تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ وَ مَنْ يَشْکُرْ فَإِنَّما يَشْکُرُ لِنَفْسِهِ وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ «12»
سپس قصه لقمان را بيان مى‌فرمايد:
وَ لَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِکْمَةَ: و هر آينه به تحقيق عطا فرموديم لقمان را حکمت، يعنى قول صائب و فعل کامل که از جمله آن معرفت توحيد و نفى شرک است. يا مراد اقامه ادله عقليه است بر تقرير توحيد و ايمان و نفى شرک.
يا آنچه در عرف علما ذکر شده استکمال نفس انسانيه است به اقتباس علوم نظريه و اکتساب ملکه تامّه بر افعال فاضله به قدر طاقت بشريه. أَنِ اشْکُرْ لِلَّهِ:
فرموديم او را که شکر کن خداى را بر نعمتى که به تو کرامت فرموده، وَ مَنْ يَشْکُرْ: و هر که سپاسدارى کند خداى را بر نعمتهاى او، فَإِنَّما يَشْکُرُ لِنَفْسِهِ:
پس جز اين نيست که شکر مى‌کند براى نفس خود، زيرا نفع شکر که دوام و مزيد نعمت و استحقاق ثواب است در آخرت به او بازمى‌گردد. وَ مَنْ کَفَرَ: و هر که کفران و ناسپاسى کند بر نعمت، فَإِنَّ اللَّهَ: پس به تحقيق که خداى، غَنِيٌّ حَمِيدٌ: بى‌نياز است از شکر کسى؛ سزاوار ستايش است اگرچه کسى او را ستايش نکند. يا محمود است که همه کائنات به لسان حال، حامد ذات يگانه او باشند حتى جاحد و کافر.
تبصره: شرح حال لقمان: مفسرين فرموده‌اند لقمان پسر باعورا از اولاد آزر پسر خواهر يا پسر خاله ايوب، و معاصر حضرت داود عليه السّلام؛ و بنابر قول اصح پيغمبر نبود بلکه بنده شايسته خدا بود «1».
به سند معتبر از حضرت صادق عليه السّلام: به خدا قسم لقمان را حکمت عطا نفرمود براى حسبى يا مال يا اهل يا بزرگى جثه يا حسن و جمالى، و لکن مردى بود قوى در فرمان خدا و پرهيزکار از معاصى و خاموش بود از غير کلام
«1» مجمع البيان (طبع 1403 هجرى)، ج 4 ص 315.
جلد 10 - صفحه 339
حکمت، با آرامش و اطمينان و صاحب انديشه عميق و فکر طويل و نظر تند بود به عبرت گرفتن از امور، و هرگز روز نمى‌خوابيد، و کسى او را بر حالت بول و غايط و غسل کردن نديد از شدت پنهان شدن از مردم، و هرگز از چيزى نخنديد از ترس گناه خود، و هرگز به غضب نيامد بر کسى براى خود، و با کسى مزاح ننمود، و از حصول امور دنيا شاد و از فوت آن محزون نشد، و اکثر اولاد او مردند و بر هيچيک گريه نکرد، و بر دو نفر مخاصم نمى‌گذشت مگر آنکه اصلاح مى‌نمود، و با حکيمان و فقيهان بسيار مى‌نشست، و به خانه سلاطين و قضات مى‌رفت براى عبرت گرفتن از احوال آنان، و دردهاى دل خود را به تفکر دوا، و بيمارى نفس خود را به عبرت معالجه مى‌نمود، و حرکت نمى‌کرد مگر براى امرى که براى او فايده بخشد؛ پس بدين سببها خداوند حکمت را به او عطا فرمود.
ملائکه، وسط روز هنگامى که به خواب قيلوله بود، به نزد لقمان آمدند او را ندا نمودند در حالى که آنها را نمى‌ديد، لکن صداى آنها را مى‌شنيد، به او گفتند: مى‌خواهى خدا تو را خليفه خود گرداند؟ لقمان گفت: اگر خدا به حتم مرا امر فرمايد اطاعت نمايم، زيرا مرا يارى و عصمت عطا فرمايد، و اگر مخير گردانيده عافيت را اختيار کنم. ملائکه گفتند: چرا؟ لقمان گفت: زيرا حکومت ميان مردم گرچه منزلت عظيم است در دين خدا، اما فتنه‌ها و بلاهاى آن عظيم؛ اگر خدا کسى را به خود واگذارد و اعانت نکند، ظلم يا تاريکى او را از همه جانب فرا مى‌گيرد و صاحب اين شغل مردد است ميان دو چيز، يا آنکه درست حکم کند و سالم ماند، يا خطا کند و راه بهشت را گم نمايد؛ و کسى که در دنيا خوار باشد آسانتر است بر او در آخرت از آنکه شريف باشد در ميان مردم، و کسى که دنيا را بر آخرت اختيار کند زيانکار هر دو باشد، زيرا دنيا بزودى از او زايل و به آخرت هم نمى‌رسد. پس ملائکه تعجب نمودند از او، و حق تعالى پسنديد گفتار او را، چون شب شد به خواب رفت و حق تعالى حکمت را به او عطا فرمود «1».
«1» تفسير برهان ج 3 ص 271- 270 به نقل از على بن ابراهيم ص 163- 162.
جلد 10 - صفحه 340