1- از سخن حقّ پيروى کنيم، چه موعظه‌ى بنده‌ى خدا باشد، «لُقْمانُ» و چه وصيّت خداوند سبحان. «وَصَّيْنَا»
2- همه‌ى انسان‌ها، در هر رتبه و شرايطى که باشند مديون والدين هستند. «وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ» ( «الْإِنْسانَ»، شامل همه‌ى مردم مى‌شود)
3- احترام والدين، حقّى است انسانى نه فقط اسلامى، حتّى والدين کافر را بايد احسان نمود. «وَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ»
4- آن که زحمت بيشترى مى‌کشد، بايد به صورت ويژه تقدير شود و نامش جداگانه برده شود. «بِوالِدَيْهِ- أُمُّهُ»
5- در فرمان‌هاى عمومى، بايد استدلال نيز عام باشد. (چون مخاطب، همه انسان‌ها هستند، باردارى مادران مطرح است که مربوط به همه‌ى مردم است و هر انسانى مادر دارد). «حَمَلَتْهُ أُمُّهُ»
6- به بهانه آن که کارى، وظيفه‌ى طبيعى فردى است، نبايد از سپاس و احسان او، شانه خالى کنيم. (باردارى، امرى طبيعى است، ولى ما مسئوليّت داريم که به مادر احترام گذاريم و از زحمات او قدردانى کنيم). «حَمَلَتْهُ أُمُّهُ»
7- يادى از گذشته‌ها کنيم تا روحيّه‌ى شکرگزارى در ما زنده شود. «حَمَلَتْهُ أُمُّهُ»
8- دوران باردارى و شيردادن، از عوامل پديدآورنده‌ى حقوق مادر بر فرزند و مهم‌ترين دوران شکل‌گيرى شخصيّت فرزند است. حَمَلَتْهُ أُمُّهُ ... وَ فِصالُهُ
9- جدا کردن کودک از شير مى‌تواند در خلال دو سال باشد و واجب نيست بعد
جلد 7 - صفحه 251
از پايان دو سال باشد. (کلمه‌ى «فصال»، به معناى بازگرفتن کودک از شير است و «فِي عامَيْنِ»، نشان آن است که در لابلاى دو سال نيز مى‌توان کودک را از شير گرفت، گرچه بهتر است دو سال تمام شود.)
10- تحمّل سختى در راه انجام وظيفه، سرچشمه‌ى پيدايش حقوق فوق العاده است. کسانى که با وجود ضعف و خستگى بار مسئوليّتى را بر دوش مى‌کشند، حقّ بيشترى بر انسان دارند. «وَهْناً عَلى وَهْنٍ»
11- سپاسگزارى از والدين، از جايگاه والايى نزد خداوند برخوردار است. «أَنِ اشْکُرْ لِي وَ لِوالِدَيْکَ» بعد از شکر خداوند، تشّکر از والدين مطرح است.
12- سرانجام همه‌ى ما به سوى خداست، پس از ناسپاسى نسبت به والدين بترسيم. «إِلَيَّ الْمَصِيرُ»
13- ايمان به رستاخيز، انگيزه‌ى عمل صالح از جمله احسان به والدين است.
«إِلَيَّ الْمَصِيرُ»
14- حقِّ خداوند، بر حقّ والدين مقدّم است. «أَنِ اشْکُرْ لِي وَ لِوالِدَيْکَ» تشکّر و احسان به والدين، ما را از خداوند غافل نکند.
در پايانِ پيام‌هاى اين آيه، به طور گذرا به دو بحثِ احسان به والدين و شکر خداوند، اشاره اجمالى داريم:
احسان به والدين
در آيه‌هاى 83 سوره‌ى بقره، 36 سوره‌ى نساء، 151 سوره‌ى انعام و 23 سوره‌ى اسراء در رابطه با احسان به والدين سفارش شده، ولى در سوره‌ى لقمان، احسان به والدين به صورت وصيّت الهى مطرح شده است.
در موارد متعدّدى از قرآن، تشکّر از والدين در کنار تشکّر از خدا مطرح شده و در بعضى موارد نيز به زحمات طاقت فرساى مادر اشاره شده است.
