تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِنْ جاهَداکَ عَلى أَنْ تُشْرِکَ بِي ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً وَ اتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُکُمْ فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «15»
بعد از آن در تعيين حدّ اطاعت فرمايد:
وَ إِنْ جاهَداکَ: و اگر کوشش کنند پدر و مادر تو، و تو را وادار کنند، عَلى أَنْ تُشْرِکَ بِي: بر اينکه شرک‌آورى به من، ما لَيْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ: آن چيزى که نيست تو را به اشراک آن دانشى، يعنى بر وجه تقليد محض بدون هيچ دليلى و برهانى که دلالت کند بر استحقاق آن، بلکه برهان قائم است بر عدم استحقاق شريک. فَلا تُطِعْهُما: پس فرمان نبر و اطاعت مکن ايشان را.
تبصره: آيه شريفه دليل است بر آنکه والدين اگر امر نمايند به معصيت خدا، اطاعت آنها واجب نخواهد بود، چنانچه در عيون اخبار الرضا عليه السّلام، ابن بابويه (رحمه اللّه) از حضرت رضا عليه السّلام روايت نموده فرمود:
برّ الوالدين واجب و آن کانا مشرکين، و لا طاعة لهما فى معصية الخالق و لا لغير هما فانّه لا طاعة لمخلوق فى معصية الخالق.
نيکوئى به والدين واجب است اگرچه مشرک باشند. و اطاعت آنها نيست در نافرمانى خالق، و همچنين براى غير آن دو، زيرا طاعت نيست در معصيت خالق «1».
فرمايش حضرت بيان است در آنکه جنس طاعت خدا موجود نيست و نخواهد بود در معصيت و نافرمانى خداوند سبحان.
«1» عيون اخبار الرضا عليه السّلام چ نجف 1390 هجرى، ج 2، ص 123 و بحار الانوار، ج 74 ص 72 روايت 55 بنقل از عيون.
جلد 10 - صفحه 344
وَ صاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً: و مصاحبت کن ايشان را در دنيا نسبت به زندگانى مصاحبتى نيکو که پسنديده شرع و مقتضاى کرم و ادب باشد از خلق و علم و حلم و اعطاى برّ و صله آنان، اگرچه واجب است مخالفت ايشان در ابواب دين. حاصل آنکه در معاشرت مدارا کن، به رفق، و تحمل آزار و اذيت آنان، چنانچه در حال صغر تو متحمل شدند. و تنگ مگير بر آنان آنچه خدا توسعه مرحمت فرموده به تو از مأکول و مشروب و ملبوس، و روى ترش مکن و بلند منما صداى خود را بر آنان، زيرا تعظيم ايشان اطاعت امر سبحانى مى‌باشد.
وَ اتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَ: و پيروى کن در دين، راه کسى که بازگشته است بسوى من به توحيد و اخلاص در طاعت که او حضرت پيغمبر و ائمه هدى صلوات اللّه عليهم باشند؛ چنانچه على بن ابراهيم قمى (رحمه اللّه) از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده که مراد، حضرت محمد صلّى اللّه عليه و آله است «1».
بعد از آن معاد و جزاى اعمال را تذکّر فرمايد که: ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُکُمْ: پس بسوى من است بازگشت تو و پدر و مادر تو، يعنى مرجع همه شما به مجازات من خواهد بود در قيامت. فَأُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ: پس آگاه سازم شما را به آنچه بوديد که مى‌کرديد از خير و شر و طاعت و معصيت و کفر و ايمان، پس مجازات خواهم داد تو را بر ايمان و مصاحبت نيکوى تو به ثواب ابديه، و پدر و مادر تو را به کفر به عقاب سرمديه.
آيه شريفه در شأن سعد وقاص نازل شد که اسلام آورد و پدر و مادرش او را بر کفر و ارتداد ترغيب نمودند و مبالغه از حد گذرانيدند به مرتبه‌اى که مادرش به سبب اسلام سعد، سه روز نان نخورد تا دهنش را باز و آب به حلق او ريختند. و سعد مى‌گفت اگر هفتاد روح او را باشد و هفتاد بار بميرد من از اسلام باز نگردم؛ و ذکر اين فرمايش در بين قصه لقمان، معترضه است در تضاعيف وصيت لقمان به جهت تأکيد.
«1» تفسير قمى، ج 2، ص 165. (چ نجف 1387 هجرى)
جلد 10 - صفحه 345