زمینه ای برای شکرگزاری به درگاه الهی
  • برخورداری لقمان، از حکمت الهی
  • شکرگزاری به درگاه الهی، از تعالیم حکمت امیز خداوند به لقمان
  • تعلیم حکمت، از سوی لقمان به فرزندش+۱ آیه
  • پرهیز از منش و روش متکبّرانه، از تعالیم حکیمانه لقمان به فرزندش+۱ آیه
  • اجتناب از شرکورزی به خدا، از تعالیم حکمت امیز لقمان به فرزندش+۱ آیه
  • سفارش برای برپایی نماز، از تعالیم حکیمانه لقمان به فرزندش+۱ آیه
  • متوجّه کردن فرزند، به علم و قدرت خدا، نمونه ای از حکمت اموزیهای لقمان+۲ آیه
  • سفارش به امربه معروف، از اموزشهای حکمت امیز لقمان به فرزندش+۲ آیه
  • سفارش به نهی از منکر، از اموزه های حکمت امیز لقمان به پسرش+۲ آیه
  • صبر بر مصیبت، از رهنمودهای حکمت امیز لقمان به فرزندش+۲ آیه
  • خداوند، منشا عطا و نزول حکمت بر دیگران+۱ آیه
  • خداوند، ذات مستحق حمد و ستایش+۵ آیه
  • بی نیازی خداوند، از ملاکهای اختصاص حمد به او+۵ آیه
  • عطا شدن حکمت به لقمان، از جانب خدا
  • بی نیازی خداوند، موجب زیان ندیدن او از کفر و اعراض مردم+۹ آیه
  • بهره مندی انسان از اثار شکرگزاری خویش به درگاه ربوبی+۲ آیه
  • شکرگزاری به درگاه الهی، عامل بهره مندی انسان از ایات خدا+۳ آیه
  • شکرگزاری به درگاه الهی، عامل افزایش نعمت+۳ آیه
  • اختیار انسان در پیمودن راه شکر و سپاسگزاری+۳ آیه
  • شکر نعمتهای الهی، توصیه خداوند به لقمان
  • وجوب شکر خدا، به دلیل نعمتهای او+۳ آیه
  • بهره مندی از حکمت الهی، زمینه شکرگزاری در برابر نعمتهای او
  • سپاسگزاری به درگاه خداوند، از مصادیق حکمت
  • سپاسگزاری به درگاه خداوند، از مصادیق حکمت
  • دعوت لقمان از فرزندش به صبر در برابر مصیبتها+۱ آیه
  • دعوت به صبر بر مصایب نمودی از حکمتهای لقمان+۱ آیه
  • بی نیازی خداوند، موجب زیان ندیدن او از کفر و اعراض مردم+۷ آیه
  • کفران نعمت، سبب خسران و زیان کفران کننده ان+۱ آیه
  • کفران نعمت، از خصلتهای ناپسند انسان+۵ آیه
  • رهنمود الهی به لقمان، برای شکرگزاری به درگاه خداوند
  • خداوند، عطاکننده حکمت به لقمان
  • شکرگزاری به درگاه خداوند، فلسفه اعطای حکمت به لقمان
  • متوجّه کردن فرزند به علم و قدرت مطلق خداوند، با استفاده از شیوه اموزشی قابل فهم، نمودی از حکمت لقمان+۱ آیه
  • توصیه به برپایی نماز و امر به معروف و نهی از منکر و صبر، از مصادیق حکمت لقمان+۱ آیه
  • توصیه لقمان به فرزندش، برای رعایت اعتدال در رفتار و پرهیز از گفتار خشن، نمودی از حکمت وی+۲ آیه
  • موعظه لقمان به پسرش، درباره لزوم پرهیز از شرک، نمودی از حکمت وی+۱ آیه
  • شکر نعمتهای الهی، از عوامل مدح و ستایش+۱ آیه
  • مُؤتی/ اسماوصفات+۱ آیه
  • لقمان، برخوردار از نعمتهای خداوند
  • لزوم شکرگزاری در برابر نعمتهای خداوند+۳ آیه
  • اعطای حکمت به لقمان، از نعمتهای الهی بر وی
  • بهره مندی و منفعت نفس ادمی، منوط به انگیزه و عملکرد خویش+۲ آیه
  • توصیه به برپایی نماز، نمودی از حکمت لقمان+۱ آیه
  • توصیه به برپایی نماز، نمودی از حکمت لقمان+۱ آیه
  • وجوب شکر خدا، به سبب نعمتهای او+۳ آیه
واژه‌ها