جايگاه والدين به قدرى بلند است که در آيه‌ى بعد مى‌فرمايد: اگر والدين تلاش کردند تو را به سوى شرک گرايش دهند، از آنان اطاعت نکن، ولى باز هم رفتار نيکوى خود را با آنان قطع
جلد 7 - صفحه 252
نکن. يعنى حتّى در مواردى که نبايد از آنان اطاعت کرد، نبايد آنها را ترک کرد.
آرى، احترام به والدين از حقوق انسانى است، نه از حقوق اسلامى، از حقوق دائمى است، نه از حقوق موسمى و موقّت.
در روايات مى‌خوانيم که احسان به والدين در همه حال لازم است، خوب باشند يا بد، زنده باشند يا مرده.
پيامبر را ديدند که از خواهر رضاعى خود بيش از برادر رضاعى‌اش احترام مى‌گيرد، دليل آن را پرسيدند، حضرت فرمود: «چون اين خواهر بيشتر به والدينش احترام مى‌گذارد». «1»
در قرآن مى‌خوانيم که حضرت يحيى و حضرت عيسى عليهما السلام هر دو مأمور بودند به مادران خويش احترام گذارند. «2»
پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمود: «بعد از نماز اوّل وقت، کارى بهتر از احترام به والدين نيست». «3»
در کربلا، پدرى را شهيد کردند و فرزندش به يارى امام برخواست. امام حسين عليه السلام به فرزند فرمود: «برگرد، زيرا مادرت داغ شوهر ديده و شايد تحمّل داغ تو را نداشته باشد. جوان گفت:
مادرم مرا به ميدان فرستاده است». «4»
گستره‌ى معناى والدين
در فرهنگ اسلام، به رهبر آسمانى، معلّم و مربّى و پدرِ همسر نيز پدر گفته مى‌شود.
در روزهاى پايانى عمر پيامبر که حضرت در بستر بيمارى بودند، به على عليه السلام فرمودند: به ميان مردم برو و با صداى بلند بگو:
لعنت خدا بر هر کس که عاقّ والدين باشد،
لعنت خدا بر هر برده‌اى که از مولايش بگريزد،
لعنت خدا بر هر کسى که حقّ اجير و کارگر را ندهد.
حضرت على عليه السلام آمد و در ميان مردم اين جملات را گفت و برگشت. بعضى از اصحاب اين
«1». کافى، ج 2، ص 161.
«2». مريم، 14 و 32.
«3». ميزان الحکمه.
«4». اعيان الشيعه، ج 1، ص 607.
جلد 7 - صفحه 253
پيام را ساده پنداشتند و پرسيدند: ما درباره‌ى احترام به والدين و مولا و اجير قبلًا اين گونه سخنان را شنيده بوديم، اين پيام تازه‌اى نبود که پيامبر از بستر بيمارى براى ما بفرستد.
حضرت که متوجّه شد مردم عمق پيام او را درک نکرده‌اند، بار ديگر على عليه السلام را فرستاد و فرمود: به مردم بگو:
مُرادم از عاقّ والدين، عاق کردن رهبر آسمانى است. يا علىّ! من و تو پدر اين امّت هستيم و کسى که از ما اطاعت نکند عاقّ ما مى‌شود.
من و تو مولاى اين مردم هستيم و کسانى که از ما فرار کنند، مورد قهر خدا هستند.
من و تو براى هدايت اين مردم اجير شده‌ايم و کسانى که حقّ اجير را ندهند، مورد لعنت خدا هستند.
در اين ماجرا ملاحظه مى‌فرماييد که گرچه احسان و اطاعت از والدين يک معناى معروف و رسمى دارد، ولى در فرهنگ اسلام مسأله از اين گسترده‌تر است.
شکر خداوند
خداوند، نيازى به عبادت و تشکّر ما ندارد و قرآن، بارها به اين حقيقت اشاره نموده و فرموده است: خداوند از شما بى‌نياز است. «1» ولى توجّه ما به او، مايه‌ى عزّت و رشد خود ماست، همان گونه که خورشيد نيازى به ما ندارد، اين ما هستيم که اگر منازل خود را رو به خورشيد بسازيم، از نور و روشنايى آن استفاده مى‌کنيم.
