تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَکُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ «16»
دومين وصيت لقمان را فرمايد:
يا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَکُ: اى پسرک من بدرستى که شأن چنين است که اگر باشد آدمى را کردارى يا خصلتى از خير و شر در خردى و کوچکى، مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ: همسنگ دانه اسپند که کوچکترين دانه است، فَتَکُنْ فِي صَخْرَةٍ: پس باشيد آن در زير سنگ بزرگ، يعنى در مکانى که اخفى و احرز باشد مانند جوف صخره عظيمه که حبه در آن اخفى و استخراج آن از آن ابعد و اصعب است، يا در تحت صخره سبز که آن را صمّاء گويند، در زير طبقه هفتم زمين است. أَوْ فِي السَّماواتِ: يا در آسمانها باشد با وجود رفعت و سعه آن، يعنى در اعلا مکان که محدب آسمانها است، أَوْ فِي الْأَرْضِ: يا در زمين، يعنى در اسفل مکان که مقعر زمين است.
حاصل آنکه عمل آدمى از خير و شر گرچه در حقارت بقدر دانه اسپندى و در پنهانى، جوف سنگى در زير زمين باشد، يَأْتِ بِهَا اللَّهُ: بياورد آن را خدا و حاضر گرداند در موقف حساب و پاداش دهد آن را از ثواب و عقاب. إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ: بدرستى که خدا صاحب لطف است، نيکوئى کننده به بندگان که مى‌رساند به ايشان آنچه را که نفع يابند به آن در دنيا و آخرت، و مهيا فرمايد براى ايشان موجبات مصالح آنان را از آنجائيکه گمان ندارند. خبير است، يعنى عالم به کنه اشياء و مطلع بر حقيقت آن.
تنبيه: آيه شريفه آگاهى است بر جزاى اعمال و افعال از کلى و جزئى، خير و شر، آشکارا و نهانى، حتى به مقدار خردلى باشد از کوچکى و در ميان سنگى باشد در پنهانى، چه در اعلاى آسمان يا در اسفل اعماق زمين؛ هر آينه علم ازلى
جلد 10 - صفحه 346
الهى احاطه دارد و به قدرت کامله آن را حاضر فرمايد در عرصه قيامت به جهت پاداش و مجازات؛ و لذا پسر لقمان از پدر سؤال نمايد که چه مى‌گوئى در حبه‌اى که فرو رفته باشد در تک دريا، خدا آن را داند؟ فرمود: آن حبه که سؤال کنى، اگر ميان صخره و در اعلا يا اسفل امکنه باشد، بياورد آن را خدا و حساب فرمايد.
و در کافى حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: ايّاکم و المحقّرات من الذّنوب فانّ لها من اللّه طالبا و لا يقولنّ احدکم: اذنب و استغفر، فانّ اللّه يقول انّها إن تک مثقال حبّة من خردل ...
بر شما باد که حذر کنيد و بپرهيزيد از گناهان خرد و کوچک، زيرا آنرا نزد خدا طالبى است. و نبايد کسى از شما بگويد گناه کنم و استغفار نمايم، زيرا خدا فرمايد: «إِنْ تَکُ مِثْقالَ حَبَّةٍ ...». «1»