يکى از ستايش‌هايى که خداوند در قرآن از انبيا دارد، داشتن روحيه‌ى شکرگزارى است.
مثلًا درباره‌ى حضرت نوح با آن همه صبر و استقامتى که در برابر بى‌وفايى همسر، فرزند و مردم متحمّل شد، خداوند از شکر او ياد کرده و او را شاکر مى‌نامد. «کانَ عَبْداً شَکُوراً» «2»
بارها خداوند از ناسپاسى اکثر مردم شکايت کرده است.
البتّه توفيق شکر خداوند را بايد از خدا خواست، همان گونه که حضرت سليمان از او چنين
«1». نمل، 40؛ لقمان، 12 و زمر، 7.
«2». اسراء، 3.
جلد 7 - صفحه 254
درخواست کرد: «رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ» «1»* ما غالباً تنها به نعمت‌هايى که هر روز با آنها سر و کار داريم توجّه مى‌کنيم و از بسيارى نعمت‌ها غافل هستيم، از جمله آنچه از طريق نياکان و وراثت به ما رسيده و يا هزاران بلا که در هر آن از ما دور مى‌شود و يا نعمت‌هاى معنوى، مانند ايمان به خدا و اولياى او، يا تنفّر از کفر و فسق و گناه که خداوند در قرآن از آن چنين ياد کرده است: «حَبَّبَ إِلَيْکُمُ الْإِيمانَ وَ زَيَّنَهُ فِي قُلُوبِکُمْ وَ کَرَّهَ إِلَيْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْيانَ» «2»
علاوه بر آنچه بيان کرديم، بخشى از دعاهاى معصومين نيز توجّه به نعمت‌هاى الهى و شکر و سپاس آنهاست، تا روح شکرگزارى را در انسان زنده و تقويت کند.
شکر الهى، گاهى با زبان و گفتار است و گاهى با عمل و رفتار.
در حديث مى‌خوانيم: هرگاه نعمتى از نعمت‌هاى الهى را ياد کرديد، به شکرانه‌ى آن صورت بر زمين گذارده و سجده کنيد و حتّى اگر سوار بر اسب هستيد، پياده شده و اين کار را انجام دهيد و اگر نمى‌توانيد، صورت خود را بر بلندى زين اسب قرار دهيد و اگر اين کار را هم نمى‌توانيد، صورت را بر کف دست قرار داده و خدا را شکر کنيد. «3»
نمونه‌هاى شکر عملى
1. نماز، بهترين نمونه‌ى شکر خداوند است. خداوند به پيامبرش مى‌فرمايد: به شکرانه‌ى اين‌که ما به تو «کوثر» و خير کثير داديم، نماز بر پا کن. «إِنَّا أَعْطَيْناکَ الْکَوْثَرَ. فَصَلِّ لِرَبِّکَ وَ انْحَرْ» «4»
2. روزه؛ چنانکه پيامبران الهى به شکرانه نعمت‌هاى خداوند، روزه مى‌گرفتند. «5» 3. خدمت به مردم. قرآن مى‌فرمايد: اگر بى‌سوادى از باسوادى درخواست نوشتن کرد، سر باز نزند و به شکرانه سواد، نامه‌ى او را بنويسد. «وَ لا يَأْبَ کاتِبٌ أَنْ يَکْتُبَ کَما عَلَّمَهُ اللَّهُ» «6» در
«1» نمل 19 ( «اورعنى» يعنى به من الهام و عشق و علاقه نسبت به شکر هايت مرحمت فرما)
«2» حجرات 7
«3» کافى باب الشکر حديث 25.
«4» کوثر 1 2
«5» وسائل ج 10 ص 446
«6» بقره 282.
جلد 7 - صفحه 255
اينجا نامه نوشتن که خدمت به مردم است، نوعى شکر نعمت سواد دانسته شده است.
4. قناعت. پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله فرمودند: «کن قنعا تکن اشکر الناس» «1» قانع باش تا شاکرترين مردم باشى.
5. يتيم نوازى. خداوند به پيامبرش مى‌فرمايد: به شکرانه‌ى اين‌که يتيم بودى و ما به تو مأوا داديم، پس يتيم را از خود مران. «فَأَمَّا الْيَتِيمَ فَلا تَقْهَرْ» «2»
6. کمک به محرومان و نيازمندان. خداوند به پيامبرش مى‌فرمايد: به شکرانه‌ى اين‌که نيازمند بودى و ما تو را غنى کرديم، فقيرى را که به سراغت آمده از خود مران. «وَ أَمَّا السَّائِلَ فَلا تَنْهَرْ» «3»
7. تشکّر از مردم. خداوند به پيامبرش مى‌فرمايد: براى تشکّر و تشويق زکات دهندگان، بر آنان درود بفرست، زيرا درود تو، آرام‌بخش آنان است. «وَ صَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلاتَکَ سَکَنٌ لَهُمْ» «4»
تشکّر از مردم تشکر از خداوند است، همان گونه که در روايت آمده است: کسى که از مخلوق تشکّر نکند، از خداوند شکرگزارى نکرده است. «من لم يشکر المنعم من المخلوقين لم يشکر الله» «5»
تلخى‌ها هم تشکّر مى‌خواهد
قرآن مى‌فرمايد: «عَسى أَنْ تَکْرَهُوا شَيْئاً وَ هُوَ خَيْرٌ لَکُمْ وَ عَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُمْ» «6» چه بسيار چيزهايى که شما دوست نداريد، ولى در حقيقت به نفع شماست و چه‌بسيار چيزهايى که شما دوست داريد، ولى به ضرر شماست.
اگر بدانيم؛ ديگران مشکلات بيشترى دارند.
اگر بدانيم؛ مشکلات، توجّه ما را به خداوند بيشتر مى‌کند.
اگر بدانيم؛ مشکلات، غرور ما را مى‌شکند و سنگدلى ما را برطرف مى‌کند.
«1». مستدرک، ج 11، ح 12676.
«2». ضحى، 9.
«3». ضحى، 10.
«4». توبه، 103.
«5». عيون‌الاخبار، ج 2، ص 24.
«6». بقره، 216.
جلد 7 - صفحه 256
اگر بدانيم؛ مشکلات، ما را به ياد دردمندان مى‌اندازد.
اگر بدانيم؛ مشکلات، ما را به فکر دفاع و ابتکار مى‌اندازد.
اگر بدانيم؛ مشکلات، ارزش نعمت‌هاى گذشته را به ما يادآورى مى‌کند.
اگر بدانيم؛ مشکلات، کفّاره‌ى گناهان است.
اگر بدانيم؛ مشکلات، سبب دريافت پاداش‌هاى اخروى است.
اگر بدانيم؛ مشکلات، هشدار و زنگ بيدارباش قيامت است.
اگر بدانيم؛ مشکلات، سبب شناسايى صبر خود و يا سبب شناسايى دوستان واقعى است.
و اگر بدانيم؛ ممکن بود مشکلات بيشتر يا سخت‌ترى براى ما پيش آيد، خواهيم دانست که تلخى‌هاى ظاهرى نيز در جاى خود شيرين است.
آرى، براى کودک، خرما شيرين و پياز و فلفل تند و ناخوشايند است؛ امّا براى والدين که رشد و بينش بيشترى دارند، ترش و شيرين هردو خوشايند است.
حضرت على عليه السلام در جنگ احد فرمود: شرکت در جبهه از مواردى است که بايد شکر آن را انجام داد. «و لکن من مواطن البشرى و الشکر» «1» و دختر او حضرت زينب عليها السلام در پاسخ جنايتکاران بنى‌اميّه فرمود: در کربلا جز زيبايى نديدم. «ما رأيت الا جميلا» «2»
به يکى از اولياى خدا گفته شد حقّ تشکّر از خداوند را بجا آور. او گفت: من از تشکّر و سپاس او ناتوانم. خطاب آمد: بهترين شکر همين است که اقرار کنى من توان شکر او را ندارم.
سعدى گويد:
از دست و زبان که برآيد
کز عهده شکرش به درآيد
بنده همان به که زتقصير خويش
عذر به درگاه خدا آورد
«1». نهج‌البلاغه، خطبه 156.
«2». بحار، ج 45، ص 116.
تفسير نور(10جلدى)، ج7، ص: 257